cf. буус n. ice; муус устаар n. April (lit. ‘ice floats’)

күлтэх гыннар — салгыны эҕирийэн, омуркун үлүннэр. ☉ Втянув воздух, резко надуть щеки
Омурдун күлтэх гыннаран баран, «буус» гына үрдэ, сабыстаҕас хааһын аннынан Ирдонов биһигини атахпытыттан төбөбүтүгэр дылы …… көрөн кэбистэ. Т. Сметанин

дьүһ. туохт. Күдэхтээхтик, тыастаахтык хааман, сүүрэн хамсан (ыарахан ыйааһыннаах киһи, кыыл туһунан). ☉ Ходить, бегать энергично, шумно (о ком-л. большом, грузном)
Ыттара бу үрэн маргыһаллар, тайах атаҕын тыаһа битиччэхтиир, «буус» гыннаран тыастаахтык муннун тыаһатара иһиллэр. В. Яковлев
Эдэр дьахтар ырбаахынан эрэ тахсан, эмис убаһа буутун хаҥас хонноҕор кыбынан …… битиччэхтээн киирдэ. Болот Боотур

маргый диэнтэн холб. туһ. Ыттар маргыһа түһэллэр уонна тумаҥҥа кутуруктарын эрэ төбөтө күөрэҥнээн көстөр. Н. Якутскай
[ Булчуттар] ыттара бу үрэн маргыһаллар, тайах атаҕын тыаһа битиччэхтиир, «буус» гынара, тыастаахтык муннун тыаһатара иһиллэр. В. Яковлев
Мөккүһээччилэр үс аҥыы хайдан, бэйэлэрин этиилэрин көмүскэһэн маргыстылар да, ким да хоппото, ким да хотторбот быһыылаах. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ ыга кыһарыйан сууралаа, кикирий (хол., ыраастаары, кылбатаары, быһаары, тоҥмуту ириэрээри). ☉ Тереть, протирать (очищая, растирая, натирая)
[Күөрэгэй] кэриэрбит манньыаттарын ыраастыы, хоруонан аала олордо. Т. Сметанин
Уонча хонугу быһа кикирийэн, кыаһытын быһа аалара чугаһаата. Н. Павлов. Тоҥмут киһини хаарынан аалан иһэлийбит этин ириэрбиттэр уонна саһыарбыттар. И. Бочкарев
△ Хамнаатахха ыарытыннар, тириини дьуккурут (кыараҕас, хоччоххой ыга тутар таҥас туһунан). ☉ Раздражать, причинять боль трением; натирать. Сонум хоннохпунан аалар
□ Бу икки ардыгар саппыкым атахпын аалан киирэн барда. Суорун Омоллоон
Биир түүн сулар быата кэтэҕиттэн сулбуруйан түһэн, хоччоххой кырыыта Зорок [ат аата] харахтарын аалбыт. Н. Якутскай
Кини [Зоя] моонньун аалар хаптаһын быатын саҕатын диэки тардан биэрдэ. Н. Габышев
△ Киһиэхэ туспа эттик түбэһиититтэн эбэтэр оннук баарын курдук мэһэйдэт, ыарыт. ☉ Ощущать боль, чувство трения (при попадании в организм инородного тела или в других подобных случаях)
«Абырааҥ, быыһааҥ, атастаар, Харахпар сыыс аалар», — Оҕолор эһэ хараҕын Уунан сууйдулар. Т. Сметанин
[Өлөксөй] төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
2. Биилээх, уһуктаах сэптэри игиинэн, бурууһунан кикирийэн сытыылаа. ☉ Точить напильником, бруском режущие и колющие орудия
Улахан уол Унаар Уйбаан Игии быһаҕаһынан Эрбии тииһин аалан Ирэ-хоро олорор. С. Васильев
Киил маһы суорарга, Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
3. Чочуйан, игиилээн нарылаан тугу эмэни оҥорон таһаар (хол., тимиртэн, көмүстэн киэргэли, симэҕи). ☉ Изготовлять какое-л. изделие путем точения, пиления (напр., из железа, серебра)
Өрөгөйдөөх үрдүк үйэ Өйүн күүһүнэн оҥоһуллубут, Алҕаһаабат аптамааттар Аалан чаҥыйбыттара. П. Ойуунускай
Тиэртэрэ эйиэхэ бэлэҕи — Ытарҕаны, биһилэҕи. Маны ханнык көмүс ууһа Куппута, аалбыта буолуой? Баал Хабырыыс
4. көсп. Ааспакка куруук ыарый, куруук эрэйдээ (дьарҕа ыарыы туһунан). ☉ Постоянно болеть, ныть (о застарелой хронической болезни)
Сороҕу кырдьыы аас хаара Таҥхаччы баттаан сорсуйдаҕа, Сороҕу сэрии чэр бааһа Бүтэйдии аалан буорайдаҕа. «ХС»
Куһаҕан майгы син биир биллибэтинэн аалар дьарҕа ыарыы кэриэтэ. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕим күтүр түүннэри-күнүстэри аалар, киниттэн сынньана түһэр диэн мэлигир. М. Шолохов (тылб.)
5. көсп. Ааспакка-арахпакка ыар санаа эргимтэтэ буолан эрэйдээ (хол., ыар сүтүк, аһыы). ☉ Быть причиной постоянного страдания (о каких-л. тяжелых думах, угрызениях совести, горе, печали)
Эн дууһаҕын арыт аалыа Биллибэт сүтүк аһыыта. С. Данилов
Амньыратан миигин аалла Ахтар сүрэх ыарыыта. Күннүк Уурастыырап
Сэмэн оҕонньор үөһэ тыынна. Дууһаҕа дьуоҕарбыт ыар санаа аалар, баттыыр, ыалдьар. Н. Лугинов
Хорсун сүрэххэр аһыы кутурҕан Хорҕойо сылдьан ааларын кыайдыҥ. И. Егоров
6. көсп., кэпс. Арахпакка куруук сэмэлээ, саҥар. ☉ Надоедливо, неотступно приставать с упреками, порицаниями, пилить языком
Ээ, чэ, доҕор, үөрэтимэ. Киһини батыһа сылдьан аалан хааллаххыный? П. Аввакумов
Мин аармыйаттан кэлэн үлэлиэхпиттэн ыла быһа миигин аалаҕын. «ХС»
Аана эмээхсин көмөлөһүөн кэриэтин, хата, тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап
7. көсп., кэпс. Олус бытааннык, оргууй аҕай, сэрэммиттии тугу эрэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. очень медленно, осторожно
Чэ-чэ, тарпахтаан ис! Тугу аала олороҕун. Эрилик Эристиин
[Чалаар Байбал] сыкыҥнаан хаамар, аалан саҥарар үгэстэннэ. Н. Босиков
♦ Хараҕы аалар — куруук абааһы көрүллэр, туора көрүллэр; киһи көрө (истэ) кыйаханар. ☉ Вызывающий постоянную неприязнь, раздражение, досаду
Өндөрөй оҕонньор, дьон харахтарын аалыан бэркиһээн, эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда. П. Ойуунускай
[Уйбаан:] Эһигини мэһэйдээбит, хараххытын аалбыт, ойуун да, абааһы да кыайан сиэбэтэх киһигитин, Маайаны, суох гынным! А. Софронов
II
аат.
