I
аат., эргэр. Киһи хотуурунан далайан охсубут суолун кэтитэ. ☉ Ширина пути, пройденного косой, ширина прокоса. Бу уол талааһына киэҥ эбит
II
аат. Атын киһи үбүн, баайын-дуолун, малын-салын аһаҕастык былдьаан-талаан ылыы. ☉ Грабёж
Мин урут хаһан да талааһынынан дьарыктамматах киһибин. Н. Якутскай
Сороҕор өлөрсүү, талааһын, уоруу түбэлтэлэрэ тахсан, сууттаныы, милииссийэҕэ ыҥырыллыы даҕаны буолара. «Кыым»
Уоруу, талааһын сүрүн биричиинэлэринэн биһиги тойотторбут уонна кинээстэр буолаллар. АЕВ ОҮИ

ытаа диэнтэн дьаһ
туһ. Аан бастаан ыллаппыт, ытаппыт Умнубат бастакы тапталбыт. С. Данилов
Ити биир ыал оҕолорун ытатан да биэрдилэр. Г. Нельбисова
Ол иһин көп эттээх окумалын биитэр харытын быһа кымыстаан ытатарым. ТТК
♦ Муҥҥун туон (ытат) көр муҥ I
Оччолорго баай-тойот хабалатыгар хам ылан, кыра-хара норуоту муҥун ытатара. «Чолбон»
Хаанынан ытат көр хаан I. Халты харбатан, Хаанынан ытатан Туйаарыма Куо барахсаны Былдьаан-талаан бардахтарын көр эрэ. П. Ойуунускай
Биһигини кэбилээбиттэрин курдук кинилэри эмиэ хаанынан ытатар дьон көстүөхтэрэ. П. Тобуруокап
◊ Маһын ииктэтэр (ытатар) көр ииктэт. Быйыл күһүммүт маһын ытаппат буолла быһыылаах, тоҕо эрэ тыйыс, тымныы

I
да
II
ситим т.
1. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга -тар формалаах болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению, примыкая к глаголу в форме условного наклонения на -тар (хоть, хотя)
Турахин, тыла булдьуруйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Ыксаатарбыт даҕаны, аһыыр кэм буолла буолбат дуо? С. Ефремов
Санаарҕаатар даҕаны, баран иһэр. Н. Габышев
2. Болдьох-төннүктүүр суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условно-уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, хоть и)
Өҥ кэллэҕинэ даҕаны, биһиэхэ оттуур ходуһа санаатынан баар буолан кэлиэ суоҕа. М. Доҕордуурап
[Оҕолор] биирдэрэ биирдэригэр баран биэс-алта хонон хааллаҕына даҕаны, дьонноро мөхпөт этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, бандьыыттар биһигиттэн туохпутун былдьаан-талаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). [Дуолан Хара:] Мин эйигин күн аайы харахпынан Кымыс курдук киллиргэччи Ыймахтыыбын даҕаны, Хараҕым утаҕа хана илик. И. Гоголев
Лаампалары эҥиннэри барытын эргийдэ даҕаны, биллибэт. Эрилик Эристиин
Сайын аайы булуус туһунан айдаарабыт даҕаны, тылбыт таах хаалар. «ХС»
4. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи аҕалан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения при перечислении (и)
Кини миигиттэн кыра даҕаны, мөлтөх даҕаны. Амма Аччыгыйа
Биир саас Манчаары ийэтэ аһыырынан даҕаны, отунан даҕаны олох быстан хаалбыт. МНН

аат. Итии сирдэргэ үөскүүр өлбөөркөй араҕас кылгас түүлээх, атыыра уһун сиэл баттахтаах улахан куоскатыҥы адьырҕа. ☉ Лев
Арыгыга бэл хахай итирбит үһү (өс хоһ.). Хахай тоҕо хахайый, Тиигир туохтан эриэний? С. Руфов
Хахай биир дьикти уратылаах: бөдөҥ адьырҕалартан барыларыттан саамай кыра сүрэхтээх. ДьДьДь
♦ Хахай бодотугар түспүт түөлбэ., эргэр. — кырдьан, быстан да баран, урукку аатынан-суолунан туһанан, толлубакка-сааппакка, дьонтон былдьыыр-талыыр кэриэтэ ылар киһини этэллэр. ☉ Беззастенчиво, бессовестно вымогать у кого-л., пользуясь бывшими заслугами (про старых обедневших людей — букв. принял львиный облик и нрав)
Хахай хаана киирдэ (хааннан) көр хаан I. Хахай хаана киирэн, Хара дьайы сирэн, Үллэн-түллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов
Бу сырыытыгар Джексон тойон хахай хаана хааннанан, тимир тириитин кэтэн көрүстэ. Н. Якутскай
◊ Хахай бэлэһэ бот. — сибэккилэрэ хахай айаҕын аппытыгар майгынныырын иһин маннык ааттаммыт саад үүнээйитэ. ☉ Декоративное растение с цветами, напоминающими открытую пасть льва, львиный зев
[Ойууга] оттуҥу декоративнай үүнээйилэр ойууламмыттар: календула, хахай бэлэһэ, астра, гвоздика. КЗА АҮө
Хахай кыыл — хахай диэн курдук. Хааны көрбүт Хахай кыыллыы, Харса суохтук Хаһыытаата. Күннүк Уурастыырап
ср. монг., тюрк. гахай ‘свинья; кабан’

