ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатыгар инники буолбуту эбии уустугурдар диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр (үксүн ситим тыл суолтата баһыйар). ☉ Выражает то, что говорящий воспринимает высказываемую им мысль как осложняющую предыдущие (чаще всего преобладает союзная функция; к тому же)
Тэһийбэтим да бэрт. Онуоха эбии оҕом хас суругун аайы ыҥырар. Н. Якутскай
Тиритэрбит бэрт, онуоха эбии, ыарахана бөҕө. «ХС»
Онуоха эбии, муҥар, Адычча уолугар анаммыт, атын киһи кэпсэтиилээҕэ. «ХС»

I
1. аат.
1.
эп I диэнтэн хай. аата. Соттойоон [киһи аата] соҕотох андыта Сүүс анды эбиитэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
«[Арыы] бэйэтэ да туустаах дии, тугун эбиитэй», — диэн эмээхсинэ сэмэлиир. КФА СБ
Туох буолбутун түөрэ кэпсээтим. Эбии, көҕүрэтии суох. «ХС»
2. Туох эмэ элбиирин, үксүүрүн, толору буоларын курдук эбиллэр, эбэн бэриллэр туох эмэ (хол., дааннайдар). ☉ То, чем что-л. дополнено, дополнение
Испэктээк сайдыытыгар элбэх туһалаах эбиилэр киллэриллибиттэрэ. АҮ
Дьүүллээһин кэмигэр бырайыакка түөрт сүүс тыһыынча кэриҥэ эбии, көннөрүү, этии киирбитэ. ФММ ДьКС
Бу дьоһун суолталаах докумуону байытан биэрэр сыаналаах этиилэр, эбиилэр, көннөрүүлэр киллэрилиннилэр. ССКП ХХVI
3. мат. Икки эбэтэр хас да чыыһыланы холбоон, ол чыыһылалар суумаларын таһаарар ахсаан дьайыыта. ☉ Одно из четырёх арифметических действий, сложение
Уон ахсааҥҥа диэри эбиини, көҕүрэтиини суоттуур, суотугар букатын алҕаһаабат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҕүрэтиини эбиинэн солбуйан баран, ылыллыбыт сууманы ааҕан таһаарыҥ. ВНЯ М-4
2. даҕ. суолт. Кимиэхэ, туохха эмэ эбиллибит, эбиллэн ахсааны элбэтэр (ким, туох эмэ). ☉ Являющийся дополнением к чему-л., дополнительный, добавочный (напр., вопрос)
Киһитэ оҕоҕо бэйэтин кумааһынньыгын биэрбит уонна ол кумааһынньык иһигэр эбии харчы укпут. Суорун Омоллоон
Эбии боппуруоһу төһө биэрбит үһү? Н. Лугинов
Бу сайын окко эбии киһи ыытыах буолбута. Р. Кулаковскай
[Быраас] кимнээххэ эрэ эбии укуоллары анаталаата. «ХС»
3. сыһ. суолт.
1. Уруккутунааҕар өссө күүскэ, өссө сытайан, бууһа. ☉ Больше, сильнее, крепче, пуще прежнего (напр., плакать)
Дьэрэлииһэп көҥүл эргинэр, эбии байан иһэр. Болот Боотур
Турбуттара, тымныы эбии хам ылла. Н. Заболоцкай
Табах буруота эбии хойунна. А. Фёдоров
Кыыс эрэйдээх биир тылы саҥарбакка эрэ, эбии ытаан баарта. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Өссө эбэн, элбиирин, эбиллэрин курдук (гын, буол). ☉ Дополнительно, в добавление к кому-чему-л.
Бурдуктан эбии ыла түспэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар таһыттан дьон, оҕолор эбии киирэн кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Роман:] Арба даҕаны, Кумахтаахха икки үлэһити эбии ыытар үһүбүт. С. Ефремов
◊ Онно эбии көр онно
Халлаан хараҥа, онно эбии былыттаах. Н. Габышев
[Петя:] Онно эбии мин бэйэм да баҕа санаам — тыаҕа тахсыы. С. Ефремов. Эбии аһатыы т.-х. — буорга эбии уоҕурдууну киллэрэн иҥэрии. ☉ Внесение в почву минеральных удобрений, подкормка
Ааспыт сайын звено минеральнай уоҕурдуунан эбии аһатыыны хааччыйбыта. П. Егоров
Сөп сииктээх оройуоннарга сааскы сэлиэһинэйи эбии аһатыы улахан суолталаах. ХКА
Баклажан арассаадатын көрүү-харайыы сүрүн үлэтэ — кэмигэр уу кутуу, эбии аһатыы, биир кэм тэмпэрэтиирэни тутуһуу. ЕАМ ББКП. Эбии аһылык т.-х. — сүөһүгэ сүрүн аһылыгар эбии бэриллэр аһылык (хол., сиилэс, былах). ☉ Добавочный корм для животных, подкорм
Сайын сатаан тэриллэн оттообокко гынан бараммыт, кыһын оройугар эбии аһылык бэлэмин айдаана буолабыт. С. Никифоров
Сылгы ынах сүөһү курдук араас көрүҥнээх эбии аһылыгы даҕаны эрэйбэт. В. Протодьяконов
[Үөрэнээччилэр] эбии аһылык бэлэмигэр субуотунньуктары тэрийэллэр. «ББ». Эбии бэлиэтэ мат. — ахсааҥҥа эбиини эбэтэр ууруктаах кэриҥи бэлиэтиир кириэс курдук быһыылаах бэлиэ (+). ☉ Знак плюс (+), обозначающий сложение или положительную величину в математике. Кустук маладьыас, мин киниэхэ эбии бэлиэлээх туйгун сыананы сурунаалга туруорабын. ЛНН АДь
Эбии уонна көҕүрэтии математическай бэлиэлэрэ Европаҕа Илиҥҥи араб дойдуларыттан киирбитэ. ЭБЭДьА
Эбии төлөбүр көр төлөбүр. Быйыл эбии төлөбүргэ холкуоһуттан ынахтаах торбоһо сыл тахсар отторун ылбыта. Далан
Оҕолор аан маҥнай хамнастарын таһынан харчынан эбии төлөбүр аахсыбыттара. ПИО ТС
II
аат дьөһ. Туох эмэ эбиллэр, холбонор предметин бэлиэтииргэ туттуллар (сыһ. түһүгү кытта тутлар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, к которому что-л. прибавляется, добавляется, присоединяется (вдобавок к чему-л.)
Бу хормуоскаҕа эбии искириипкэ тыаһа эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Сэмэн ампаарыгар эбии хотон бөҕө салҕаммыт. Эрилик Эристиин
Тойоммут буолуохсут ити мин биир бургунаспын баайыгар эбии баай гынаары кыыла тура сылдьар. «ХС»