1. Бэрэбинэлэри холбуу баайан уһаарарга эбэтэр дүлүҥнэри холбоон уунан сылдьарга аналлаах оҥоһук. ☉ Связанные вместе бревна, предназначенные для сплава леса или кратковременных перевозок, плот. Аалы уһаар
□ Ааттаспыт аалы көтөҕөр (өс хоһ.)
Аал кэлгинэн, көтүллүбэтин диэн Көпсө талаҕынан күөпчэрдээн [оҥордум]. С. Зверев
Сарсыарда көлүйэни чинчийиигэ киирдибит. Аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтибит. И. Данилов
2. Тыыттан, оҥочоттон ураты уунан сылдьарга аналлаах уу сэбэ (үксүгэр борохуот, хараабыл). ☉ Любое плавающее судно больше небольшой лодки. Борохуот аал
□ Муора мууһа уулла охсорун кэтэһэн, ол ааллар тэһийбэтэхтик «буус-буус» тыына тураллар. Эллэй
Ыраас сааскы салгын хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов
Сордоҥ балык курдук Сор суол ойоҕостоох Умсар ааллар Умсан сундулустулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. поэт. Салгынынан сылдьар, куосумаска көтөр сэптэр (сөмөлүөт, аракыата уо. д. а.). ☉ Воздухоплавательный, космический аппарат (самолет, ракета и др.)
Хабараан салгыны Хайа анньан, Хамсаан-имсээн, Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Саха нар. ыр. III
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Бэл бүгүн тойон ыҥырыа Куосумас аалынан куйаарда. С. Данилов
Сири титирэтэр Аалларбыт көппүт ааттаах ыйа [атырдьах ыйа]. Бу ыйга көтүөхтэрэ ээ, бука, Ыйга тиийэр чаҕылҕан ааллар, Оо, онно дьэ, оччотооҕу саха, Ол аалларга көтөрө буоллар! И. Эртюков
♦ Аал аҕалбытын курдук эргэр. — туох эмэ олус өлгөмнүк эмискэ баар буолуутун сөҕөн этии (былыр уунан суудуналар табаары аҕалыылара олус өлгөм курдук көстөрө). ☉ Будто доставило судно (о чем-л. в большом количестве, внезапно появляющемся — в старину редкие суда доставляли товары в Якутск в изобилии)
Бүгүн бөһүөлэккэ бырааһынньык буолар, бааргын барытын аҕал, аҕыйах хамса табах быстыҥа атыылаан, аал аҕалбытын курдук, аһы-үөлү дэлэтиэм. Болот Боотур. Аалын баһа хоҥнон биэрбэт — бытаарар, тардыллар, барарыгар онтоманта бүтэн биэрбэт. ☉ Медлит, мешкает (букв. нос его судна (никак) не стронется)
Месткоммут сорох чилиэннэрэ өссө да суохтар дуу? Туох аалларын баһа хоҥнон биэрбэт дьонуй? У. Нуолур
Оҕонньор дьиэлээх онуоха [эмээхсинэ мөхпүтүгэр], аалын баһа дьэ хоҥнон, күрдьэхтэнэн таймаланан дьиэ үрдүгэр бу тахсан турдаҕа [хаары түһэрээри]. «ХС». Сүппүт аал үбүгэр киирдэ эргэр. — чэпчэкитик көстүбүт баайы харыстаабакка ыһар-тоҕор, хорҕомнуур. ☉ Мотает, разбрасывает даром (или легко) доставшееся богатство (букв. он вошел в богатство потерявшегося (бесхозного) судна).
◊ Аал маһа — суон, уһун, көбүскөнө бэрэбинэ. ☉ Толстое длинное прямое бревно (напр., для строительства судов, зданий, электрических, телеграфных столбов). Аал оҥоһуута (табаара, таҥаһа) эргэр. — кэлии табаар, баабырыка, собуот оҥоһуута (үксүгэр табаар, сатаҕай таҥас). ☉ Привозной, заводской, фабричный (о товаре, ткани)
Миитэрэй оҕонньор бэйэтэ даҕаны: «Уолум Түмэппий», — дии-дии маанылыыра, айаннаатаҕын аайы аал таҥаһын аҕалан биэрэрэ бэрт буолара. Н. Түгүнүүрэп. Аал хаптаһына — модьу-таҕа халыҥ хаптаһын, былаахы. ☉ Плаха
Тиэтэлинэн дьиэ сыыһын тутан барыгылдьытан, аал хаптаһынынан кырыысалаан баран, онно Аксинья диэн ойохтоох, сэттэ оҕолоох Митрофан садовнигы олордубуттара. И. Тургенев (тылб.)
△ эргэр. Былыргы үүт хайаҕастардаах халыҥ хаптаһын (Дьокуускай олохтоохторо уһаарыллан аҕалыллар ааллары, табаардара сүөкэммитин кэннэ, чэпчэки сыанаҕа атыылаһан ылан, көтүрэн, хаптаһынынан бөҕө-таҕа олбуордары тутталлара). ☉ Толстые доски с просверленными дырками, которыми обшивали старинные паузки (паузки приплывали по Лене сверху; после выгрузки товаров жители Якутска скупали их за бесценок и, разобрав, из досок строили добротные заборы, остатки к-рых сохранились до сих пор). Аалын оҥоһуутунан сылдьар — сабыссаҥа, туттуллубакка сылдьар; бии таһаарыллыбатах, сытыыламматах (хол., сүгэ, эрбии уо. д. а. сэп). ☉ Ни разу не бывший в употреблении, совершенно новый; ненаточенный, ненаправленный, прямо с завода (о лезвии режущих инструментов). Көтөр аал — аэроплан, сөмөлүөт. ☉ Аэроплан, самолет
Чэ, тукаам, бу суругу сарсын эн буостаҕа кэмбиэрдээн туттар. Көтөр аалынан ыыт! М. Доҕордуурап
Сотору көтөр аал, сири булан, сүүрэн даллаһыйда. «ББ»
ср. тюрк. сал ‘плот’
III
үрд. Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан курдук ситимнэргэ арахсыбат быһаарыы быһыытынан туттуллар, чуолкай суолтата умнуллубут, «муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах» диэн өйдөбүллээх. ☉ Встречается в единичных сочетаниях в качестве постоянного эпитета, точное значение забыто, понимается как «священный и спасительный».
