быттаа диэнтэн холб. туһ. Икки тараҕай быттаспыттарыгар дылы (өс хоһ.)
[Күтэр Бороҥкуойап:] Икки тараҕай быттаспыттарыгар дылы хойоххутун хостоһумаҥ. И. Гоголев

нареч. санньыйбыттыы, санаарҕаа-быттыы, курустук.

даҕ. Олус бытаан, ыарахан. ☉ Очень тяжёлый, медлительный, неповоротливый
Хайдах курдук ыксааҥҥын, Хара сиргэ сыннараҥҥын Лабыай сыылаҥ сыарҕанан, Лаҕый бытаан оҕуһунан Оройуоҥҥа барбыккын! Д. Дыдаев
Табаарыспын кытары Бытаан лабыай оҕустаах Быттыы үөмэн иһэбит, Сааскы сайдам күөл тыаллаах Салгын мүөтүн иһэбит. «ХС»

быттаа диэнтэн бэй
туһ. Сүрэҕэ суох быттана-быттана аһаан аппаҥныыр. Күн ортото үлэтигэр алтахтыыр. «Чолбон»
Хайыы-үйэ өлүү балыктарын сиэн бөҕөхсүйбүт ыттар сорохторо муора диэкиттэн сыт-сымар ылан олоотоһоллор, сорохторо кэлин атахтарыгар олорон эрэ «быттаннаҕа» буолан илин атахтара биир кэм эйэҥэлэһэллэр, бууттарын хабыаланаллар. «ХС»

туохт. Тугу эмэ кыыһыр быттыы тыастаахтык охсуолаа. ☉ Про изводить резкий сильный стук, сильно и резко стучать по чему-л.
Ыам ыйыгар өһүөннээн хаар түһэн үллүктүүр; ардыгар тыалыран, дьиэ түннүгүн сабыытын таһыйан лаһырҕатар. М. Д оҕордуурап. Люк сотору кыһыйан-абаран барар, инньэ гынан пешкаларын хаамтарарыгар сүрдээх үлүгэрдик лаһырҕатар. А. Беляев (тылб.)

I
1. туохт.
1. Хараххын ким, туох эмэ диэки туһаай. ☉ Направлять взгляд на кого-что-л., смотреть, видеть
Көмүс бэрбээкэйи Иннинэн көрөн, сүүрдэн иһэн, Икки эрбэҕин тыаһа …… Өрө ньиргийэ түстэҕэ... П. Ойуунускай
Дьоно эмиэ тугу эрэ кэпсэтэн ботугураһаллар. Сотору-сотору оҕонньор диэки көрөллөр. Н. Якутскай
Нина өйдөөбөккө мин диэки дьэҥкэччи көрбүтэ. Далан
2. Хараҕыҥ далыгар киллэр. ☉ Держать в поле зрения кого-что-л.
Пограничниктар көрбөт сирдэринэн эргийэн тиийдэхпинэ табыллар... Н. Якутскай
Кини [Миша] иһэрин көрдөллөр эрэ кыргыттар туох эрэ уһулуччу сабыытыйа буолан эрэрин курдук, эмискэ күйгүөрэ түһэллэр. Н. Лугинов
Дьон барыта көрөр сиригэр дьиэ ортотугар турбахтаата. Т. Сметанин
3. Саппыт хараххын ас. ☉ Открывать глаза
Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
4. Ким тугу гынарын болҕомтолоохтук кэтээ. ☉ Внимательно следить за действиями кого-л.
Соппуруон баай сүөһүлэрин атын сиргэ үүрэн илтэҕинэ, кинини батыһаарыҥ, ханна киирэн хаайарын көрөөрүҥ. Н. Якутскай
Биһигини ойууртан көрө сыппыттар. С. Ефремов
5. Бэйэҥ тутан-хабан эбэтэр болҕомтолоохтук одуулаһан үчүгэйдик билсис. ☉ Подробно ознакомиться с чем-л., просматривать, наблюдать
Бу дьыаланы улахан тойон бэйэтэ көрдөҕүнэ быһаарыыһы. Болот Боотур
Кинигэни көрөрүн олус таптыыр. Киэһэ аайы мин соҕотох илбиркэй кинигэбин хайдах эмэ мүччү туттаран көрө охсор дьулуурдаах. Амма Аччыгыйа
Ходулов-Отелло нарын, кэрэ Дездемонатын хаарыан тыынын быспытын саалаттан көрөн олорбут дьон тоҕо эрэ кинини буруйдаан, абааһы көрөн тыл-өс бырахпаттар. Эрчимэн
6. Иҥэн-тоҥон дьүүллээ, ырыт. ☉ Вникнув, хорошо разобраться в том или ином вопросе, обсудить его
Бүгүн мунньахха икки боппуруоһу көрөллөр. — Атаҕастаатаҕына-баттаатаҕына суут-сокуон көрөрүгэр ордук буолуо диэн, эргэ тахсыбыт аатыран олордоҕо дии. П. Ойуунускай
[Коля:] Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
7. Кими эмэ кытта көрүс. ☉ Встречаться, встретиться с кем-л., увидеть кого-л.
