Даҕааһын, ардыгар сыһыат күүһүрдэр эбиискэтэ, бы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: быры-быакаччы, быры-быгдаҕар, быры-быллаҕар, бырыбылтаҕар, быры-быччаччы. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с бы-: быры-быакаччы ‘с тонкой талией, очень туго затянутый поясом (человек)’, бары-быгдаҕар ‘со слишком высоко поднятыми плечами (человек)’, бары-быллаҕар ‘очень пухлый (о губах)’, бары-былтаҕар ‘сильно выпирающий, округлый (о щеках)’
Марба буспут алаадьы курдук төгүрүк сирэйэ, быры-былтаҕар уоһа отуу уотугар ордук киэркэйэн көстөллөрүн көрөкөрө, Байбал сүрэҕэ эппэҥниир, хаана оонньуур. Күндэ. Кып-кыһыл, быры-былтаҕар иэдэстэрэ тэһитэ ыстаныах айыылаахтар. Д. Родари (тылб.)

сыа былтараах түөлбэ. — сааһын сиппит, былтаҕар быһыыламмыт, эт туппут (кыыс туһунан). ☉ Достигшая совершеннолетия, полнокровная, полнотелая (девушка)
Намыһах уҥуохтаах суон, отон уутун биһиммит курдук кыһыл иэдэстээх, сүүрбэтиттэн тахсан эрэр сыа былтараах кыыс дьахтар. Болот Боотур

туохт. Тугу эмэ толуйарга, туттарга тиийимэ, итээ, итэҕэс буол. ☉ Испытывать недостаток, нуждаться в чём-л.
Тыа киһитэ хаһан тугунан тутуурун, туохха кыһанарын курдаттыы көрөн, ону туһанан бэркэ диэн барыстанар, байар. Н. Якутскай
[Туймаада:] Илин эҥээрдэр хорсун дьоҥҥутунан Тутаабыт эбиккит дуу? И. Гоголев
△ Туох эмэ көрдөрүүгэ атыттарга кыайан тиийимэ, баһыйтар, куоттар. ☉ Отставать от кого-л. в чём-л., проигрывать кому-л. в чём-л.. Хара үлэҕэ мин да киниттэн тугунан тутуохпунуй?
♦ Илиитэ тутаата — санаатын хоту оҥорбот, дубук туттар. ☉ соотв. дрогнула рука
[Былтаҕар Былатыан:] Букатын ыт гына сыспыттар, хата, итиччэ сорунан баран хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
ср. алт. тута ‘терпеть нужду, иметь недостаток; запинаться (в речи), заикаться’, бур. дутаха ‘не хватить’, монг. дутах ‘не хватать, недоставать’

I
туохт. Кими эмэ кэтэр таҥаһынан хааччый, таҥыннар. ☉ Снабжать кого-л. одеждой, одевать. Бу уолу ичигэс таҥастаан ыыт
II
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ туһанарга бэлэмнээн оҥор (хол., маһы суоран, тириини имитэн, сири хорутан, боромньулаан). ☉ Подвергнуть выделке, отделке, сделать готовым для чего-л., обработать (напр., обтёсывать бревно, выделывать шкурку, возделывать землю)
Былтаҕар Былатыан туос таҥастыыр, ойоҕо Маҥан Малаанньыйа уот иннигэр тымтай тигэр. Күндэ
Былыргы сахалар сүөһү тириитин сүөһү хааныгар буһаран таҥастыыр оһуобай, дьикти ньымалаах эбиттэр. В. Протодьяконов
Мастарын тыаттан киллэрээт, ахсаанынан бэлэмнээн, таҥастаан суоран кэбиспит буолан, тута акылааттарын түһэрдилэр. «ХС»
Сирбитин үчүгэйдик таҥастыыр, уоҕурдар буолуохпутуттан ыла үүнүү лаппа үрдээтэ. «Кыым»
2. харыс т. Кыыл, сүөһү тириитин сүл. ☉ Снимать, сдирать шкуру. Ити кыылгын киэһээ бэйэҥ таҥастаар
◊ Тириини таҥастыыр бэссэстибэ хим. — тириини таҥастыырга аналлаах оһуобай суурадаһыны оҥорорго туттуллар бэссэстибэ. ☉ Вещество для дубления кожи, дубитель
Тириини таҥастыыр бэссэстибэлэр үүнээйилэргэ бэрт киэҥник тарҕаммыттар уонна бырамыысыланнаска сүөһү тириититтэн саппыйааны, хоруому, шеврону оҥорон ыларга туттуллаллар. «ХС»
Хаппырыас отонугар аҕыйах соҕус арыы, саахар, органическай кислоталар, тириини таҥастыыр бэссэстибэ бааллар. МАА ССКОЭҮү