◊ Аал баҕах эргэр. — тоҕус ытык сэргэттэн ортокулара, ойуччу улахан, суон, тоҕус сиринэн томторҕолоох тойон сэргэ. ☉ Средняя из девяти почетных коновязей-сэргэ, самая высокая и толстая, разукрашенная девятью резными орнаментами-опоясками
Аал баҕах тоҕус сиринэн биһилэхтии моонньооһуннаах ойуулаах буолар эбит. «ХС». Аал Луук Мас фольк. — олоҥхоҕо Орто дойдуну араҥаччылыыр, сир барҕа баайын сирэйдээн көрдөрөр мас. ☉ Священное дерево страны олонхо
Мантан тус илин биир күннүктээх сиргэ аҕыс салаалаах Аал Луук Маска мохсоҕол кыыл сымыыттаан сытыарар, ону аҕалларгын тиллиэм этэ [диир дьахтар эригэр]. Саха фольк. Нуучча тулхадыйбат туруктаах норуота бэйэтин баараҕай Аал Луук Маһын — төрөөбүт Ытык Аҕа дойдутун — киниэхэ [фашиска] сууһартарыа суоҕа! Суорун Омоллоон
Онно олоҥхо дойдутугар, Аал Луук Мас анныгар Мин килбиктик уураабытым Сарыалынан сууланар Саха кыыһын талыытын. И. Гоголев. Аал уот үрд. — уот абыралыгар сүгүрүйэн, ытыктаан ааттааһын. ☉ Название огня в знак преклонения пред его спасительной силой
Андаҕайабын, аал уотум Аалыы көмүс кыымынан, Көҕөрөр торҕо төлөнүнэн. П. Ойуунускай
Алаас ыала малааһын оҥорон, Аал уокка алгыс аһын кутарбыт. И. Егоров
Аал уот аттыгар төрөөбүттэрэ Мин бары ырыаларым, Баҕа санааларым, Аал уоттан саҕаланар Мин олоҕум. И. Гоголев. Аал уххан миф. — уоту, уот иччитин ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын. ☉ Священный очаг; дух священного очага (пред к-рым преклонялся древний якут)
Суостаах-суодаллаах Суоһар оһох турбалаах Аал уххан уот алаһалаах. С. Зверев
Алаһалыыр ини дьиэлэрин Аал уххан эрэ уоттарын Аанньа оттуо ини суоҕа диэн, — Ахсарбат абалара ама дуу?! П. Филиппов

I
туохт.
1. Салгыны тыҥаҕар эҕирийэн ыл уонна таһаар. ☉ Дышать
Тыыннаххына, тыыныҥ сырылыысырылыы маҥан былаат буолан унаарар. Суорун Омоллоон
Ынаҕа …… буус гына тыынан баран, сытынан кэбистэ. М. Доҕордуурап
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар. Күндэ
Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, Бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, Бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
△ көсп. Салгый, саба биэр, билин (хол., сылаас эбэтэр тымныы салгынынан). ☉ Обдавать, овевать чем-л. (напр., тёплым или холодным воздухом)
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, …… өссө да сып-сылааһынан тыынар кырдалынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
Өлүү... аргыарынан тыынан Оҕолоох ийэҕэ сыылар. П. Тобуруокап
Сэтинньи маҥнайгы аҥаарынааҕы кэмнэр хаҕыс тыалынан тыыннылар, үрүҥ хаарынан үллүктэннилэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Бэйэҕиттэн таһаар, уһуур (хол., буруону эбэтэр паары — тугу эмэ этэргэ). ☉ Выпускать дым или пар (напр., о чайнике)
Саа, өрө кэҕийэн кэбиһээт, тунаархай буруонан төлө тыынар. Амма Аччыгыйа
Кыракый буор оһох уота улахан хардаҕаһы кыһыл тылынан сылайбыттыы салаан ылаыла, күөх буруонан тыынан быгыахтыыр. М. Доҕордуурап
Чаанньык үрүҥ паарынан тыынан, сыыгыныы тыаһыы турар. Улдьаа Харалы
3. көсп. Саҥар, эт. ☉ Говорить. Онуоха айыы аймахтара, күн улуустара эттилэр: «Э, дьэ, биэбэйбит! Эттэҕиҥ, тыыннаҕыҥ, саҥардаҕыҥ тоҕо баҕас одурууннааҕай эбитэй?» Ньургун Боотур
[Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны доҕор. Киһини тыыннарымаары гынаҕын дуо? Н. Неустроев
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин
4. көсп. Тугунан эмэ үлүһүй, улаханнык баҕаран, интэриэһиргээн туран дьарыгыр. ☉ Увлекаться чем-л., проявлять большой интерес, быть расположенным к чему-л.
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Онно туох барыта науканан тыынар. Бары наука интэриэһинэн олороллор. Н. Лугинов
Карловскай аата бу дьыалаҕа суоҕун суох да буоллар, таарыйа хайдах-туох олорорун, тугунан тыынарын көрөн ааһар тоҕо табыллыбат буолуой? В. Гаврильева
Ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр үлэтэ …… киниэхэ кыайан көстүбэтэҕэ. Кини өйө-санаата, этэхаана спордунан тыынара. С. Федотов
♦ Биир тыынынан тыыналлар — бары биир санааны этэллэр, туохха эмэ толору сөбүлэһэллэр. ☉ соотв. в одну дуду дудеть (букв. одним дыханием дышат)
Бу сырыыга оҕолор бары биир тыынынан тыыннылар. Тэҥн. биир куолаһынан саҥар. Кыл бычык тыын көр кыл. Ыарыһах киэһэнэн бэргээн, кыл бычык тыынан барда. Балайда өр сүүрэммин кыл бычык тыынар буоллум. Муннунан да, айаҕынан да тыыммат көр мурун. Эмээхсин кулубалаахпын диэн кынчайан да көрбөт, муннунан да, айаҕынан да тыыммат. И. Гоголев
Онтон киэһэ оҕонньор муннунан да, айаҕынан да тыыммата. «ХС»
Оройунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым күн бэҕэһээҥҥигэ дылы. Софр. Данилов
Өрө (үөһэ) тыын көр өрө. Маайа ааспыт олоҕун санаан, үөһэ тыынан ылар. Н. Якутскай
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап
Настаа, маҥнай утаа куттанан баран, эмээхсин сэргэхсийбититтэн өрө тыыммыта. Н. Борисов. Тыын быһаҕаһынан тыынар — түргэн-түргэнник эппэҥнээн тыынар, бөтүөхтүүр (сүүрэн, хааман). ☉ Дышать с трудом (от быстрой ходьбы, бега), запыхаться
Мордосов кэпсээн бүтэриитэ, ийэтэ Варвара Николаевна тыын быһаҕаһынан тыынан директорскайга көтөн түстэ. Далан
Аҕата оҕонньор утаакы буолбат, тыын быһаҕаһынан тыынан, көхсүн тыаһа күрдүргээн бу умса-төннө түһэн татыгыраан кэлэр. Р. Кулаковскай
Өр-өтөр буолбатахтар, уолаттар тыын быһаҕаһынан тыынан, өрө мэҥиһэн кэлбиттэр. «ХС»
Уолугунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Уолан киһи обургу — Уолугунан тыынна, Уһугунан дугунна, Оройунан оонньоото. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолбутун, кырдьыбытын-буорайбытын, муҥу көрбүтүн, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
Дьэ, өрө көрөн, уолуктарынан тыынан, хаҥыл ат курдук, халыан дьон... Н. Лугинов. Хабахха тыын — ончу саҥардыма, бэйэтин санаатын көҥүл этитимэ. ☉ Не иметь возможности свободно говорить, высказывать свои мысли
[Балбаара:] Саҥарба! [Сүөкүлэ:] Көр эрэ маны! Хотун баарына хабахха тыыныыһыкпыт дии. И. Гоголев. Этэн-тыынан турда көр эт-тыын I. Киһибит, саҥата суох бэйэтэ, дьэ этэн-тыынан турда ээ!