Эйигин көрөрбүттэн үөрэбин. — Дьонум миигин көрүөхтэрин Баҕараллара үчүгэй. И. Гоголев
[Маня:] Куоракка сүрдээх симик уол курдук этэ. Аны мин курдук киһини көрүөн баҕарбат буолта буолуо... Оттон мин... С. Ефремов
8. Ыалдьааччыны чинчий, ыарыытын, туругун бэрэбиэркэлээ. ☉ Обследовать больного
Быраас миигин көрөн баран, эмп бөҕөнү анаата. — Катерина Павловна бу кэмҥэ наар балыыһаҕа эрэ дьуһуурустубалыахтаах да буоллар, бүгүн ыалдьыбыт бырааһы солбуйан, поликлиникаҕа ыарыһахтары көрдө. Н. Лугинов
9. Ким, туох эмэ туһугар кыһалын, кыһан; кими, тугу эмэ харай, көр-иһит. ☉ Заботиться о ком-чем-л., ухаживать, присматривать за кем-чем-л.; проверять кого-что-л.
Бэрээдэги көр. — [Дьаарбаҥ Дьааҥса:] Бу киһи ойоҕун көрбөт. Биэ кэннигэр баран эрэр, өрүһүй диэбиппин истибэт, аҥайан баран турар. Ойоҕо баран быһа тэптэрэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Бэрэбиэркэлээ, бэрий, үт, иит, туруор (булт тэрилин, хол., илими, туһаҕы, сохсону). ☉ Проверять и настораживать промысловые орудия, снасти (напр., сети, петли, плашки)
Мичил илими көрөргө, бэрийэргэ, үтэргэ бэркэ үөрэммитэ. И. Федосеев
Чугастааҕы булт тэриллэрин барытын бэйэтэ сылдьан көрөр буолан абыраабыта. «ХС»
10. Бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил (хол., эрэйи, муҥу). ☉ Испытывать, переживать, терпеть горе, неприятности и т. п. Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
Төһө муҥу көрбүккүн Эн сүрэҕиҥ эрэ билэр, Киһини да төрөттөргүн Киһи диэбэт этилэр. И. Гоголев
Мин эдэр сааспар үгүс кыһалҕаны көрбүтүм, эйиигин, таптыыр оҕобун, киһи буолаарай диэн, элбэхтик эрэйдэммитим. Дьүөгэ Ааныстыырап
11. Кимҥэ-туохха эмэ бэйэҥ сыһыаҥҥын биллэр; кими-тугу эмэ сыаналаа. ☉ Так или иначе относиться к кому-чему-л.; судить о чем-л., оценивать кого-что-л.
Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөҕүнэ, кини туһунан кэпсэтэр быһыылаахтар. Н. Якутскай
Хайҕыы иһиттэ, сөпсүү көрдө Хасыйаан уолаттарын, Ийэ сир өстөөҕүн өһөртөөн Эрдээхтик кыргыспыттарын. Эллэй
Уолаттар, тутталларыттан-хапталларыттан көрдөххө, манна бэйэ дьоно быһыылаахтар. Н. Лугинов
Ол түгэҥҥэ эн остуолгун Оҕоҥ курдук көрөҕүн, Сүтэрбиккин булбут курдук Сүрдээхтик долгуйаҕын. С. Данилов
12. Көстөн кэл, сардаҥаҕын ыс (күн туһунан). ☉ Засветить, засиять (о солнце)
— Муус-муус, бэрт да буолларгын, күн-күн уота тоҕо өтөрү көрөр? Саха фольк. [Сыкына:] Доҕоруом, күн көрдө ээ. [Күннэй:] Көрдө дуо? Оччоҕо... Миигин олорт... Суорун Омоллоон
Ойуур үүнээйилэрин сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри күн чаҕылыччы көрөр уонна куйааһынан сырайар сирдэригэр булбаккын. КВА Б
13. көсп. Хайа эмэ диэки туһаайан, хайыһан тур, хайа эмэ диэки туһаай, хайыс. ☉ Быть обращенным на когочто-л.