I
1. аат. Хатыҥ мас үрүҥ дьүһүннээх тас хаҕа, бүрүөтэ. ☉ Берёста
Хатыҥ туоһунан бүрүнэн, Бары барыта туртайар. Л. Попов
Таһырдьаттан Былтаҕар Былатыан киирэн туостары уокка ититэр. Күндэ
Ньургуһун тигэ олорор туоһун ыһыктан кэбиспитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. даҕ. суолт. Туостан тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из берёсты, берестяной
Оҕонньор …… атаҕын оллооннуу уурунна, туос холтуунун таһааран, ойоҕоһун тыгыалаата. Амма Аччыгыйа
Уот иннигэр сиргэ тигиллэн эрэр туос тымтайдар сыталлар. Күндэ
Аҕам тохтуу түһэн баран, туос тыытыгар олорон, туруору сыгынньах мас хайалардаах уҥуоргу кытылга тахсыбыта. «ХС»
♦ Кутуругар туос баайбыт көр кутурук. Доҕор буола сылдьан Коляҕа кутуругар туос баайбыт, дьыалаҕа сөрөөбүт кини
□ Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС»
Туос ала көр ала. Биир туос ала ынахтаахпыт сарсыарда бүтэһик түүтэх отун сии хаалбыттааҕа. П. Аввакумов. Туос иһит- тээххэ топпот көр иһит III
◊ Туос иһит көр иһит III
Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр …… эҥин үлүгэр дьүүлэдьаабыта суох кыстанан сыталлар. Күндэ. Туос кугас көр кугас. Туос кугас кулунчук
др.-тюрк. тоҕ, хак. тос, тат. тоз, алт. тос
ср. коми той ‘берёста’
II
аат., спорт. Атах оонньуутугар (кылыыга, куобахха, ыстаҥаҕа) хас олук аайы ууруллар бэлиэ. ☉ Метки для якутских национальных видов состязаний по прыжкам — кылыы II, куобах 2, ыстаҥа, устанавливаемые в качестве ориентира для определения количества и амплитуды прыжков
Уон икки табаны уһаты Хаҥа устатыгар баайаллар. Ол кэннэ табалары туос оҥостон кылыйаллар. Саха фольк. Туос уурталыыллар быһыылаах, бүтэһик туоһу сыанаҕа көстөр гына уураллар. Амма Аччыгыйа
Майаҕатта Бэрт Хара кылыйан Туостан туостары куоһартыыр. М. Ефимов
III
аат. Остуолга арыгылаах үрүүмкэни көтөҕөн туран кими, тугу эмэ эҕэрдэлиир тыл. ☉ Застольное пожелание, предложение выпить вина в честь кого-чего-л., тост
Бииртэн биир бэрт туостар кэлэн иһэр Саҥа дьылга аҥаардастыы үчүгэйи эрэ ыралаан этилиннилэр. Н. Лугинов
Иккис туоһу Ирина көтөхтөрдө. Р. Баҕатаайыскай
Сыбаайба тамадата, эппит-тыыммыт эдэр киһи, ырыа доҕуһуоллаах туос бөҕөнү субуруччу көтөхтөрөн истэ. П. Аввакумов
IV
сыһ. эб. Сорох даҕааһыннар суолталарын күүһүрдэр, «адьас, төрдүттэн, олох» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Употребляется в качестве усилительной частицы прилагательного со значением «совсем, совершенно»
Тыа быыһыгар биирдэ титирээн уһуктубута, туос сыгынньах кэриэтэ, ырбаахылаах баккынан эрэ сытар үһү. Н. Заболоцкай
Үөрэммиттэринэн туос сатыы, дьонтон ыйдара-ыйдара, наадалаах сирдэригэр тиийэн кэлэн, ытык иэстэрин төлөөбүт курдук сананнылар. ПНИ АДХ
Атырдьах ыйа ардаан сиигирдибэккэ кэнчээри кэмчи, киэҥ сир туос кубаҕай көрүҥнэммит. ПИС СТС
♦ Туос акаары көр акаары
Баҕар, улуу гений да буол, Баҕар, туос акаары да буол, Сорох өлөр, сорох төрүүр, Олох сокуона тыйыс өрүү. И. Федосеев
Туос аччык көр аччык. Туос аччык, дэлби тоҥон Ньырбачаан халлаан сырдыыта кычча хараҕа, кылайар тыына эрэ тиийбитэ. Далан
Туос иллэҥ көр иллэҥ. Тугу да гынара суох туос иллэҥ буоллаххына, соҕотох биир да күн бүтэн биэрбэккэ муҥнуур. А. Бэрияк

I
туохт.
1. Көлө үрдүгэр тах сан атахтаргынан кыбыйан сүктэрэ олор (хол., акка, оҕуска). ☉ Садиться вер хом (напр., на лошадь, на быка)
Атын мииннэ.  Мачайар Баһылай биэс мөһөөххө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Тороев бадарааҥҥа батыччахтаан, хара эбириэн буолбут атын быһыта кымньыылаан, дьөлүтэ тиҥилэхтээн, мииммитинэн өрүскэ киллэрдэ. Л. П опов
△ Айанныыр тэрилгэ олор, тур (хол., хайыһарга, тыыг а). ☉ Становиться на что-л., садиться куда-л. с целью передвижения (напр., на лыжи, в лодку)
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕон ньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Н еустроев. Илим көрө Бүөтүр тыытын миинэр. Эрдии салбаҕа килбэҥниир саһарҕаҕа. И. Гоголев
Разведчик сотору тумулу эргийэ сүүрдэ. Мааҕын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Д оҕордуурап. Дьүкээбил [киһи аата] миинэн иһэр болуота хамсаабат буола хам тоҥон хаалар. Н. Якутскай
2. көсп. Ыарык-баттык буолан эрэйдээ (хол., санаа-оноо, кыһалҕа). ☉ Ложиться тяжёлым бременем на кого-л.
Сордоох ку раан дьыллар кэлэн умса миинэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Киил оҕонньору эмиэ санаа бөҕө таҥнары мииниэ. Н. Лугинов
Оҕонньордоох эмээхсин барахсаттар, уһун кэм устата сэрии миинэн, олус дьадаҥытык олороллоро. И. Сосин
3. Баттаан-үктээн олор, көлөһүннээ. ☉ Эксплуатировать кого-л., присваивать ч у ж о й т р у д
[Былтаҕар Былатыан:] Миигиттэн үс оҕо төрөөн өллө. Саа һым тухары үс ынахтан ордук баайдана иликпин. Ол барыта миигин баай быһа мииммититтэн оннук. Күндэ
Сэмэн эмиэ доруобай киһи этэ. Атыт тар эмиэ оннуктара. Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьа рааһын. Истэрим мин аҕам ынырык сэ һэнин — Баай хайдах кинини үлэҕэ миим митин. И. Артамонов
ср. др.-тюрк. бин ‘садиться верхом’, мин ‘подниматься; выходить; садиться верхом’
II
аат. Эт, балык (амтана барар курдук) буһар уутун араас тумалаан бэлэмнэммит убаҕас аһылык. ☉ Суп, бульон, уха
Собо миинэ. Хаппыысталаах миин.  Оҕонньор итии миини иһэн бурдьугунатара иһиллэр. М. Доҕордуурап
Охоноон эмис собо сытынан бургучуйар чугуунун остуолга уурда, кыһыл көмүс эбирдэринэн кылбачыйар мииҥҥэ, үүт кутан, ытыйбахтаата. Л. Попов
♦ Барбатах балык миинин курдук көр балык. Барбатах балык миинин курдук барык дойдуга — Олоҥхо, өлүү сиригэр Охоноос баарын курдуга. Эллэй
Ис миинэ киһи көр ис IV. Бары өттүнэн дьоҥҥо сөбүлэтэр дьиҥнээх ис миинэ киһи этэ. «ХС»
Миинин (минин) <да> тартарбат — иҥин да таттарбат диэн курдук (көр иҥ II). Сээдьэҥкэ санаатыгар миинин да тартарбакка, Силип босхоломмут үөрүүтүттэн көтүөр кыната эрэ суохтук сананан, дьиэлиир суолунан хааман суксуйбутунан барбыта. Күннүк Уурастыырап
«Отчуоттуур кэм хаһан эмэ кэлиэхтээх эбээт», — д и э н к э б и с т э А к и м Романович миинин тартарбакка. Н. З аболоцкай. Үйэ уларыйда. Киһи эмиэ. Ону сорохтор билэ иликтэр, билбиттэрин да иһин, мииннэрин да тартарбаттар. А. Сыромятникова. Миин курдугунан көр — иччитэ суоҕунан мээнэнэн көр. ☉ Смотреть бессмысленными, мутными, затуманенными глазами
Минньигэһиргээн испит били суоппарбыт Миин курдугунан мэндээриччи көрөкөрө, Тимир көлөтүгэр тиийэн кэллэ! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. мэндээриччи көр (көр көр I). Миинэ барар — син эмис эт буолан миинэ амтаннаах. ☉ Довольно жирный (о мясе)
Син миинэ барыыһы. «ХС». Утар. миинэ барбат. Миинэ барбат — олус көтөх эт буолан миинэ олох амтана суох. ☉ Постный, нежирный (о мясе). Миинэ олох барбат, көтөҕө бэрт эт. Утар. миинэ барар
ср. др.-тюрк. мүн ‘похлёбка, суп’, чулым. мүн ‘уха’, алт. мүн ‘суп’