◊ Өрө (үөһэ) тыын — салгыны күүскэ эҕирийэн тыын. ☉ Вдыхать в себя воздух
Быраас, иһиллээри: «Үөһэ тыын», — диэтэ. Сайа тыын үрд., поэт. — эккин-сииҥҥин бүтүннүүтүн курдаттыы киирэрин курдук дуоһуйа, астына тыын (сибиэһэй салгынынан, туох эмэ, хол., сибэкки үчүгэй сытынан). ☉ Вдыхать что-л. с удовольствием, каждой клеточкой своего тела (напр., свежий воздух, аромат цветов)
Хонуу уутун, ынах түүтүн уонна киитин сыта былааһыктаах тыллан эрэр сэбирдэх, күөгэйэ тэлгэммит сибэкки, саҥа бытыгыраабыт күөх от сыттара, …… Симон этин-хаанын сааһын аахтара барытынан сайа тыынан киирэргэ дылылар. Л. Попов
Кини [харыйа] иннэлэрэ күндьыл мүөттээх салгынынан сайа тыыммыттара, хараан киэһэлэр чуумпуларын иһиллээбиттэрэ дуо? Күндэ
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘дышать’
II
1. аат.
1. Тыыннаах харамайдар тыынар уорганнарынан тыҥаларыгар салгыны эҕирийиилэрэ уонна таһаарыылара (кислороду иҥэринээри уонна углекислай гааһы таһаараары). ☉ Дыхание
Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Тымныыта бэрдиттэн киһи тыына тута туман буолан бургучуйан тахсар. Н. Лугинов
Биһиги, быраастар, киһи олоҕун иһин кини тиһэх тыыныгар диэри охсуһуохтаахпыт. И. Федосеев
2. Тэмпэрэтиирэтэ хамсааһыныттан туохтан эмэ тахсар, илгийэр салгын. ☉ Пар
Үрэх тыына охсон, хаһыҥнаан хаалымтыа буолуо. М. Доҕордуурап
Муора тыына уорааннаах буолан оннооҕор сөтүөлээбэккин. ДФС КК
Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыран-кыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
Үкэр куйаас тыына сырылаччы саккыраата. Суорун Омоллоон
Сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын чэбдик тыына биллэрэ. И. Федосеев
3. Киһи-сүөһү, харамай тыыннаах буолуута олоҕо. ☉ Жизнь
[Сайсары:] Кэпсээн суох. Бу ханна бардыҥ, ити туоххун лиһиргэтэҕин? [Бокуом:] Бу диэки кэллим. Бу тыыным харабылын, саабын лиһиргэтэбин. Суорун Омоллоон
Чааһыҥ кэллэ да, [хотуурдаах хотун] хотуурунан тыыҥҥын быһа далайан кэбиһиэ буоллаҕа... Амма Аччыгыйа
[Абыраамап:] Биһиги тыыммытын көмүскэнээри эрэ сааланабыт-сэптэнэбит. Л. Попов
△ Киһи ис айылгыта, дууһата. ☉ Душа (человека)
Өссө кыыс арыйбыта Уол дириҥ дууһатын, Кини уйан тыынын, Аһыныгас сүрэҕин. Н. Харлампьева
Эн биһи кэпсэтиэх биир тыла суох — Сүрэхпитинэн, тыыммытынан өйдөһөн! Д. Апросимов
4. миф. Этэ-сиинэ суох, айылҕаны таһынан дьиктилээх күүс, иччи. ☉ Бесплотное сверхъестественное существо, дух
Куһаҕан тыын дьалбарыйдын диэн дьиэ, ампаар тоҥ муннуктарын буруонан арчылыыллар. А. Фёдоров
[Төрүт былыргы дьон] айылҕаҕа дьон курдук эрээри быдан модун күүстээх «тыыннар» олороллор, ол «тыыннар» чаҕылҕанынан тамнааттаналлар, тыалы түһэрэллэр дии саныыр буолбуттара. КФП БАаДИ
Булчут муораҕа киирэн мэлийэн хааллаҕына, кинини куһаҕан тыыннар илдьэ бардахтара дииллэрэ. Ю. Рытхэу (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ (хол., айымньы) саамай сүрүнэ, төрүтэ. ☉ Основа, суть, сущность чего-л. (напр., произведения)
Ити кини бастакы кинигэтэ буолан дуу, кинигэтин тыына барыта таптал уонна уодаһын, эрэл уонна муунтуйуу, эдэрдии сайаҕастык уонна көнөтүнэн төлкөлөөһүн былааһыктааҕа. «ХС»
Испэктээк тыынын бүтүннүүтүн Бэйиэт уобараһа сүгэр. «Кыым»
△ Киһи олох олороругар, тыыннаах буоларыгар саамай сүрүн суолталаах туох эмэ (хол., сахаларга — ынах сүөһү). ☉ Что-л., имеющее важное значение для обеспечения жизнедеятельности человека (напр., для якутов — крупный рогатый скот)
Сүөһү биһиги баайбыт, аспыт, быһата, тыыммыт. Е. Неймохов
[Даарыйа эмээхсин:] Бэйэбит оҕобут диэн, ити бэстилиэнэй тыыммытын [түүлээҕи] эйиэхэ туттарар быһыыбыт ээ, сэгэриэм. Күндэ
Ас киһи тыына, Үөһээ Сырдык Айыылар киһиэхэ ыыппыт бэлэхтэрэ буолар. В. Кондаков
6. көсп. Туох эмэ (хол., саас) буолаары гыммытын, чугаһаабытын сибикитэ, билгэтэ. ☉ Примета, предвестие чего-л. (напр., весны)
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
Манчаары чуҥкуйбут, тулаайахсыйбыт сүрэҕэр олох, таптал тыына кый ыраахтан ил гына илгийэр. И. Гоголев
Илинтэн арҕаа хас килэмиэтири бардахтарын ахсын алдьархайдаах сэрии амырыын тыына ордук биллэн испитэ. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Сүрүн, тутаах суолталаах, төрүт. ☉ Главный, решающий, основной
Муҥ саатар, кыратыттан иннэ-сүүтүк, чэй-табах, улаханыттан саа сэбэ курдук тыын табаардары бырахтара сатыам. Болот Боотур
Ити уочаркаларга кини оччотооҕу тыа сирин саамай тыын боппуруостарын ылара уонна олорго ааҕааччылар болҕомтолорун түмэ тардарга кыһаллара. КНЗ ТС
Сиэссийэҕэ өрөспүүбүлүкэ олоҕор тыын суолталаах боппуруостар көрүллүөхтэрэ. «Кыым»
♦ Биир тыынынан көр биир. Ойуун табаҕын тардан бүтүүтүгэр кутуруксут чорооҥҥо кымыс аҕалан биэрбитин биир тыынынан биэстэ-алтата омурдан киллиргэтэн баран, оргууй аҕай олбоҕор тиийэн олорунар. Күннүк Уурастыырап
Биэс биэрэстэ сири уһаппакка-кэҥэппэккэ биир тыынынан сатыы быһа охсон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Маннык ахсаан чабырҕаҕын биир тыынынан ким төһө элбэҕи этэригэр куоталаһа оонньооһун буолара. Дьүлэй Бүөкээн. Куһаҕан тыын (абааһы) буулаабыт — кими эмэ ыарыы булан баран арахпат, ким эмэ наар ыалдьан тахсар. ☉ Пристать к кому-л., засесть в ком-л. (о болезни — букв. чёрт (злой дух) преследует). Оҕонньор эрэйдээҕи куһаҕан тыын буулаабыт
□ [Баһыыкка:] …… кыыспытын Абааһы буулаабыт, Ойууну ыҥыран, Дьалбыта тардыахха. Суорун Омоллоон
Нууччаны абааһы буулаабат, нуучча нуучча ыарыытыгар эрэ ыалдьар буоллаҕа дии. Болот Боотур