Уот арыый сэллиирин кытта ньиэмэстэр тааҥкалара биһигини көрбүтүнэн ньирилэһэн киирбиттэрэ. «ХС»
Дьиэлэр хайа арҕаһыгар тиийэн көбүскөнө кэрискэнэн субуспуттар онтон дархаһыйбыт быһыынан өрүс уҥуор көрөн тураллар. М. Горькай (тылб.)
14. көсп. Сырдаан көһүн; кылбайан, чаҕылыйан көһүн. ☉ Испускать сияние; светиться, блистать
Сулустар чоҕулуччу көрбүттэр. — Хайа сирэйигэр онон-манан ньургуһуннар арылыччы көрөн тураллара. М. Ефимов
Чалбах уулара түүнүн мууһунан килэччи көрөр буоллулар. КН ПБ
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэстэҕинэ, көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар уонна хайааһыҥҥа холонууну, сорунууну, боруобалааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан выступает в роли вспомогательного глагола со значением «пробовать, пытаться, сметь»
Амсайан көр. — Кини биһиэхэ куһаҕан санаанан кэлэр буоллаҕына, көмүскэнэн көрүөхпүт. Саха фольк. Баран көрүүһүкпүн. А. Софронов
Былыр …… ынах сүөһү хотонтон тахсан хонууга барарыгар, үөрэрэ-көтөрө баар буолара, ону күпсүйэн көрүүм да, умнан кэбиспит киһи буолуом ээ. Эрилик Эристиин
♦ Абааһы көр көр абааһы
[Марфа Николаевна:] Атын киһи олоҕор булкуһарбын букатын абааһы көрөбүн. С. Ефремов
Итирик киһи айдаарарын, мээнэ балкыйарын истиэхпин абааһы көрөн тахсан барбытым. Н. Якутскай. Айыы хараҕынан көрөр кэпс. — кимиэхэ эмэ ордук үчүгэйдик сыһыаннаһар (мөхпөт-эппэт, атаҕастаабат, кыыһырбат). ☉ Относиться по-доброму, доброжелательно к кому-л.
Кырдьык, департамеҥҥа оторой-моторой чунуобунньуктар Павел Константиновиһы сулууспалыыр отделениетын начаалынньыга айыы хараҕынан көрөр буолбут дэһэллэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Атыннык көрөн таҕыста — күүтүллүбүтүнээҕэр атын буолан таҕыста. ☉ Получилось иначе, чем ожидалось
Оҕотугар маҥнай утаа туох наадата барыта — сырдык хос, сөрүсөп орон, суунар бааннай, көлөөскө баар буоларыгар төһө эрэнэрэй. Ол барыта атыннык көрөн таҕыста. Е. Ильина (тылб.). Атын хараххынан көр калька — уруккугуттан атыннык көр, атыннык сыаналаа. ☉ Смотреть другими глазами
Мин учууталым тылларыттан уһуктубут курдук тулабын атын харахпынан көрбүтүм уонна олоххо үгүс элбэх үчүгэй, үтүө баарын билэн, кинилэргэ тардыһарга быһаарыммытым. Н. Лугинов
Биһиги олоххо бэрт үгүһү атын харахпытынан көрөн, саҥалыы сыаналыыр, ырыҥалыыр буоллубут. «ХС». Батары (дьөлө) көр — кытаанахтык, тонолуппакка көр. ☉ Сверлить взглядом; смотреть пристально
Хатааһын чолбонун курдук хараҕын уота айыы бухатыырын икки чараас саннын икки ардынан дьөлө көрөн олордо. Ньургун Боотур
Дьэ ол дьахтар, уун-утары көрсө түһээт, Дьигис гыммыта, имэ кытарбыта. Аны кини, этэрбэр хардарымына, Саҥата суох батары көрөн турбута. С. Данилов. Баттыы көр кэпс. — 1) чиҥэтэн, саппаастаахтык, дьиппинитэн холоо (тугу эмэни мээрэйдииргэ, сыаналыырга). ☉ Намеренно занижать действительные размеры чего-л.
