прил. бырыылаах, былыыктаах; илистая почва былыыктаах почва.

көмө аат.
1. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет ыксатыгар, таһыгар буоларын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (вблизи, возле, у, около, подле)
Ойуур саҕатыгар, оттоох күрүө аттыгар отуу уота чаҕылыйар. Күндэ
Бары кинилэр аттыларыгар бөлүөҕүстүлэр. Эрилик Эристиин
Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
2. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет таһыгар туһуламмытын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (к, на, в)
Микиитэ мүччү көтөн ийэтин аттыгар баар буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар икки куртуйах адьас мин аттыбар кэллилэр. Суорун Омоллоон
Арыт эн аттыгар кэлиэхпин толлобун даҕаны. С. Ефремов
3. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет таһыттан, ыксатыттан тахсарын, тэйэрин көрдөрөр. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, от близости которого исходит, совершается действие (от, с, у, возле)
Иванов комендант уонна сүүстэн тахса пограничник эргэ саахта аттыттан хаҥас тумулга диэри кыраныыссаҕа киирэн маныыллар. Н. Якутскай
Уҥа орон аттыттан тимир күрдьэҕи илдьэн биэрэр. Н. Неустроев
Света түс-бааччы туттан, ийэтин аттыттан арахпатын хайгыы санаата. Н. Лугинов
△ Хайааһын туох эмэ таһыгар буоларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок указания, что действие совершается в непосредственной близости от кого-чего-л.
Мин уу аттыттан ойон турбутум уонна үрдүлэринэн ыппытым. Н. Якутскай
Кинээһи кэмниэ кэнэҕэс, Болот торбосторун уулата сылдьан, ойбон аттыттан булан дьиэтигэр илдьэн өрүһүйбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет ыксатынан, таһынан буоларын көрдөрөр. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, около которого совершается действие (мимо)
Икки мэндиэмэннээх таас маҕаһыын аттынан аастылар. Амма Аччыгыйа
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Оһох иннинэн, остуол аттынан Оҕо төбөтө күкээрийбэт буоллаҕына, — Унаар буруо субуруйбатын даҕаны. С. Васильев. Тэҥн. ыксата

даҕ.
1. Ыарыыны үтүөрдэр, оһордор кыахтаах. ☉ Лекарственный, целебный, целительный, лечебный (напр., о воздухе)
Эти-хааны дьэгдьитэр Эмтээх салгын үрбүтэ, Көмүс өҥнөөх долгунум Күдээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Онно кини [саха омуга] кыргыстаах да, эйэлээх-иллээх да олоҕун арахсыспат аргыһа, миинэр миҥэтэ, эмтээх аһа, таҥнар таҥаһа — сылгыта — муус куйаар дойдуга тиийэ кэлистэҕэ. КДьА
Кытаҕастыы хам ылларбыт Кыыс оҕо сэбиргэҕэ Эмтээх иннэ укуолунан, Эдэр быраас көрүүтүнэн ыраастана оҕустаҕа, Ылыҥ, көрүҥ тоҕо баҕас кэрэтэй! С. Васильев
2. Кимиэхэ, туохха эмэ туһалаах. ☉ Полезный в каком-л. отношении
Ыт сааҕа бииргэ эмтээх диэбиккэ дылы (өс ном.). Сахаларга «кур ыт сааҕа курдуурга эмтээх» диэн өс хоһооно баара. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Ити алгыс тыллар Н.Е. Мординов курдук талааннаах суруйааччыларбытыгар туох эмэ эмтээх буолбут буолуохтаахтар. ЧКС ОДЬКИи
3. эргэр. Кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннаах. ☉ Имеющий отношение к чему-л. [— Эт эрэ, таабырыныҥ] туохха эмтээҕий? — Барымайга бары эмтээх. ПЭК СЯЯ
[Бу таабырын] аһыыр аска эмтээх, [оттон бу] — сүүрэр атахтаахха эмтээх. ПЭК СЯЯ
◊ Эмтээх бадараан көр бадараан
Манна баар: туус, уоттаах хайа, кырааскалаах хайа, таас туус хайа, эмтээх бадараан, таас чох! И. Данилов
Эмтээх бырыы — эмтээх бадараан диэн курдук (көр бадараан). Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
«Оҕолоор, — диэтэ учуутал, — эмтээх бырыы арамачыыс ыарыыны эмтиир». «ХС». Эмтээх оттор (үүнээйилэр) — ыарыыны тохтоторго, ыарыһаҕы үтүөрдэргэ көмөлөөх оттор (үүнээйилэр). ☉ Лекарственные растения
[Уот Хойостоон] араас эмтээх оттору билэр курдук кэпсиирэ уонна таба муоҕун ханнык эрэ үүнээйини кытта бииргэ мэлийэн, үчүгэй лэппиэскэни, хааһыны оҥоробун диир буолара. Амма Аччыгыйа
Кини сүрэҕэ ыалдьара. Ол ыарыытыттан эмтээх оту оргутан, ол уутунан эмтэнэрэ. Суорун Омоллоон
Биһиги тыаларбытыгар сир араас астара, эмтээх үүнээйилэр үүнэллэр. Ол иһин биһиги тыаны өссө ордук күндүтүк саныыбыт. «Кыым»
Хиимийэ уонна биология кафедрата Саха сиригэр үүнэр эмтээх үүнээйилэри, сүөһү аһылыга буолар оттор химическэй састааптарын үөрэтэрэ. «ХС». Эмтээх уу — үксүгэр сир анныгар үөскүүр, көннөрү уутааҕар үрдүк тэмпэрэтиирэлээх, киһи доруобуйатыгар туһалаах миньэрээллээх уу. ☉ Минеральные воды
Дьиктитэ диэн бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
Кулаар уонна Ньурба бөһүөлэктэрин чугастарыгар эмтээх уулар бааллар. «Кыым»