Кыл тыынынан — кыл тиэтэлинэн (көр кыл). [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов
Оҕонньор аны өй булан төттөрү түһүө, ыыталыа суоҕа дии санаан, оҕолор кыл тыыннарынан хомунан, таба буута быстарынан ойутан хааллылар. С. Никифоров
Уһун Баһылай, ойоҕор кэлэн кыл тыынынан чэйдээт, кыһыллар эккирэтэн иһэллэрин Силиппиэн этэрээтигэр баран тыллаабыта. А. Бэрияк
Суон тыын, халыҥ тыын нор. айымнь. — үрүҥ (хара) тыын диэн курдук. [Айыы Дьураҕастай бухатыыр:] Дьэ, убайдаах эдьиийим! Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Халыҥ тыыммын харыйдаатыгыт, суон тыыммын толуйдугут. Саха фольк. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Дьэ, ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол! Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ көр сыккыраа. Сеня ийэтэ сөтөл буолан, суккуруур тыына эрэ сылдьар. Н. Босиков
Маайа сүрдээх өр уһуннук сатыы хааман …… Дьокуускай куораты суккуруур тыына эрэ булбута. «ХС». <Сырдык> тыынын толук уурар — ким, туох эмэ туһугар олоҕун биэрэр, өлөр. ☉ Принести в жертву свою жизнь
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара …… аан дойду сэриилэригэр төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Өрүһүллүбүт, быыһаммыт махталлаах норуот Ийэ дойдуларын туһугар тыыннарын толук уурбут саллааттар кэриэстэрин умнубат. «Кыым». Тыыммар (дууһабар) өһүм суох — тыыннаах сылдьыахпын баҕарабын; өлөр кутталга киирэн биэрбэппин. ☉ Я не хочу умереть; я не пойду на смертельный риск (букв. я не враг своей душе)
Бэйэ тыыныгар бэйэ өһө суох (өс хоһ.). Бэйэлээх бэйэм тыыммар өһүм төрүт суохха дылы. В. Скрябин. Тыыммын уолдьаһыннар- да — өлөрө сыста. ☉ Чуть не убил. Бу киһи холуһун, тыыммын уолдьаһыннараары гынна. Тыына-быара хаайтарар — туохтан эмэ (хол., тугу да гыммат буолууттан) тэһийбэт-тулуйбат. ☉ Испытывать тоску, изнывать (напр., от безделья). Тугу да гынара суоҕуттан тыына-быара хаайтарда. Тыынабыара ыгыллар — 1) туохтан эмэ ыксыыр, ыгылыйар (хол., куттанан). ☉ Испытать чувство безысходности, запаниковать (напр., от страха)
Тогойкин иэнэ тымныйталаан ылла, баттаҕа адаарыҥныы хамнаан, бэргэһэтин өрүтэ сүкпэхтииргэ дылы гынна, тыына-быара ыгылынна. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй! Ол тухары, бу бүгүҥҥү курдук, кини тыына-быара ыгыллыбыта суоҕа. Н. Якутскай
Айан киһитэ көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай; 2) тыына-быара хаайтарар диэн курдук
Киһи тыына-быара ыгыллыах, бадыкыбүдүкү киэһэтэ эргийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тугу да үлэлээбэккэ, таах олороруттан тыына-быара ыгыллара. Н. Якутскай. Тыына-быара ыксыыр — туохтан эмэ (хол., ыарыыттан, куйаастан) ханна да барыан, хайдах да буолуон билбэт буолбут. ☉ Изнемочь (напр., от болезни, жары)
[Кэтириис:] Сүөдэр, ороммор илдьэ тарт, тыыным-быарым ыксаата. А. Софронов
Күнүс олус куйааска, бырдахха, сүөһү ордук тыынабыара ыксыыр бириэмэтигэр, Доропуун оҕонньор сүөһүнү сөрүүн сиргэ хорҕотон, сынньатан абырыыр. Н. Заболоцкай
Тыына-быара ыксаабыт [муус көтөҕөн иһэр] Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин. Тыына быһынна (тымныйда) кэпс. — өллө, суох буолла. ☉ Умереть, скончаться
[Ол курдук] Тыһыынчанан суол омук Тыына тымныйбыта баар үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мотуона испиискэтин хаатын] тыына быстаары аҕай сытан, кырдьаҕас эбэтигэр саҥата суох туттаран кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Муҥнананмуҥнанан баран нөҥүө күнүгэр оҕо тыына быстыбыта. Болот Боотур. Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) кэпс. — киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит; ханнык эмэ ыар айыыны оҥорон санаатыгароноотугар таһаҕас оҥостубут. ☉ соотв. камень на душе
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа... Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэҥ суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов. Тэҥн. тымныы (хараҥа) күлүктэн. Тыына эрэ баар — арыычча тыыннаах эрэ. ☉ Едва жив. Оҕонньор эрэйдээх тыына эрэ баар. <Сыккырыыр> тыына эрэ орто — улаханнык ырда-быһынна, нэһиилэ тыыннаах эрэ хаалла. ☉ Сильно истощиться, едва остаться в живых
[Туртас] кытыыны былдьаһа сатаахтыыра да, күүһэ-күдэҕэ бараммыт, сыккырыыр тыына эрэ ордон иһэр быһыылааҕа. И. Федосеев
Уолаттар ийэлэрин булан өрүһүйэ барбыттар да, аараттан сыккырыыр тыыннара эрэ ордон, төннүбүттэрэ. И. Данилов
Тыын былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһыы. Тыынар тыыннаах тыын былдьаһыгар куотар, Ханна эмэ хаспаҕы булан саһар. С. Данилов
Атым аны тыын былдьаһыгар ууга баттыа диэн дьиксинэр. С. Дадаскинов. Тыын быстарынан (быстыаҕынан) — улахан ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ В крайней спешке
Хайа, бэйэлэрэ даҕаны тыыннара быстарынан сылдьаллар ини. Д. Таас
Аттарым эрэйдээхтэр тыыннара быстыаҕынан …… ыстанан кэбистилэр. В. Башарин
Арай …… эбэм уҥа сыһыыны хайыы-үйэ ортолообут. Биһиги кини кэнниттэн эмиэ тыын быстарынан ыстаммыппыт. Д. Васильев. Тыын быһаҕаһынан тыынар — аҕылыыр, бөтүөхтүүр (тугу эмэ олус түргэнник, ыксыы-ыксыы оҥорон). ☉ Запыхаться (делая что-л. поспешно, торопливо)
«Оо дьэ, күүс эһиннэ... Өллүбүт!» — Дьэкиим, тыын быһаҕаһынан тыынан, быстах-быстах саҥарара иһилиннэ. Д. Таас
Балбаара ыаллара саһан сытар бүтэҥи сыбар тыаларыгар тыын быһаҕаһынан тыынан биир оҕонньор тиийэн кэлбитэ. Б. Лунин (тылб.)