Оппут баттыы көрөн холооһуҥҥа биэс сыарҕа буолсу. ГНС СТСДТ; 2) бэйэҕэр тиэрпэккэ сэнии, атаҕастыы көр. ☉ Относиться к кому-л. высокомерно, без должного уважения, смотреть на кого-л. свысока. Илдьирийбит сонноох уолу баттыы көрөн, хаһыытаан ордоотоото. Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт көр дэҥ. Илэ хараҕынан көрбүт — бэйэтэ сирэй көрбүт. ☉ Видеть своими собственными глазами, быть очевидцем
Биирдэ [абааһыны] илэ харахпынан көрбүтүм. Н. Неустроев
Мин Дьокуускайга кэлэн иккис орто оскуола онус кылааһыгар үөрэнэ киириэхпэр диэри биир да суруйааччыны илэ харахпынан көрбөтөҕүм. И. Гоголев. Иннигин тымтыктанан көр — иннигэр туох буоларын билгэлээн бил (үксүгэр буолбат ф-ҕа, мэлдьэхтээх этиилэргэ тут-лар). ☉ Прозревать свою будущность, предугадывать предстоящие события (обычно употр. в отриц. оборотах)
[Көстөкүүн:] Дэҥ-оһол тахсарын туох билиэй. Бу курдук буолуллуо диэн киһи иннин тымтыктанан көрүө дуо? Эрилик Эристиин. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт <киһитэ> буол — буорайан, быстан, ким да кыһаммат, аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек не замечает, собака не облаивает)
Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Лааппыбын сапталлар эрэ, айахпын аппытынан барыам, ыт үрбэт, киһи кэпсэппэт киһитэ буолуом. «ХС». Киһи <сирэйин-хараҕын> таба көрбөт — туохтан эмэ олус кыбыстар, саатар, дьулайар. ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного; ср. прятать глаза). — Мэхээчэ сордоох, дьон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолабуола, бу курдук этэн барда: «Дьэ, табаарыстар! Киһини кулаакка таһаарар бэрт дөбөҥ, бэрт чэпчэки, оттон кулаактан төлөрүтэр бэрт кытаанах буолар...» П. Ойуунускай
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан. Н. Босиков
Киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр көр сүрэх-быар. Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр. Н. Якутскай. Киһи таба көрөрө кэпс. — атыттартан ордуктара, киһи болҕомтотун тардара. ☉ Выделяющийся из общей массы; то, что обращает на себя внимание
Татьяна чочумча буолаат, кытарымтыйан көстөр, килбэҥнэс кылааннаах мантону таһаарда. — Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. «ХС». Көрбүтүм эрэ — баар-суох соҕотох киһим. ☉ Мой единственный (обычно о ребенке)
[Марфа Николаевна кыыһыгар:] Мин эйигин ыытан баран, хайдах олоруохпунуй? Көрбүтүм эрэ эн буолбаккын дуо? С. Ефремов
Киһи буолан, орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. С. Ефремов. Тэҥн. тула көрөр киһибит. Көрбүт хараҕын симмэтэ (көрбүт харах биир, көрбүт харах бу) — букатын утуйбата. ☉ Не сомкнуть глаз, совершенно не уснуть, не спится
[Дьэкиим:] Биэбэйиэм, бөлүүн эмээхсиним бэрт күүскэ ыарыйда, көрбүт хараҕым бу. Кыыспынаан түүнү быһа мөхсөн таҕыстыбыт. А. Софронов
Түүн устатыгар көрбүт хараҕын симмэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Ити түүн көрбүт харах биир. Аллараа дойдуга олоҥхо бухатыырдара охсуһалларын курдук, биир кэм тыас-уус ньиргийэн олорор. В. Иванов. <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҕан хочо оттоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур. Көрөн төрөө кэпс. — кимиэхэ эмэ үүт үкчү маарыннаа. ☉ Быть похожим на кого-л. точь-в-точь, как две капли воды
Тукаам, Ньукуу, ии, дьэ диэ, киһи да көрөн төрүүр эбит! А. Сыромятникова. Көрөн туруо суоҕа кэпс. — 1) кыһаллыбакка, тугу да гыммакка буолуо суоҕа (көмөлөспүтүнэн, үлэлэспитинэн барыаҕа). ☉ Он не будет стоять в стороне, бездействовать, сидеть сложа руки (обязательно придет на помощь)
Манна көрөн турар киһи суох буолар, ол кэлэктиип бииргэ сомоҕолоһуутугар көмөлөөх. П. Аввакумов; 2) толлуо, куттаныа суоҕа. ☉ Он не будет робеть перед кем-чем-л., он не испугается (обязательно совершит задуманное)