аат., кэпс. Туохха эмэ эбиллэн биэрэр, эбии буолар туох эмэ. ☉ Добавка, прибавка, дополнение
Олбуор муннугар гараас көстөр. Бэттэх диэки — тэпилииссэ. Эбии-сабыы да тутуута элбэх эбит. И. Егоров
Онуоха эбии-сабыы буолан, Хотунум ыала дьахталларга Хобугунуйан, хоп тарҕаппыта. Н. Некрасов (тылб.)

I
туохт.
1. Туох эмэ төһө баарын таһынан эмиэ оннугу өссө биэр, уур, кут, оҥор. ☉ Добавить что-л. к чему-л. в дополнение (напр., деньги), подкинуть (напр., дров), подлить (напр., суп). Биир мөһөөхтө эп эрэ
□ Эбэн кут. ПЭК СЯЯ
Түптэтигэр саҥа киини эптэ уонна баай тиит хойуу лабаатын анныгар көһөрдө. Софр. Данилов
Ньукулаас уотугар мас эбэн биэрдэ. С. Никифоров. Бырабыыталыстыба үбүлээһини хат көрөн, өссө икки сүүс тыһыынча солкуобайы эбэн туран, былыырыҥҥы курдук үс сүүс мөлүйүөн солкуобайы оннунан хаалларда. «Саха с.»
△ Тугу эмэ элбэтээри, тупсараары баартан атыны өссө биэр, уур. ☉ Дополнить что-л. чем-л., чтобы увеличить количество или улучшить качество (напр., сдобрить кашу маслом)
— Чэ, бар сиэ, чэй аҥаарын биэриэм. — Ээ, биир уонча муунта бурдукта эбээр, доҕор. Амма Аччыгыйа
Хааһытыгар үүт эптэ. Т. Сметанин
Таба этин минньитэр туһуттан сибиинньэ сыатын эбэллэр. БББ
Үрдүкү Сэбиэт Президиума бэйэтин ыйаахтарынан ССРС сокуоннарын уларытан уонна эбэн биэрэр. СГПТ
2. Тэтимҥин (хол., хаамыыга, сүүрүүгэ, үлэҕэ) түргэтэтэн биэр. ☉ Увеличить скорость, темп (напр., ходьбы, бега, работы)
[Ат] сыыр тэллэҕэр тиийэн чугуулаан күдээритэн баран, сүүрэрин тэтимин эптэр эбэн, туох баар күүһүн муҥунан үс мас үүт бүтэйгэ кэтиллэ биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Ат дьонтон тэһииргээн өссө эбэн биэрдэ. Кулгааҕар тыал абарбыттыы куһуурбахтыыр. А. Сыромятникова
Уол дьагдьайан хаамыытын эптэ. Куорсуннаах
3. Этиллибити салҕаан, ситэрэн биэр. ☉ Добавить к сказанному что-л., дополнить сказанное
Урукку олох хоһоонньуттара, Элбэх тылы эбэн Эгэлгэлээн этээччилэр, Толоос тойугунан Толорон тупсарааччылар, Тохтооҥ эрэ доҕоттоор! А. Софронов
Ол кэннэ: «Били модьууннаах Петьканы өйдүүр инигин? Бука диэн оҕолор барахсаттары кыһанан эмтээ», — диэн эбэн эппит этэ. И. Федосеев
«Куһаҕана суох алҕас», — Яков эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
4. Дьиҥнээҕиттэн улаатыннаран, омуннаан, бэйэҕиттэн кэҥэтэн, ордук-хоһу тылы туттан кэпсээ, саҥар. ☉ Преувеличивать, приукрашивать, присочинять, добавлять от себя
Антах тиийэн төһөнү эбэн этэрин ким да билбэт. Суорун Омоллоон
Ылдьаа кыыһа тугу илдьиттээбитин бэйэтиттэн өссө эбэн, тоҕо-хоро кэпсээн биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ордук сэргиир Уоһук оҕонньор, Элбэх сонуну кыбынан Илин, хоту ыалларынан Эбэн кэпсии, таһырдьа ойор. Дьуон Дьаҥылы
