ибиир диэнтэн төхт
көрүҥ. Дөрүн-дөрүн тымныы баҕайы тыал сирдьигинээн ааһар. Эмиэ да буорах курдук бып-быыкайкаан ардах ибииртэлээн ылар. Софр. Данилов

аат. Тыа сиригэр дьон түмсэн олорор нэһилиэнньэлээх пууна (хол., сопхуос киинэ). ☉ Поселок
Киин бөһүөлэк. Ленин аатынан сопхуос отделениетын киинэ Күбээдэ бөһүөлэгэ, куоракка холоотоххо, бып-быыкайкаан. П. Аввакумов
△ Бөһүөлэк дьоно. ☉ Люди, население поселка. Бөһүөлэк бүтүннүүтэ муһунна
◊ Рабочай бөһүөлэк — туох эмэ промышленностаах, куораттыы олохтоох нэһилиэнньэлээх пуун. ☉ Рабочий поселок. Ыраахтан рабочай бөһүөлэк көстөр

I
дьүһ. туохт. Очоруттан-чочоруттан, тэҥэ суох ньуурдаах буолан көһүн. ☉ Иметь неровную поверхность
Үрэҕи былаһын тухары тартаран бурдук сирэ оҥостуммуттар. Билигин сопхуос эт-үүт хайысхатыгар киирэн, ол сонуоктар тиэтэллик быраҕаллыбыттар. Инньэ гынан тартарыллыбытынан быллыгыраһан сыталлар. Далан
II
даҕ.
1. Сүрэҕэ долгуйан, үөрэн, куттанан күүскэ, чаастатык тэбиэлиир. ☉ Быстро, учащенно бьющийся (о сердце)
Сүрэҕэ бып-быллыгырас. Кэргэним сүрэҕэ быллыгырас, төбөтө уокка баттаабыт курдук ипитии, сөп-сөп дириҥник тыыммахтыыр. С. Никифоров
2. Саас хаар анна ирэн уу буолбут, уутуйбут. ☉ Водянистый (о снеге, под слоем к-рого образовалась лужа). Хаар анна быллыгырас уу буолла. А. Федоров

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ха — диэн сүһүөҕүнэн саҕаланар даҕааһыннарга сыстар: хап-хара, хап-хаачырҕас, хап-халыҥ. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ха-: хап-хара ‘очень чёрный’, хап-хаачырҕас ‘очень хрустящий’, хап-халыҥ ‘очень толстый’
Борук-сорукка мас хатырыгын тыаһа хап-хачыгырас буола түспүтэ. Н. Заболоцкай
Маша соһуйбуттуу хап-харанан чэмэлийбит харахтарын Александр бэлиэтии көрдө. М. Доҕордуурап
Бу сырыыга киһибэр атын кыыс-намчы уолчаан холбоспут куп-кубаҕай, бып-быыкайык, хап-хатыҥыр. Хайдах эрэ субу «харк» гынан хаалыах курдук. С. Федотов
др.-тюрк. хап

I
тылыбырай диэнтэн холб. туһ. Тыа саҕатыгар, синньигэскээн тэтиҥнэр салгына да суохха сапсына, тыала да суохха тылыбыраһа турар сирдэригэр, тиийдилэр. Софр. Данилов
Хас да холууптар хайыы үйэ ол аһаҕаһы тула тылыбыраһа сылдьаллара. Ж. Верн (тылб.)
II
даҕ., кэпс.
1. Элбэх, түргэн саҥалаах. ☉ Быстро и много говорящий
Тылыбырас бэйэтэ Тыллыын-өстүүн мэлийбит, Сүүрэр-көтөр да этэ — Сөҥнүк хаамар, дьиппиэрбит. С. Руфов
△ Чэпчэки тыастаах. ☉ Производящий лёгкий шум
Дыргыл тирэхтэриҥ Тылыбырас тыастарынан, Кылбаҥ хоптолоруҥ Кыҥкыл саҥаларынан Эҕэрдэлии көрсөөр, Эбэм, Алланым! Урсун
2. Тохтоло суох тылыбырайа мөхсөр. ☉ Лихорадочно, безостановочно бьющийся, трепещущий
Бып-бырылас, тып-тылыбырас мундулары хаайбыт бастакы туутун төкүнүтэн таһаарда. Н. Босиков
Тыалы кытта тылыбырас, Сиккиэргэ эмиэ тэлибирэс Силигириир сириттэн быраҕыллыбыт Сэбирдэх хачыгырыы куура-хаппыт. П. Дмитриев

