быстроногий; резвый; шустрый; кытыгырас оҕо резвый ребёнок.

быстроногий, быстрый (в беге); резвый; быһый сылгы резвая лошадь.

бегать (наперегонки); состязаться в беге с кем-л.; ыһыахха быһыйдар сырыстылар быстроногие состязались на ысыахе.

I
1. даҕ. Атаҕынан чэпчэки, сыыдам сырыылаах, түргэн, сүүрүк. ☉ Быстроногий, резвый, быстрый. Быһый атахтаах. Быһый көлөлөр. Быһый киһи. Быһый табалар
□ Баай хара тыа быһый атахтаах, сытыы кынаттаах, чуор саҥалаах араас кыра бытархай харамайдарын кини [Тогойкин] аахайбат буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Ат бөҕө, кус быһый киһи буолбатах. Күннүк Уурастыырап
Ахмет! Улахан да быһый киһи эбиккин. Эрилик Эристиин
2. аат суолт. Атаҕынан чэпчэки, кытыгырас киһи. ☉ Быстроногий, быстрый в беге человек, бегун
Майгынныын, күүстүүн, быһыйдыын дэгиттэр барахсан этэ. Амма Аччыгыйа
Чаачар уҥуоҕунан дьарамай эрээри, тэтиэнэҕин, быһыйын иһин итинник хос ааттаабыттара үһү. Софр. Данилов
Онтон ыла Уйбаан быһыйын уонна күүһүн туохха да көрдөрбөтөх. Р. Кулаковскай
Ааттаах быһыйдар, үтүө кылыыһыттар ааттара киэҥ сиринэн тарҕанара. М. Чооруоһап. Тэҥн. кытыгырас
II
аат. Куобах холо (илин атаҕа). ☉ Передняя нога зайца
Ийэм көбдөкөнү тиниктиир, Миэхэҕэ быһый түбэһэр. Баал Хабырыыс. Уолбут куобах этин олус таптаан сиир: «Маама-а, мин куобаҕы быһыйын сиэҕим. Сөп диэ-э?» Багдарыын Сүлбэ

1. аат. Көтө сылдьар көтөрдөр уонна дьиикэй кыыллар барылара. ☉ Птицы и звери (вольные, дикие — в совокупности)
   Аппаҕа кэнчээри от хагдарыйбакка хаалар. Ол иһин көтөр-сүүрэр үксэ аппаларга хорҕойор. Амма Аччыгыйа
   Көтөр-сүүрэр бука барыта тус-туспа саҥалаахтар, куоластаахтар. А. Сыромятникова
   Үчүгэй булчуту тыа кыыла, көтөрө-сүүрэрэ бэйэтэ батыһар үгэстээх. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Атаҕынан чэпчэки, кыанар, быһый. ☉ Быстроногий, быстрый, легкий на ногу
   Кырдьаҕас дьаалы, улуу убайым! Кырдьан-бохтон, этиҥ эмэхсийэн, көрөр хараҕыҥ көрөрө мөлтөөбүт, көтөр-сүүрэр күдэҕиҥ быстыбыт. П. Ойуунускай

1) нога; ноги || ножной; атаҕа ыалдьар у него болит нога; атах сыгынньах босоногий; атаҕынан үчүгэй лёгкий, быстроногий (обычно о животном); атах таҥаһа обувь; илин атаҕы кэлин атах сиппэт посл. переднюю ногу задняя нога не догонит; 2) ножка; опора; остуол атаҕа ножка стола; атах мас деревянная опора # атаҕар туруор = поставить на ноги (сделать самостоятельным); атаҕар үҥк = умолять кого-л., унижаться перед кем-л.; атаҕа сири билбэт буола үөрдэ он сильно радовался; атаҕын иминэн не глядя, ощупью, на-ощупь; атаҕын тэҥнээ = прост, убить; атах балай куда глаза глядят, наугад; атах тэпсии а) название детской игры; б) элемент национального танца; атахха биллэр = убегать; күөл атаҕа залив озера; оҕус атах козлы. Ч