5. мат. Эбиитэ оҥор, төһөҕө эрэ төһөнү эрэ эбии аах. ☉ Произвести сложение, сложить. Биэскэ алтаны эп
□ Иккигэ үһү эп. ЯРС
Ыты-аты ырытартан Ыран-салҕан да бардым, Биэһи биэскэ эбэри Бэйэм бэркэ билэбин. Күннүк Уурастыырап
Өлөрбүт куобаҕын, хабдьытын тарбаҕынан ааҕа, эбэ, көҕүрэтэ, төгүллүү, түҥэтэ үөрэнэр. Н. Заболоцкай
Маҥнай аҕыс уон тоҕус уонна уон биир чыыһылалары холбууллар, ол кэнниттэн алта уон сэттэни эбэллэр. БАН А
ср. др.-тюрк. йап ‘прикладывать, приклеивать’, казах. сеп ‘подмога, поддержка, помощь, прок’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, эй-, эл-, эп-, эр- диэн саҕаланар олохторго сыстар: эп-эймэҥнэс, эп-элэҥнэс, эп-эппэҥнэс, эп-эриэн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на эй-, эл-, эп-, эр-: эп-эймэҥнэс ‘плотно набитый множеством беспорядочно движущихся насекомых, животных, людей, кишмя кишащий’, эп-элэҥнэс ‘мельтешащий, мелькающий’, эп-эппэҥнэс ‘запыхавшийся, судорожно хватающий воздух ртом’, эп-эриэн ‘пёстрый-препёстрый’
Харахпар биир кэм туох эрэ эп-элэҥнэс. Киһи илиитэ, тарбахтар сарбаҥныыллар. В. Гаврильева
Көр ити, сиэрдийэҕэ дьирики оҕото тахсан, эп-эриэн бэйэтэ, хап-харанан чыпчылыйбакка көрөн олорор. Н. Павлов
[Дьиэҕэ] отчут, көс дьон ыга симсэн, Ээбиллэ үөрүн курдук Эп-эймэҥнэс. «ХС»
Охторбут тиитин үрдүгэр олорор, адаарыйбыт уҥуох-тирии илиитинэн түөһүн туттубут, тыынара эп-эппэҥнэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. эп ‘усиление к словам, начинающимся на э-’
III
эп гын — эмискэ тохтоон хаал. ☉ Вдруг перестать что-л. делать (напр., смеяться), прекратиться (напр., о дожде)
Бу түспүтүн кэннэ бу сир халарыктыы турара эп гынан хаалла. ПЭК СЯЯ
Самыыр эп гынан хаалла. ЯРС
Оҕолор күлсэн ньиргиһэн иһэн, ректор аана аһыллыбытыгар, сахсырҕаны таҥаһынан саба охсубут курдук, эп гынан хааллылар. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эбэн, холбоон-илбээн биэр. ☉ Соединять что-л. с чем-л. основным, добавлять недостающее к чему-л.
Манна Каган өҥ сыллары баттаһа былыргы хаалбыт хотоннору сэлбийэн, эбэн-сабан, кэҥэтэн үүт пиэрмэтин тэрийбит. «ХС»
2. Туох эмэ туһунан омуннаан, үксүгэр буолбатаҕы да оҥорон көрөн эп, ай. ☉ Присочинять, выдумывать то, чего не было
Микиитэ аахпытын Хабырыыска эбэн-сабан кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Сэмэн доҕоругар «Нуучча арыытыгар» киирэн уон хонукка хайдах сылдьыбытын кыратык эбэн-сабан кэпсээтэ. Н. Якутскай
Сити да кэннэ Ситэрэнхоторон, Элбэҕи эттэ, Эптэ-сапта. Р. Баҕатаайыскай