туохт.
1. Айаххар уган баран, уоскунан эпсэри ылан күүскэ соппой. ☉ Всасывать, втягивать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Уол туох да саҥата суох мутук хамсатын ылан оборбута буола-буола, уот диэки көрөн олордо. А. Софронов
Харалаампый көмүрүөнү оборон суубурҕатта. Софр. Данилов
Эн балык уҥуоҕун илдьи ыстаан симэһинин эмэр үгэстэн, эттэн уҥуоҕун силиитин оборон ылар буол. Р. Баҕатаайыскай
2. Салгын күүһүнэн бэйэҕэр эҕирийэн ыл (хол., туох эмэ хайаҕаһынан, көҥдөй тугунан эмэ). ☉ Вобрать что-л. в себя втягивающим движением (напр., через шланг или трубочку)
Массыына буочукалаах ууну дьөлө оборон ылар. Эрилик Эристиин
[Эмчит] үс күн эмтээн, уҥуоҕунан оборон (сүллэрдээн) ыарыыны тоҕо тардан ылар. ПНИ АДХ
Сорох усулуобуйаҕа аллара түһэр сүүрээн олус түргэн буолар, онон акыйаан үрдүгэр сүүнэ улахан оборон ылар хайаҕас үөскээччи. ДьДьДь
3. Батары киирэр гына бэйэҕэр тардан ыл (хол., кута, оборчо туһунан). ☉ Засасывать, затягивать, вбирая в себя (напр., о трясине, топи). Кута тугу барытын оборон ылар
△ Инчэйиэр диэри бэйэҕэр иҥэрин (хол., туох эмэ убаҕаһы). ☉ Всасывать, впитывать что-л. жидкое (напр., воду)
Таҥаһым ууну оборон ыараан хаалла. М. Доҕордуурап
[Оҕо] саппыкыта ууну баһан, соно, таҥаһа ууну обороннор, дьаакыр буолан таҥнары тардыбыттар. И. Федосеев
Ити элэмиэннэри үүнээйи почва суурадаһыннарыттан ууну кытта силиһинэн обороро. ФНС ОС
△ Атын туохтан эмэ бэйэҕэр сыһыаран ыл (хол., сыстаҥнаһы, инчэҕэйи). ☉ Впитывать что-л. вязкое (напр., жир)
Оборторор кумааҕы сыа бээтинэтин бүтүннүүтүн оборон ылыар диэри хас да төгүл өтүүктэнэр. ДьХ
Бу таас тугу барытын оборор, бэйэтигэр тардар аналлаах. ПАЕ ЭАБ
4. көсп. Быһа эм (хол., киһи этинхаанын, дууһатын); ким эмэ чэгиэн туругун айгырат. ☉ Высасывать все соки, силы из кого-л.; сосать (о тупой длительной боли)
«Ити киһини кытта уһун уоту оттон олоруоҥ суоҕа, симэһиҥҥин оборон сиэн баран сирэн быраҕан кэбиһиэ», — диэбитэ. В. Титов
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ» диир санаата кини сүрэҕин быһа оборор. М. Доҕордуурап
Уола улуус сүмэтин оборон чупчуруйбута. С. Васильев
♦ Супту обор — 1) кэпс. кими эмэ көлөһүннээн, барытын бэйэҕэр иҥэрин, апчарый (хол., үбүн-аһын). ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л., сосать, пить кровь из кого-л.
Саха киһитэ ыраахтааҕы былааһа дьадаҥыны-мөлтөҕү умса баттаан хара көлөһүнүн супту оборорун билбитэ. П. Ойуунускай
[Манчаары:] Чоочо улууһун иһинээҕи тулаайах үбүн-аһын барытын былдьаан-талаан ылар, тиийиммэт-түгэммэт хааннаах хара көлөһүнүн супту оборор. В. Протодьяконов; 2) ким эмэ өйүн-санаатын, сүрэҕин сүүй. ☉ Свести с ума, пленить, соблазнить кого-л.
Мила Уйбааны супту оборон ылбыта, Марыыҥка умнуллубута. П. Чуукаар
◊ Оборор ньуолахтар биол. — үүнээйи силиһигэр баар, ууну оборорго аналлаах ньуолахтар. ☉ Всасывающие волоски, которые находятся на корнях растений
Силиһигэр баар оборор ньуолахтар үүнээйи улаатарыгар улаханнык туһалыыллар. КВА Б
др.-тюрк. өпүр