1. тыаһы үт. туохт. «Харк» диэн биирдэм тыаһы таһаар (хол., хаппыт туоһу үктүүргэ). ☉ Произвести негромкий, короткий треск, хруст, треснуть, хрустнуть, хрупнуть (напр., о звуке раздавленной сухой берёсты)
   [Кулун Куллустуур] Хата мүһэлэрин силиитин харк гына обортолоон ылбыта. ТТИГ КХКК
   Тайах мас кини [Болот] даллаҕар кулгааҕын сиирэ-халты солоон, санныгар кэлэн сырбатта уонна икки аҥыы харк гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. туохт., кэпс. Эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Внезапно умереть
   Кырдьаҕас киһи үлэлии сылдьан биирдэ харк гынан хаалыам буоллаҕа. И. Сосин
   Бу сырыыга киһибэр атын кыыс-намчы уолчаан холбоспут. Бып-быыкаайык, хапхатыҥыр. Хайдах эрэ субу харк гынан хаалыах курдук. С. Федотов
   «Хайа, мин хаһан эрэ харк гыннахпына хайдах соҕотоҕун бу ураһаҕын иччилээн хаалыаҥый, — диэбитэ аҕата. «Чолбон»

I
аат.
1. Аска кутуллар аһыы амтаннаах бып-бытархай үрүҥ өҥнөөх тума. ☉ Соль. Күөскэр тууста кут
□ Тууһа суох да аһыы баар үһү (тааб.: табах)
Ынаҕын уоскутаары, бэйэтэ да уоскуйа таарыйа ынаҕар туус ытыһан аҕалан сиэттэ. В. Яковлев
Оччоҕо... Оччоҕо, доҕочуок, Олоххо, үлэҕэ таптал суох. Барыта, барыта болооччу, Тууһа суох ас курдук буолааччы. С. Данилов
2. хим. Кислота водородун оннугар металл холбоспутуттан үөскүүр бэссэстибэ. ☉ Вещество, в котором водород кислоты замещён металлом, соль (минеральные соли). Калий тууһа
□ Металл аатамнарыттан уонна кислота тобохторуттан оҥоһуллубут молекулалардаах уустук бэссэстибэни туус диэн ааттанар. КДМ Х
Сир анныттан уруудалары уонна туустары хостууллар. КЗА АҮө
Аһыыр аска белок, сыа, углевод, битэмииннэр, минеральнай туустар (микроэлеменнэр) ситэри баар буолуохтаахтар. ППА БЭССЭ
♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
[Алтан Садаҕа:] Айыы-хаан оҕолоро Киһиргэстэрэ диибин диэн Кимнээҕэр ордук, Тумсуларын тууһа Туохтааҕар да ордук, Айахтарын абата Атын үлүгэр... П. Ойуунускай
Бу баранаактар айахтарын абатын, тумсуларын тууһун истиҥ эрэ, киһини арааска балыйардаахтар, баҕастаахтар. Н. Заболоцкай. Харах уутун тууһа калька. — кыһалҕа, ыар санаа баттыга. ☉ Горечь слёз
Харах уутун тууһунан тураҥыран Эрбэһин отунан сабыллыбыт, Туруйа түспэт тумарата буолбут Туруу бараан дойдубут Кэмэ биллибэт кэтит таһаатын Кэхтэри билбэт кэскилинэн туруктаатыҥ. А. Абаҕыыныскай
Чуучугуруур туус тумус көр чуучугураа. Чуучугуруур туус тумус Хомпоруун Хотой баай Тойон оҕонньор аҕалаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Туус иһитэ — туус кутан остуолга уурар иһит. ☉ Небольшой сосуд для соли, подаваемый к столу, солонка. Туус иһитинэ аҕал эрэ. Туус собуота — айылҕа тууһун аһылыкка туттуллар гына оҥорон таһаарар собуот. ☉ Завод для переработки соли
Кэмпэндээйитээҕи туус собуота Саха сирин бүтүннүүтүн кэриэтэ тууһунан хааччыйар. И. Данилов
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Туус маҥан таҥастаах дьахтар кэллэ, ити кимий? А. Софронов
Антах, халдьаайы үрдүгэр, үс туус маҥан ураһа көстөр. Суорун Омоллоон
Туус маҥан атынан Манчаары көтүтэр. Уол оҕо охтума, Аккыттан сууллума. Т. Сметанин
др.-тюрк. туз, тюрк. туз, дуз
II
аат., хаарты. Хаарты саамай улахан хараҕа (хаартыга соҕотох хараҕынан бэлиэтэнэр). ☉ Старшая в масти игральная карта с одним очком посредине, туз. Чиэрбэ тууһа. Туора тууһа
♦ Туус куоһур буол — туох эмэ мөккүөргэ, куотуһууга ордук сүүйүүлээх күүс буол. ☉ Служить наиболее сильным аргументом, козырным тузом в чём-л. (споре, соревновании)
Бырайыакпыт сүрүн уратыта — экэниэмийэлээһин — биһиги туус куоһурбут. Н. Лугинов. (Туус) куоһур тутун — тугунан эмэ өҥнөн, киһиргии тутун. ☉ Выставлять что-л. напоказ, хвастаться чем-л., козырять. Соҕуруу баран кэлбитинэн туус куоһур туттар