1. и. д. от эп = 1) прибавление, добавление; 2) мат. сложение; уоннаах доруобу эбии сложение десятичных дробей; 2. прибавка, добавка || добавочный, дополнительный || вдобавок; больше; эбии аһылык а) добавочный корм; б) дополнительное питание; эбиитэ көрдөө = просить добавки; эбии биэр = давать что-л. вдобавок; тыал эбии күүһүрдэ ветер усилился ещё больше; эбии буол = оказать незначительную помощь; 3. послелог, упр. осн. и дат. п. вдобавок к..., плюс к...; саабар эбии вдобавок к моему ружью; сылайбыппар эбии вдобавок к усталости; онно эбии вдобавок к тому; онуоха эбии к тому же.

налог на добавленную стоимость (НДС)

1) добавка, прибавка; придача; 2) незначительная помощь.

эп гын = момент, вдруг перестать, прекратиться; самыыр эп гынан хаалла дождь вдруг перестал.

добавлять, присовокуплять; эбэн-сабан кэпсээ = рассказывать, присочиняя.

1) прибавлять, добавлять; уута эп = прибавить воды; эбэн кут = подлить чего-л.; 2) мат. прибавлять, складывать; иккигэ үһү эп = к трём прибавить два.

v. to add; эбии n. addition; эбиилик n. bonus, addition