Уута тымныы диэн көрөн туруом суоҕа. «ХС». Көрөөр да истээр (истээр да көрөөр) — туох да саарбаҕа суох, хайаан да, булгуччу (туолуо, буолуо). ☉ соотв. как пить дать. Көрөөр да истээр, өйүүн бу үлэни бүтэриэм. Көрөр былаһын тухары — киһи хараҕа төһө ыларынан. ☉ Насколько глаз хватит, насколько возможно окинуть взором. Көрөр былаһын тухары дьон, көлө эймэҥнэс. А. Федоров. Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс фольк. — олус дьикти, ураты; киһи сөҕүөн курдук. ☉ Из ряда вон выходящий, диковинный, необычайный, необыкновенный; дивный
Ойуулууртан да ураты, Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев. Көрөртөн көрө үчүгэй — олус кыраһыабай, киһи ымсыыра, сөҕө көрөр. ☉ Необычайно красивый, распрекрасный, невиданной красоты
Бу оҕо көрөртөн көрө үчүгэй дьүһүннээх, бэрт диэн эргэнэх күүстээх-уохтаах оҕо буола улаатан истэ. «Чолбон»
Көрүөх бэтэрээ өттүнэ — <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) диэн курдук. Тус бэйэҕэ да хочуолунай оҥорторор буоллар, ордук ыраас, итии, барыыстаах буолуо этэ, ону трест үлэһиттэригэр эт да, көрүөх бэтэрээ өттүнэ оҥорон биэриэхтэрэ буоллаҕа дии. В. Протодьяконов. Көрүөхтэн кэрэ (дьикти) — наһаа үчүгэй, киһи ымсыырыах, сөҕүөх курдук. ☉ Очень хороший, превосходный, дивный; глаз не оторвать
Нууччалыы соҕус хааннаах, көрүөхтэн кэрэ …… саха дьахтара ас астыы сылдьара. Болот Боотур
Киниэхэ бары барыта сонун, көрүөхтэн дьикти, истиэхтэн эриэккэс этэ. И. Федосеев. Сибэккилэр көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээхтэр, минньигэс сыттаахтар. И. Данилов. Көрүү көрөр эргэр. — ойуун, удаҕан туһунан: кыыран көннөрү киһи билбэтин билэр, быһаарар (хол., ыарыһах туохтан ыалдьыбытын). ☉ О шаманах: иметь видение, предвидеть, провидеть (напр., определить, от чего заболел человек)
Соҕуруу бырааскай омук олохтооҕо Омоҕой Баай диэн олохтоох дьонун-сэргэтин кытта өстөһөн-саастаһан, кыһаллан, ойууна көрүү көрбүтүнэн күрээн, Лена өрүскэ арҕаа үрэхтэр тардыылара балыйан Бүлүү өрүһүгэр түһэн хаалар. Саха фольк. Биһиги удаҕаннаах этибит. Кини көрүү көрдө. Н. Габышев. Көрүүтүн көр кэпс. — кырбаан, охсон, таһыйан кэһэт, ойоҕоһун кумалаан биэр. ☉ соотв. намять бока кому-л.; намять холку кому-л. «Оччоҕо мин өлүмүнэ ордон кэллэрбин эрэ көрүүгүн көрүөм
Ону өйдүө эрэ, эмээхсиэн!» — диэн баран тохтоомуна, аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахса ойдо. Ньургун Боотур
Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт көр кумаардаа. — Ийэбин ыыт, — дии-дии, Сэмэнчик икки сутуругунан Сылластыгас көхсүн кырбаан тиҥийэр. Сылластыгас уол охсорун кумаардаан да көрбөт. Н. Якутскай. Оттон бинтиэпкэ эбэтэр бүлүмүөт буулдьатыттан кумаардаан да көрбөккүн, таптаҕына биирдэ охтуоҥ буолуо. Саллааттар с.
1967. Курдаттыы (курдат) көр — ким эмэ тугу саныырын, тугу оҥороору гынарын өтө бил. ☉ Отлично знать чьи-л. намерения, помыслы, видеть кого-л. насквозь
[Казаков:] Мин эйигин курдаттыы көрөн турабын. Мин туспунан эн санааҥ атын. С. Ефремов
Биһиги сылтан сыл аайы бу курдук тэрээһиннээхтик инники сайдар, үүнэр суолбутун курдат көрөн үлэлиэхтээхпит. М. Доҕордуурап
Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Мин бу Кыталыктаах илин саппыйатыгар күнү көрбүтүм. А. Сыромятникова
Ньукуукка күнү көрбүт, тапталы билбит сирэ — бу аҕатын Киргиэлэй өтөҕө этэ. Н. Босиков. К. Туйаарыскай бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1952 сыллаахха күн сирин көрбүтэ
ВДЕ ССО. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ бастакы хоһооннор уонна поэмалар, кэпсээннэр уонна драмалар күн сирин көрбүттэрэ. «ХС»
Күҥҥэ көрбүтүм көр күн. — Оо, күҥҥэ көрбүтүм! Эн сүрэххэр билигин бэрт кыракый даҕаны таптал кыыма кыламныыр буоллаҕына, ону мин хайаан да күөдьүтүөм! Тапталым туһугар, дьолум туһугар кыайарбын-кыайбаппын барытын оҥоруом! Г. Угаров. [Балта:] Эдьиийим Мэҥун, Күҥҥэ көрбүтүм! Хайдах мүччү туттуҥ! Миигин соһуттуҥ!