Тыын киллэрдэ көр киллэр. Ньургуһун тыын киллэрэн, илиитин хамсатан баран эмиэ нам барар. Суорун Омоллоон
Балбаара сарылаабытынан сиргэ сууллан түһэн өр соҕус талбаара сытан баран, тыын киллэрэн ыҥырҕаан ытаан барда. Эрилик Эристиин
Томмот хаста да өйүн сүтэрбитэ. Ону тыын киллэрэ-киллэрэ, дьүһүлээбиттэрэ. «ХС». Тыын көһүттэн түөлбэ. — быстаран, хоргуйан өлөөрү олорор киһи эбэтэр ыал туһунан этэллэр. ☉ Оголодать, изголодаться (о человеке, семье)
[Куба] ааттаһардыы тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа утары хайыспытыгар …… сах сиэтин, манан да уһуннук тыын көһүттэр биллибэт дии санаат, туран кэлбитим. ИИА К
Тыынын салҕаа көр салҕаа. Бөрө, айаҕа таптаран өлөөрү да сытан, Тыынын салгыы кэлбит булчуттан Кутуругун купчутан ааттаспат, Аһыытын килэтэр, суоһурҕана көрсөр! И. Гоголев
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
Дьон сонно тута, ураҕастарын быраҕаат, быһахтарын оруу-оруу, дөйүтүллүбүт муҥнаахтары [табалары] тыыннарын салгыы охсон тэл мастарга соһоору сырсан кэллилэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Тыынна салҕаа көр салҕаа. [Сэллик атыыһыт] аҕыйах манньыатынан тыын салҕаныах айылаах, күн тура-тура иэстэрин ирдээн, тэлиэгэлээх атынан куораты биир гына айаннатан таҥкынатара. Н. Лугинов
[Сыа хаар] Көтөргө-сүүрэргэ Күүстээх тымныыга Көмүс ньээкэ уйа буолар, Тымныынан аҥылыйбытын иннигэр Тыын салгыыр, абырал буолар. И. Федосеев. Тыын сирин таарыйтарбыт — өлөрдүү бааһырбыт. ☉ Быть смертельно раненым (букв. у него задето жизненное место). Тайах тыын сирин таарыйтарбыт. Тыын сирэ — кыыл эбэтэр киһи тыыннаах буоларыгар сүрүн суолталаах уоргана. ☉ Жизненно важный орган (животного, редко — человека)
Эмээхсин, сонньуйаат, кэпсээтэ: «Мин уолум ньыгыл таас кэриэтэ. Сэгэрим хонноҕун анныгар Арай биир сымнаҕас, тыын сир баар». И. Гоголев
Тыын сиригэр таптарбын диэн чыыбыспын тардан кэбиспиппэр, часкыйбытынан ыстанан турбута, иккиһин ыппытым — умса баран түспүтэ. ВА ИиТ
Сиэгэн …… тайахха үрдүгэр ыстанан, дириҥник батары харбаан тыҥырахтарынан кытаахтаат, били ыстаал бөҕө тиистэринэн туппут кыылын тыын сирин — моонньун, сүнньүн быһа кэрбиир. «ХС». Тыын таһаарбакка — кыратык да ордорбокко (эс, суох гын). ☉ Без остатка, подчистую (уничтожать)
Бу алааска куобах үөскээри гыннаҕына, тыын таһаарбакка, бултаан эһэн кэбиһэллэр. ГНС СТСДТ. Тыын толуга — быыһанаары толук, сиэртибэ курдук бэриллэр туох эмэ. ☉ Жертва ради спасения жизни. Бэйэ мэнньийиитэ буолбут, Тыын толуга буолбут Үстээх хаардаах Хара дьаҕыл атыыры Үтэйэн иһэбин. Саха фольк. Тыын тыыҥҥа харбас — тыыннаах хаалаары тугу да оҥороргун кэрэйимэ. ☉ Идти на всё ради спасения своей жизни
[Бииктэр:] Туох гынаары кини кэлтэччи биһи сүрэхпитигэр быһахтанарый, синэ-биир — тыын тыыҥҥа харбас — Дьууру сайылаан кэбиһиэх! Суорун Омоллоон
Сэрии сокуона кытаанах — «тыын тыыҥҥа харбас» диэн ол буоллаҕа. Далан
Купуулар туттахтарына, биһигини аһымматтара чуолкай, онон тыын тыыҥҥа харбас. Е. Неймохов. Тыын хорбох — таах сибиэ, халтай, туһата суох. ☉ Зря, напрасно (букв. в ущерб духу, энергии)
Ээ, [тыраахтар чүмэчитин ыла барбыт уол] кэлэрэ чугаһаабыта буолуо. Бостуой, тыын хорбох... Р. Кулаковскай. Тыын ук — 1) туохтан эмэ (хол., ыалдьан, аччыктаан) ыксаабыт, муҥур уһукка тиийбит киһиэхэ көмөлөс, быыһаан ыл. ☉ Помогать, спасать кого-л., попавшего в беду (букв. вложить жизнь)
Иэдэйиэх киһини Иккис күн, киэһэлик, Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
Куличкин …… төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн аччыктаан быстарбыт табаарыстарыгар тыын укпутун туһунан кэпсиир. Н. Тобуруокап
Ыарыы буулаан, санааҥ түһэр, Ыраас күнүҥ саппаҕырар. Арай маннык мүнүүтэҕэр Амарах эмчит тыын угар. С. Спиридонова; 2) тугу эмэ ханнык эмэ (үксүгэр саҥа) ис хоһоонноо, саҥардан биэр. ☉ Вносить во что-л. новое содержание
Ойуунускай саха литературнай тылын байыппыта, онуоха кини ийэ тылтан бэл сорҕото умнуллан, эргэрэн эрэр өттүлэрин кытта сатаан туһанан, ол тылларга саҥа тыын укпута. Н. Заболоцкай
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаабыппыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээбиппит. Онон билигин кинини симиэхпитин-киэргэтиэхпитин, тыын угуохпутун, мөссүөннүөхпүтүн, уобараһын айыахпытын наада. АҮ
Биһиги суруйааччыбыт Юрий Чертов айымньытыгар, чуолаан, Хотугу сиргэ дьон кэлэн олохсуйуута, ол сири баһылааһына, уларыта тутуута, саҥалыы тыын уган биэриитэ көрдөрүллэр. «Кыым». Тыыныгар топпут түөлбэ. — тыын быһаҕаһынан тыынар диэн курдук. Эмээхсин эрэйдээх, оҕолору сырса сатаан, тыыныгар топпут. Тыыныгар тур (тиий) — кими, тугу эмэ өлөр. ☉ Лишать жизни, убивать кого-л.