даҕ. Түргэнник өрүкүйэр, толкуйа суох тиэтэйэр, ыксыыр, ыгым, уолҕамчы. ☉ Торопливый, поспешный, скоропалительный
Соппуруон уола Миитэрээс мэник-тэник аҥаардаах, быһымах майгылаах киһи, сылдьар сырыыта да дохсун. Кустук
Егор Михайлович үрдүк уҥуохтаах, кыраттан даҕаны салыбырыар диэри кыыһырар, быһымах киһи. «ХС»
△ Түргэн атахтаах (сүүрүк сылгы туһунан). ☉ Быстроногий (о скакуне)
Бу оройуоҥҥа уруккуттан биллэр үчүгэй сүүрүктэри тэҥэ, кыра саастаахтарга быһымах атахтаахтар бааллара билиннэ. «Кыым»
△ Кылгас кэмнээх эрээри дохсун, күүстээх (хол., ытыалаһыы, сэрии, ыарыы о. д. а. туһунан). ☉ Кратковременный, но бурный, сильный (напр., о бое, перестрелке, боли и т. п.)
Субу аҕай бүппүт быһымах ытыалаһыыттан төбөтүн хаппаҕа аһыллан хаалбыт курдук. Д. Кустуров

даҕ., кэпс. Атаҕынан түргэн, сытыы, быһый. ☉ Быстроногий, легконогий, быстрый
Манчаары наһаа күүстээҕин, сүрдээх кытыгыраһын …… сэргэ …… куттанары билбэт хорсун быһыылаах киһи этэ дииллэр. Софр. Данилов. Т. Сметанины сытыытын, кытыгыраһын иһин төрөппүттэрэ таптаан «Быһыйа» диэн ааттаабыттара. КНЗ ТС
Вася оройуоҥҥа кытыгыраһынан аатырара, сүүрүүгэ, кылыыга, ыстаҥаҕа тэҥнээҕин булбатаҕа. «ХС»
△ Түргэн сырыылаах (кыыл туһунан). ☉ Скорый, резвый (о животном)
Таракааннар сыбыгыраһан кытыгырас да кыыллар буолаллар эбит. Н. Заболоцкай
Таас быыһынан чубукулар миэхэ субу уун-утары сүүрэн быыраттан кэллилэр… Эчи кытыгырастарын! А. Кривошапкин (тылб.)
Тугутчааным кытыгыраһа сүрдээх. Хайдах да кыайан сиппэппин. Н. Тарабукин (тылб.)

I
дьүһ. туохт. Түргэнник, сытыытык-сылбырҕатык хамсанан хаамп, сүүр (үксүгэр үрдүк курбуу курдук уҥуохтаах хатыҥыр дьахтар, киһи туһунан). ☉ Бегать, ходить, двигаться быстро, проворно; упруго извиваться, вертеться (обычно о стройных людях с гибким станом)
Сортол тоҥус обургу Сыыһа-халты харбатан Сырбайан биэрэ сырытта. П. Ойуунускай
Оҕолор Дыгыйа кэнниттэн сырсан сырбайдылар. Болот Боотур
Көҥүл сырбайаары ол-бу буолбута буолан кубааскайданаргын мин сэрэйбэт үһүбүн дуо?! А. Сыромятникова
ср. монг. шарвах, ширвэх ‘махать, хлестать (напр., хвостом)’, бур. шарба ‘вилять хвостом’
II
даҕ. Сытыы, сылбырҕа хамсаныылаах, сытыытык, сылбырҕатык хамсанан сүүрэр. ☉ Шустрый, быстроногий, очень подвижный
Сыһыыга сырбай бэйэлээх баар үһү (тааб.: саһыл). Сырсыылардаах үлэлээх, Сытыы сырбай оҕолоруом, …… үлэбитигэр …… Хотуулаах буоллубут. Күндэ
△ Биир сиргэ таба олорбот, олус сытыы-хотуу, араастаан туттубут-хаптыбыт, элэстэммит (кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Бойкий, непоседливый; подвижный, вертлявый (о девушке, женщине). Сырбай дьахтар. Сырбай кыыс
□ Сытыы сырыылаах Сырбай сыһыах; …… Кыыс оҕо кылаан бэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Сырбай (сырбаҥ)-татай эргэр. — уон алтата-сэттэтэ буолбут кыыс. ☉ Шестнадцати-семнадцатилетняя девушка; молодица, молодуха
Аны хаһан кэлэн хонуугар оонньоон Суһуоҕум хоройон, Киистэм килбэйэн Сырбай-татай кыыс буолан сылдьыахпын билбэтим. Саха нар. ыр. II