эвен. фольк. <Кырыы хараҕынан> кынчайан көрбөтө фольк. — кыратык да болҕомтотун уурбата, кыһаллан көрбөтө. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л., даже не взглянуть
Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
Остолобуойга аһыы кэлбит дьон кинилэр диэки кынчайан да көрбөккө киирэ тураллар, аһаан бүппүттэр тахсан бара тураллар. Эрилик Эристиин. Мэндээриччи көр — киэҥник, мээнэнэн көр. ☉ Смотреть пустыми, бессмысленными глазами
Миша хойутуу кэллэ. Биллэн турар, байааттаҥнас. Олоҕо суоҕунан мэндээриччи көрөн кэбистэ. Н. Лугинов. Тэҥн. миин курдугунан көр. Оройунан (төбөтүнэн) көрбүт — 1) үүнэ-тэһиинэ суох мэник, дьээбэлээх мэник (оҕо туһунан). ☉ Необузданный, озорной, носящийся сломя голову, неудержимый баловень, отчаянный шалун (о детях)
— Бу уол оройунан көрөн, киһи хаһыытын истибэт буолбут ээ... «ХС»; 2) харса суох сырыылаах, кэлбит-барбыт, киирбит-тахсыбыт киһи. ☉ Шустрый, бедовый, боевой
Былыр мин, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
— Айанньыттары хамандыырга таһаарар үһүгүт, — диэн биир төбөтүнэн көрбүт уолан өрөҥкөстөөн киирбитэ. Н. Босиков. Өрө көр — 1) мэниктээ, улдьаар; солуута суох бэрдимсий. ☉ Баловаться, шалить, резвиться (букв. вверх смотреть)
Дьэ өрө көрбүт оҕолор үтэһэлэрэ туолар, тыыннара тахсар дуу, суох дуу, ама кинилэр бэйэлээхтэри туох кыайар үһү! Суорун Омоллоон; 2) утарылас, мөккүс. ☉ Оказывать сопротивление; пререкаться, спорить
Эн туоххар туолаҥҥын миигин өрө көрүөххүнүй? А. Федоров. Дьэргэни биһи өрө көрдөрүөхпүт суоҕа. «ХС». Өтө көр — туох буолуохтааҕын курдаттыы бил. ☉ Точно предугадать, что будет в будущем, предвидеть
Бэйэлэрэ эчэйбэтэхтэрэ гынан баран, сөмөлүөттэрэ көппөт гына алдьаммытын лүөччүк өтө көрбүтэ. Суорун Омоллоон
Михаил Андреевич Саха сирин сайдар кэскилин өтө көрөн, норуот хаһаайыстыбатын ханнык салаатыгар каадырдар наада буолалларын учуоттаан, олору эрдэттэн бэлэмниир үтүө дьулуһуулаах. И. Федосеев. Сирэйиттэн көрөн кэпс. — 1) киһититтэн көрөн (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ В зависимости от отношения к человеку делать что-л. для него хуже или лучше
Съезд киһини сирэйиттэн көрбөккө, литературнай кириитикэни уонна бэйэни кириитикэлээһини киэҥник тэнитэргэ эбээһинэстээбитэ. ССЛИО; 2) түгэниттэн, быһыытыттан-майгытыттан көрөн, сыаналаан (тугу эмэ гын). ☉ На месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (делать что-л.). Сирэйиттэн көрөн дакылааккын көннөрөөр. Сөбүн көр (көрдөр) — кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить кого-л. как следует, дать хорошую взбучку кому-л.
Татыйаана эмээхсин, бардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, Хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап. Тобулу көр — тонолуппакка биир сири көр, одуулаа. ☉ Сверлить глазами; пронзить взглядом; не спускать глаз с когочего-л.