Өскө кыайан куоппатахпына, ити дьиикэй тутатына тыыммар туруо. Р. Кулаковскай
[Таабылап:] [Өлөксөөс] аҕатын дьарыйбыппын биллэҕинэ, түүлэ-битэ да суох, кырдьык тыыммар турар киһи буолуо. Н. Туобулаахап
Харчылаах дьахтар диэннэр талыахтарын, кырбыахтарын, биитэр тыыныгар туран баран кистиэхтэрин да сөп. «ХС». Тэҥн. тыынын быс. Тыын ыл — кыратык сынньана, уоскуйа түс. ☉ Перевести дух, передохнуть, отдышаться
Кыратык тыын ылаат, Эмиэ үҥэн барара, Кыччыгыйдык сыҕарыйаат, Эмиэ сыта түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Мин кыратык тыын ыла түһээт, эмиэ киһибин соһоору оҥостон эрдэхпинэ талах быыһыттан биир киһи утары сүүрэн кэллэ. С. Никифоров
[Ыттар] бастакы уохтарыгар наһаа омуннаахтык түһэн күүстэрэ тахсан хаалааччы, ону тыын ыллара түһэр үчүгэй буолар баҕайыта. С. Тумат. Тыынын атыылыыр кэпс. — ким, туох эмэ туһугар тугу да оҥорорун кэрэйбэт, туохха барытыгар сөбүлэһэр. ☉ соотв. продавать душу кому-л.
Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин. Болот, төһө да тыынын атыылаан туран мииннии-оттуу сатаатар, Огдооччуйаны кыайан өрүһүйбэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Тыынын биэрэр — олохтон туоруур, өлөр; туох эмэ туһугар олоҕун сиэртибэлиир (үксүгэр кыргыһыыга сылдьан). ☉ Умереть, скончаться; жертвовать жизнью во имя чего-л. (обычно на поле боя)
Наада кэлиэ — Дойдукам, Тыыммын биэриэм Эн тускар! Эллэй
Аҕаларбыт сэриигэ сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьан сырдык тыыннарын биэрбиттэрэ. Н. Габышев
Мин аҕам сэттэ уон иккис сааһыгар диэри хаһан да ыалдьыбатах бэйэтэ биир күн аһаабыт кэннэ, ороҥҥо өйө суох охтубута, ол кэннэ, биир күөс быстыҥа буола илигинэ таҥараҕа тыынын биэрбитэ. УАЯ А
Тэҥн. олоххун биэр. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар көр былдьас. Тыын былдьаһа сытар киһини утары көрөр диэн баар — итини тулуйуохха наада. Күрүлгэн
Баһылай адьас мөлтөөн, тыынын былдьаһан чиччигинээтэ уонна аргыый мас төрдүгэр уйуттумуна түһэн барда. «ХС»
Тыынын быс көр быс. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
«Бачча сыл тухары көлөһүммүн босхо сиэбитин үрдүнэн, аны тыыммын быһара хаалбыт эбит буоллаҕа», — диэн баран, киһим саҥата суох бөтөн барда. Н. Заболоцкай
Өстөөх …… сүүһүнэн тыһыынча киһи хаанын тоҕор, тыынын быһар. «ХС»
Тэҥн. тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа). Тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу, сир да анныгар буоллар ситэн, …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
Аны мин истэрбэр Глаша туһунан ону-маны саҥарыаҥ да, тыыҥҥын иһиллиэм. Л. Попов
Тэҥн. тыынын быс. Тыынын тарт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. [Уот Уһутаакы:] Уой да, тойон убаккаам! Тахса охсон тыынын тардыый! Суорун Омоллоон
Эһигини аллара таҥара дьиэтин таһыгар, ыстаапка илдьэбит. Онно дьону хайдах кэбилээбиккит курдук бэйэҕитин кэбилээн туран, тыыҥҥытын тардыахпыт. Эрилик Эристиин
Айыы тойон таҥара, тылбын иһит. Ньукуус уола Тимэппий — тыыннаах абааһыны, Уоһук кыыһа Өрүүскэ дэриэтинньиги тыыннарын тарт! Күндэ. Тэҥн. тыынын быс. Тыынын таһаарар — тугу эмэ гынан (хол., ытаан) мунньуллубут кыһыытын-абатын, муунтуйбутун таһаарар, санаатын, чэпчэтэр; дуоһуйуор диэри кимниин эмэ кэпсэтэрипсэтэр. ☉ соотв. отвести душу
Мин ийэбин хомоттум — төрүт да кэпсэтэр киһи баҕалаах буолан олорор эмээхсини күлүү гынан сыыстым дии саныыбын уонна кэпсэтэн, муунтуйбутун аһаран, тыынын таһаарабын. Далан
Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев
Кыысчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. И. Федосеев
△ Хас да күн устата тэптэн туран тыалыран, силлиэрэн баран уоскуйар, налыйар (күнү-дьылы, халлааны этэргэ). ☉ Проясниться, успокоиться, побушевав в течение нескольких дней (о погоде)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыына тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, киһи хараҕа саатар саҥа түспүт ыраас хаара кылбааран сытта. С. Никифоров
Тыынын тымныт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. Элбэх киһи тыынын тымныппыт баҕайы. Тэҥн. анараа дойдуга атаар, баһын хатар, буору уоптар, ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт), күн сириттэн (күнтэн) сүтэр, өбүгэлэригэр ыыт, сиһин үөһүн быһа тарт (үктээ), тыынын быс, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа), тыынын тарт, умса (умсары) уур, үрүҥ күнтэн сүтэр. Тыынын уһат — тыынна салҕаа диэн курдук. Күн ийэм, Күөмэйбин көлдүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат! А. Софронов
Саханы тыынын уһаппыт, бу уһун тымныы кыһыннаах сиргэ олохсуйарыгар көмөлөспүт сүөһүнэн Дьөһөгөй оҕото — саха сылгыта буолар. В. Кондаков. Тыыҥҥар тот түөлбэ. — 1) тыыныҥ хаайтар, аҕылаа, боптор. ☉ Страдать одышкой, задыхаться. Хайа, тыыҥҥар тотон олороохтуугун дуу?; 2) ыксаа, тиэтэй. ☉ Торопиться, спешить