1. даҕ., кэпс. Быһый. ☉ Быстроногий, быстрый (в беге)
   Барахсан атахтаах сылгы этэ, уһунугар үчүгэйэ, тэппит атаҕын кубулуппат сүүрүк. «ХС»
   Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. М. Чооруоһап
   «Аттар да, Дьөгүөрэ Ньукулаайабыс, бэйэҥ билэрин курдук, атахтаах соҕустар», — диир Курчугуунап. «ХС»
2. аат суолт. Хаамар, сүүрэр кыахтаах ким эмэ. ☉ Тот, кто способен ходить, бегать
   Торопуун уола кэлиэҕиттэн ыла, аанын атахтаах атыллаабат буолла, аһыырбыт суох диэн эрэрэ эмээхсинэ мааҕын. Болот Боотур
   Куһаҕан өлүү буолбут сириттэн Атахтаах барыта куотар. И. Гоголев. Ырыаһыт манна буолбут, кылыыһыт манна буолбут, ыстаҥаһыт манна буолбут, — тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт. Саха фольк.
   ♦ Атахтаах оҥорбот — сүүрэн тулуппат. ☉ Он легко побеждает кого-л. в беге
   Бөрө онтон сылгылар куоппуттарыттан эр ылан, сонно тута кэннилэриттэн түһүнэн кэбиспитэ, атахтаах оҥорботоҕо, биир улахан арбадай такымыгар түспүтэ. Р. Кулаковскай
   Буулур ат субуруһа олорор түөрт нэһилиэк бастыҥнарын атахтаах оҥорботох сылгы. Н. Босиков
   Ол оннугар эмиэ бу дистанцияҕа Мэҥэ Хаҥалас Чыычааҕа аммалар Тумулларын уонна чурапчылар Буурҕаларын атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Икки атахтаах көр икки атах. Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
   Ол бириэмэҕэ икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай суоҕа эбитэ үһү. Саха сэһ. I
   Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуой? Суорун Омоллоон
   Тэҥн. иэҕэйэр икки атахтаах. Илиилээх-атахтаах оҥорбото көр илиилээх-атахтаах. Биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн Б. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбот. «ЭК»
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Иэҕэйэр икки атахтаах көр икки атах. Ый аҥаарын быһа күүппүттэрэ да, сискэ иэҕэйэр икки атахтаах баар сибикитэ биллибэтэҕэ. Н. Босиков
   Эйиэхэ эрэ тыл баар буоллаҕай? Иэҕэйэр икки атахтаах бары тыллаах. С. Ефремов. Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах кыыл барыта. ☉ Все четвероногое царство, весь четвероногий мир
   Сүүрэр атахтаах ыраахтааҕыта — хахай кыыл. Амма Аччыгыйа
   Кылааннаах түүлээххин Кыыбаҕаҕа ылларыма, Сүүрэр атахтааххын Сүдүрүүҥҥэ оҕустарыма. П. Ойуунускай
   Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас — барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
   Түөрт атахтаах көр сүүрэр атахтаах. Бэл түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Баал Хабырыыс
   Оттон түөрт атахтаахтан Ордук чулууларын, Көй салгын көбүөрүнэтин Көрбүт дьоллоохторун Тойук гынан туойар Тоҕо сатамматый? И. Чаҕылҕан. Чэпчэки атахтаах — түргэн сырыылаах, түргэн атахтаах. ☉ Быстроногий, быстроходный, резвый
   Лэгиэн олус чэпчэки атахтаах күөх буулур аттаммыта. Н. Босиков. Ыарахан атахтаах — 1) киһи кэлэрин абааһы көрөн, ыарыһах бэргиир, кыра оҕо ыалдьар диэн кими эмэ сөбүлээбэккэ этии. ☉ Неодобрительное выражение в отношении человека, который своим посещением вызывает у больного обострение, а у маленького ребенка — болезнь (букв. с тяжелой ногой)
   Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов; 2) кыра аайы хамнаабат, улахан хамнаһы, соболоҥу көрдүүр (киһи). ☉ Тяжелый на подъем, требующий большую мзду за свою услугу (человек)
   «Баардаах киһи, эмтэттэрэн абыраныа этэ. Ыарахан соҕус атахтаах киһи буолуо, бука», — диэн баран, Сүөдэр биэлсэри дьиэтигэр ыҥырда. Амма Аччыгыйа