Ойуунун тобулу көрөн олорор. П. Ойуунускай. Тула көрөр киһибит — саамай эрэнэр киһибит (быыһаатаҕына кини быыһыа, абыраатаҕына кини абырыа диэн). ☉ Единственный человек, на которого можно положиться, единственная надежда (букв. человек, на которого со всех сторон смотрим)
Оҕолор бары тула көрөр киһибит ийэбит эрэ этэ. Н. Босиков
Түһээн да баттаппат (көрбөт) көр баттат. Кини мин манна эрэйгэ-муҥҥа сылдьарбын түһээн да көрбөтө буолуо. С. Ефремов
Сэмэн миигин дьон тугунан-эмэнэн сирэллэрэ буолуо диэн түһээн да көрбөт этэ. Н. Апросимов
Катюша түһээн да көрбөтөх ураты баайа-дуола. А. Сыромятникова. Тэбэн көрбөккө барда кэпс. — тута өллө (кыылы саанан ытан өлөрүү туһунан). ☉ Быть убитым наповал. Саа тыаһаата. Бөрө тэбэн көрбөккө барда. Тэбэн көрбөккө утуй — өлбүттүү кытаанахтык утуй. ☉ Спать мертвым сном, заснуть как убитый
Уһун күҥҥэ тэбэн көрбөккө …… утуйдубут. И. Никифоров
Түөртүүргэ диэри тэбэн көрбөккө утуйуохпар дылы, олоруо баара дуо, онно кураанах этэ. «ХС»
Тэһэ көр — 1) өтө көр диэн курдук. Билиҥҥи киномеханиккыт букатын тугу да билбэт. Наадата суохтары таһар. Маратик, эһиги санааҕытын тэһэ көрөн, көрдөрүө этэ, — диэтэ Миша. А. Сыромятникова; 2) сып-сытыытык көр, чоҕулуччу көр. ☉ Бросать острый, пронзительный взгляд
Одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Уот диэки көр көр уот. Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Утары көр — этиһэн мөккүс, утарылас. ☉ Выражать несогласие с чьими-л. взглядами, мнением, отстаивая свои; возражать, противодействовать кому-л.; спорить, пререкаться
Кими да саллар сааһыгар уу хараҕынан утары көрбүтэ суоҕа, кимниин да мөккүспэтэ, кимниин да этиспэтэ. Далан. Үөс курдугунан көрдө — кырыктаахтык, өһүөннээхтик тобулу көрдө. ☉ Бросать сердитый, злой, негодующий взгляд
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев
Үрүҥүнэн-харанан көрдө көр үрүҥ-хара. Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин таттаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
Айаҕынан хаана барда, үрүҥүнэн-харанан көрөөт, нукус гына түстэ. И. Данилов. <Үрүҥ> хараҕын өрө көрбөт — 1) баттабылга, үтүргэҥҥэ, атаҕастабылга сылдьар. ☉ Пребывать в унижении, притеснении; не видеть света белого (от гнета, притеснения)
Саллар саастарыгар харахтарын өрө көрбөккө …… үөн-көйүүр курдук санана сылдьыбыт уһун сордоохторго бу бэйэни киһи курдук сананыы улахан уларыйыы. ФЕВ УТУ; 2) биир кэм үлэҕэ баттата сылдьар; быыс булбат, солото суох сылдьар. ☉ соотв. вертеться как белка в колесе
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
Тооромой тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. П. Дмитриев. Үрүҥ хараҕын өрө көрдө — туох эмэ ыарахан түбэлтэттэн төлө көтөн дьэ көҥүл тыынна, көҥүл барда. ☉ Он наконец-то свободно вздохнул (напр., освободившись от гнета, забот и т. п.)