Тохтоо, бэйи, олус тыыҥҥар тотума. Тыыҥҥар турун кэпс. — бэйэҕэр тиийин диэн курдук (көр бэйэ). Ол киһи тыыныгар турунан өлбүтэ. Тыыҥҥын (кэтэн) манан көр манан. «Адьас тыатааҕы оҕонньор уораҕайын үрдүгэр сылдьар курдук санан, — Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда, — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын манана сырыт». Л. Попов
[Тииҥ Мэйии] киһиэхэ көмөлөһөрдөөҕөр бэйэтин тыынын мананара. Г. Угаров. Тыыҥҥын тэскилэт — улахан иэдээнтэн, өлүүттэн тугу да быраҕан туран куот, быыһан. ☉ Спасаться бегством от беды, смерти
Хас да сүөһү өлө сытар, биир ат кэлин сотото тостон баран, тостубутуттан алларааҥҥытын онньоҕунан барбыт этэрбэс курдук онньоччу үктэнэ-үктэнэ, тыын тэскилэтэн куотаары тула эргийэ сылдьар. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] табаларын, наарталарын, астарын-үөллэрин, саппаас сааларын барытын хаалларан, тыыннарын эрэ тэскилэттилэр. ВНГ ГОПХ
Кинини уҥуох тутуохтааҕар Киргиэлэй бэйэтин тыынын нэһиилэ тэскилэтэн турар. «ХС»
Үрүҥ тыыммын өллөйдөө көр өллөйдөө. Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Үрүҥ тыын өллөйө көр өллөй II. Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын Биһиэхэ иһэн, киниэхэ түһэн Буулдьа чаһырҕаан ааспытын. Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга, үрдүү үллэйэр, Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков
«Үтүөнү үтүөнэн боруостуох буолларгын, мин эйигин ол эккирэтэн иһэр тоҕус аттаах дьонтон быыһыам этэ», — диир оҕонньор үрүҥ тыын өллөйө буолаарай диэн. Л. Габышев. Үрүҥ тыынын өрүһүй фольк. — кими эмэ улахан иэдээнтэн, өлөр өлүүттэн быыһаа. ☉ Спасать кого-л. от гибели, спасать чью-л. жизнь (букв. белое его дыхание спасать)
«Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын халхалыы кэллим. Ньургун Боотур
Алдьархайга түбэспит Айыым аймахтарын Үрүҥ тыыннарын өрүһүйэн көрбөккө эрэ Төннөрүм аата диэн суох! Суорун Омоллоон
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Үрүҥ (хара) тыын — киһи олоҕо. ☉ Жизнь (человека)
Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын Өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Оҕоҥ үрүҥ тыынын субу илиибэр тутан турабын. Күндэ
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ, биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Хара тыыммын харыстаа фольк. — өлөртөн быыһаа, абыраа. ☉ Защищать, спасать кого-л. от смерти, гибели (букв. чёрное дыхание моё защити)
Хара тыыммын харыстаа, үрүҥ тыыммын өллөйдөө! Саха фольк. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан үрүҥ тыынын өллөйдүүр, хара тыынын харыстыыр сурук суруйбут эбит. Эллэй
◊ Тыына кылгаата (тыынара кылгаата) көр кылгаа
[Местников] кислородунан тыынан сытар эбит. Онтукатын араардар эрэ, муннун төбөтүгэр, уостарын тулатыгар күөхтүҥү күлүктэр көбүтэлээн тахсаллар, тыына кылгаабытынан бараахтыыр. Амма Аччыгыйа
Онтон улам ыраатан истэхтэрин аайы, тыыннара кылгаан, көлөһүннэрэ сарт түһэн барбыта. А. Сыромятникова
Маҥнай ыалдьааччы үлэлии үөрэммит үлэтиттэн ордук илистэ сылайар буолбутун итиэннэ күүскэ хамсаннаҕына (түргэнник хаамтаҕына, кирилиэһи дабайдаҕына) аҕылыырын, тыына кылгыырын бэлиэтиир. АВД РОХ. Тыын ат (таба) — суһал сырыыга анаан сылайбыт миҥэни солбуйар саҥа, сэниэлээх миҥэ (ат, таба). ☉ Ездовой или упряжный скот (конь, олень) на замену выдохшегося для выполнения срочного дела
Онно Сутуруоха төрдүгэр кинини билсэр биир баай эбээн тыын табалары бэлэмнээн олорор буолуохтаах. Болот Боотур
Ньукулаас, илин дал кэтэҕэр тыын аты бэлэмнээн турабын. А. Бэрияк
Кинээс кинээһи хайаан дьүүллүө баарай, инньэ гынан били хаһаахтарга ас-таҥас уонна эттээх тыын аттары биэрэн, Дьокуускай куоратыгар тэрийэн ыыппыта үһү. ФГЕ СТС. Тыына уһаата — 1) аҕылаан, эппэҥнээн баран холкутук тыынан барда. ☉ Начать дышать ровно, выровнять дыхание
[Ат] Үөрэммит сиригэр, Үүммүт салгыныгар Тыҥата кэҥээтэ, Тыына уһаата. П. Ойуунускай; 2) холкутуйа, кыратык уоскуйа түстэ (хол., улахан ыарыһах ыарыытын тииһигин кэмигэр). ☉ Успокаиваться, получать временную передышку от чего-л. (напр., от сильного приступа болезни)
Саһыл ааһа көтөр, куобах төттөрү ыстанар. Ол аайы куотааччы тыына уһуур, эккирэтээччи эрэйэ элбиир. Амма Аччыгыйа
Өс киирбэх, онтон ыла сыыйа-баайа тыына уһаан, ыарыыта намыраан үтүөрэргэ барбыт. «Чолбон». Тыына (тыына-быара) хаайтарар — тыынарыгар салгына тиийбэт. ☉ Дышать с трудом, задыхаться
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар... Күндэ
Тибиэт үрдүк хайаларын салгына убаҕас, кислорода аҕыйах буолан киһи мэйиитэ эргийэр, тыына хаайтарар, аҕылыыр, баһа туох да сүрдээхтик ыалдьар. Х АаКА. Тыын былдьаһыга — тыынар тыыннаах өлүөн иннинээҕи туруга. ☉ Предсмертная агония. Оҕонньор тыын былдьаһыгар сытаахтыыр
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘душа; дыхание’