нареч
туох баарынан, вовсю разошелся - өссө бууһа

көр бууһа
Бурҕаллай уол Моҕотой саҕа мунна Борооскулуу буугунаабыт, Булгунньах саҕа буола Богдоччу кыыһырбыт Муҥурга тиийбититтэн Буусатын абарбыт. П. Тобуруокап
Дьабадьы Силип хара тыанан, маарынан, аҥхайынан булгуйан сүүрэ сатыыр, дьахтара бууса чугаһаан ситиэхчэ буолар. Саха сэһ. II

I
ыа I диэнтэн холб. туһ. Аанчык дьиэҕэ киирбэккэ, титииккэ ааһан, ынах ыаһа барда. Эрилик Эристиин
Мавра кыыһыгар ынах ыаһан көмөлөһө сатыыр. М. Доҕордуурап
Көстөкүүн ынах да ыаспатар, бу сарсыарда эмиэ эрдэ уһугунна. Н. Заболоцкай
II
аат.
1. Хатыҥ туоһун кыра гына дэлби кырыйан уонна чараас гына хаҕылаан, туой эбэтэр чугуун күөскэ симэн, сүөгэйинэн сиигирдэн баран, кыһыл чоххо ууран оргутуллубут, хара дьүһүннээх чөчүө, сымала (ыстыырга эбэтэр силимҥэ тут-лар). ☉ Смола, берёзовый вар (употр. для жевания или заклеивания чего-л.)
Ийэбит куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Туостан хара ыаһы өрүөххэ, сымаланы буһарыахха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
Иһит сиигин ыаһынан сыбаан бүөлэниллэр. ТИИ ЭОСА
2. Хамса чоҕойо. ☉ Нагар в курительной трубке
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап
Эбэм субу-субу тирэх хатырыгын хамсатын ыаһыгар булаан, симэн, хамсатын миэхэ биэрэн оһохтон уматтарар. С. Данилов
Хопто уола Мэхээлискэ быһах төбөтүнэн муос хамса ыаһын күчүгүрэччи хаһа олорор. Эрилик Эристиин
♦ Ыас гынан ыстаа — ыстыыр ыас оҥоһун диэн курдук (көр ыстаа)
[Күөх Көппө:] Бу эн миигин ыас гынан ыстаама. Миигин оннооҕор аҕам даа үөрэппэт этэ. Суорун Омоллоон
Сата куолутунан эрин ыас гынан ыстаабытынан барбыта. Далан
Ыстыыр ыас оҥоһун көр ыстаа. Балаҕанын иһинээҕилэрин өссө бууһа ыстыыр ыас оҥоһунна. И. Гоголев
Кэс ынаҕы сайын ортото уолларда диэн ыстыыр ыас оҥостуоҥ. Н. Апросимов
Бары уһун тыллаахтар Хандулайы ыстыыр ыас оҥостубуттара. «ХС»
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Күһүҥҥү ытыс таһынар ыас хараҥа бүрүүкээбит. В. Ойуурускай
◊ Ыас хара көр хара
Петров ыас хара хараҕынан мичээрдээн килбэлдьитэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыас хара куоска күүлэттэн ампаар диэки сүүрдэ. И. Гоголев
Ыалбыт кыыһа Сардаана Ыас хара суһуохтаах. П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. саҕыз, хак. саас, уйг. сегиз, алт. саҥыс, чув. сухар ‘жевательная смола; камедь’

I
1. аат.
1.
эп I диэнтэн хай. аата. Соттойоон [киһи аата] соҕотох андыта Сүүс анды эбиитэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
«[Арыы] бэйэтэ да туустаах дии, тугун эбиитэй», — диэн эмээхсинэ сэмэлиир. КФА СБ
Туох буолбутун түөрэ кэпсээтим. Эбии, көҕүрэтии суох. «ХС»
2. Туох эмэ элбиирин, үксүүрүн, толору буоларын курдук эбиллэр, эбэн бэриллэр туох эмэ (хол., дааннайдар). ☉ То, чем что-л. дополнено, дополнение
Испэктээк сайдыытыгар элбэх туһалаах эбиилэр киллэриллибиттэрэ. АҮ
Дьүүллээһин кэмигэр бырайыакка түөрт сүүс тыһыынча кэриҥэ эбии, көннөрүү, этии киирбитэ. ФММ ДьКС
Бу дьоһун суолталаах докумуону байытан биэрэр сыаналаах этиилэр, эбиилэр, көннөрүүлэр киллэрилиннилэр. ССКП ХХVI
3. мат. Икки эбэтэр хас да чыыһыланы холбоон, ол чыыһылалар суумаларын таһаарар ахсаан дьайыыта. ☉ Одно из четырёх арифметических действий, сложение
Уон ахсааҥҥа диэри эбиини, көҕүрэтиини суоттуур, суотугар букатын алҕаһаабат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҕүрэтиини эбиинэн солбуйан баран, ылыллыбыт сууманы ааҕан таһаарыҥ. ВНЯ М-4
2. даҕ. суолт. Кимиэхэ, туохха эмэ эбиллибит, эбиллэн ахсааны элбэтэр (ким, туох эмэ). ☉ Являющийся дополнением к чему-л., дополнительный, добавочный (напр., вопрос)
Киһитэ оҕоҕо бэйэтин кумааһынньыгын биэрбит уонна ол кумааһынньык иһигэр эбии харчы укпут. Суорун Омоллоон
Эбии боппуруоһу төһө биэрбит үһү? Н. Лугинов
Бу сайын окко эбии киһи ыытыах буолбута. Р. Кулаковскай
[Быраас] кимнээххэ эрэ эбии укуоллары анаталаата. «ХС»
3. сыһ. суолт.
1. Уруккутунааҕар өссө күүскэ, өссө сытайан, бууһа. ☉ Больше, сильнее, крепче, пуще прежнего (напр., плакать)
Дьэрэлииһэп көҥүл эргинэр, эбии байан иһэр. Болот Боотур
Турбуттара, тымныы эбии хам ылла. Н. Заболоцкай
Табах буруота эбии хойунна. А. Фёдоров
Кыыс эрэйдээх биир тылы саҥарбакка эрэ, эбии ытаан баарта. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Өссө эбэн, элбиирин, эбиллэрин курдук (гын, буол). ☉ Дополнительно, в добавление к кому-чему-л.
Бурдуктан эбии ыла түспэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар таһыттан дьон, оҕолор эбии киирэн кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Роман:] Арба даҕаны, Кумахтаахха икки үлэһити эбии ыытар үһүбүт. С. Ефремов
◊ Онно эбии көр онно
Халлаан хараҥа, онно эбии былыттаах. Н. Габышев
[Петя:] Онно эбии мин бэйэм да баҕа санаам — тыаҕа тахсыы. С. Ефремов. Эбии аһатыы т.-х. — буорга эбии уоҕурдууну киллэрэн иҥэрии. ☉ Внесение в почву минеральных удобрений, подкормка
Ааспыт сайын звено минеральнай уоҕурдуунан эбии аһатыыны хааччыйбыта. П. Егоров
Сөп сииктээх оройуоннарга сааскы сэлиэһинэйи эбии аһатыы улахан суолталаах. ХКА
Баклажан арассаадатын көрүү-харайыы сүрүн үлэтэ — кэмигэр уу кутуу, эбии аһатыы, биир кэм тэмпэрэтиирэни тутуһуу. ЕАМ ББКП. Эбии аһылык т.-х. — сүөһүгэ сүрүн аһылыгар эбии бэриллэр аһылык (хол., сиилэс, былах). ☉ Добавочный корм для животных, подкорм
Сайын сатаан тэриллэн оттообокко гынан бараммыт, кыһын оройугар эбии аһылык бэлэмин айдаана буолабыт. С. Никифоров
Сылгы ынах сүөһү курдук араас көрүҥнээх эбии аһылыгы даҕаны эрэйбэт. В. Протодьяконов
[Үөрэнээччилэр] эбии аһылык бэлэмигэр субуотунньуктары тэрийэллэр. «ББ». Эбии бэлиэтэ мат. — ахсааҥҥа эбиини эбэтэр ууруктаах кэриҥи бэлиэтиир кириэс курдук быһыылаах бэлиэ (+). ☉ Знак плюс (+), обозначающий сложение или положительную величину в математике. Кустук маладьыас, мин киниэхэ эбии бэлиэлээх туйгун сыананы сурунаалга туруорабын. ЛНН АДь
Эбии уонна көҕүрэтии математическай бэлиэлэрэ Европаҕа Илиҥҥи араб дойдуларыттан киирбитэ. ЭБЭДьА
Эбии төлөбүр көр төлөбүр. Быйыл эбии төлөбүргэ холкуоһуттан ынахтаах торбоһо сыл тахсар отторун ылбыта. Далан
Оҕолор аан маҥнай хамнастарын таһынан харчынан эбии төлөбүр аахсыбыттара. ПИО ТС
II
аат дьөһ. Туох эмэ эбиллэр, холбонор предметин бэлиэтииргэ туттуллар (сыһ. түһүгү кытта тутлар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, к которому что-л. прибавляется, добавляется, присоединяется (вдобавок к чему-л.)
Бу хормуоскаҕа эбии искириипкэ тыаһа эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Сэмэн ампаарыгар эбии хотон бөҕө салҕаммыт. Эрилик Эристиин
Тойоммут буолуохсут ити мин биир бургунаспын баайыгар эбии баай гынаары кыыла тура сылдьар. «ХС»