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ Өлүүлээх батталы Үрэйбитин эрэ кэннэ Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. III. Хара буорунан көр — кыра да үүнээйитэ, кырыһа да суох буол (сир, буор, почва туһунан). ☉ Не иметь никакой растительности, ни одного зеленого ростка, дерна; становиться лысой (о почве, земле; букв. смотреть черной землей)
Арай тыа саҕатын диэки өттө, ыһыллыбыт сиэмэни «таһы мэлдьэһэн», хара буорунан көрөн турар. Амма Аччыгыйа
Муора кытылын хааһын хаарын тыал хастаан чараас, сорох сиринэн хара буорунан көрөн сытар буолан, хаамалларыгар чэпчэки этэ. Н. Якутскай
Хараҕын кырыытынан көрдө (кылап гынна) көр харах. Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин
Киһи бэрдэ остуолбаҕа сыһыарыллыбыт биллэрии кумааҕыта турарын хараҕын кырыытынан кылап гынан ылбыта — «Бухта Тикси» диэн сурук көстө түспүтэ. Н. Заболоцкай. Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр — улаханнык, киэҥник көр (дьиктиргээн, соһуйан, куттанан). ☉ Выпучить, выкатить глаза (от крайнего изумления, удивления, ужаса)
Ородобуойтан Ньаҕыйаан хараҕын тиэрэ көрөн кэллэ. Болот Боотур
Уйбаан илиитин ууммутунан, хараҕын муҥунан көрбүтүнэн, айаҕын аппытынан сүүрэн кэллэ. «Чолбон»
Соһуйан …… Данилов Супруговы хараҕын муҥунан көрдө. В. Панова (тылб.). Хатыылаахтык көр — буруйдуурдуу, кырыктаахтык көр. ☉ Бросать колючий, злобный взгляд
Маастар Басов ыалдьытын Хатыылаахтык көрбүтэ, Ханнык киһи сылдьарын Хайыай, кини билбэтэ. А. Абаҕыыныскай
тюрк. көр
II
1. аат.
1. Киһиэхэ дуоһуйууну, үөрүүнү, астыныыны аҕалар араас оонньуу, көрдөрүү, саататыы. ☉ Увеселение, забава, развлечение, зрелище, которое доставляет удовольствие
Елка тула оонньуу, көр бөҕө буолар. Суорун Омоллоон
Омурҕаҥҥа күлэ-үөрэ Отуу уота күлүмүрдүүр, Отуу көрө көртөн кэрэ, Отуу чэйэ чэйтэн күндү. И. Гоголев
2. Киһини күллэрэр түбэлтэлэр. ☉ Смешные, курьезные случаи, происшествия, эпизоды
Биир киһи туох эрэ көрү кэпсиир быһыылаах, күлэн күйгүөрэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чэ, оҕолоор, кэнники олохтоон кэпсэтиэхпит. Суукка араас көрдөр бааллар. Болот Боотур
2. даҕ. суолт.
1. Күллэриилээх, дьиибэлээх. ☉ Веселый, забавный
Кеша этиэ: Уой, Ниночка, эн кырасаабыссаҕын, куттанным, бэринэбин, — уонна икки илиитин өрө уунуо... Кини көр киһи! Н. Габышев
2. көсп. Кыраһыабай, чаҕылхай. ☉ Красивый, яркий
Көр тыа. ПЭК СЯЯ
Көр чолбон. ПЭК СЯЯ
Көр маҕан ат. ПЭК СЯЯ
Көбүөрү тэлгэппит курдук Көҕөрөн көстөр Көр хонууларбыт. А. Софронов
Таптыыбын тигинии ньиргийбит Кыраайбын — кыһыл көр туонаны. Күннүк Уурастыырап
♦ Көөчөөн көрө — көр көөчөөн. Көрү көҕүлүттэн тут — дуоһуйа оонньоо, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээ. ☉ Вдоволь, в свое удовольствие повеселиться, поиграть, развлечься
Чоҥкучах алаастарга кыстаабыт оҕолор биир сайылыкка мусталлар, сайыҥҥы чэбдик киэһэлэргэ көрү көҕүлүттэн туталлар. Далан
Маннык үтүө кэмҥэ таһырдьа көччүйүөн, көрүлүөн баҕалаах үгүс. Ордук оҕо аймах көрү көҕүлүттэн тутан эрэр. «Кыым». Күн көрүн эккирэт — бириэмэни туһата суох атаар, кыһалҕата суох сырыт, көччүй. ☉ Тратить время бессмысленно, в пустых утехах
Кулаковскай «Итирик бурсуй ырыата», «Куорат кыыһа», «Куорат кыргыттара» диэн хоһооннорго кини ханнык да дьыаланан дьарыктаммат …… күн эрэ көрүн эккирэтэр баайдары, куорат мещанскай ыччатын сиилээн-хоһулаан көрдөрбүтэ. ССЛИО
◊ Көр оҥостон — дьиибэлээн, күлэ сылдьаары. ☉ Забавляясь, подшучивая, ради забавы
Кинини доҕотторо улаханын иһин, көр оҥостон, «Тайах» диэн хос ааттыыллара. А. Сыромятникова
Оттон кыра оҕолор ону көр оҥостон көрөн турбуттар. «ББ»
ср. тюрк. көрк ‘красота’

I
уой I диэнтэн дьаһ
туһ. Биир ынахпытын уотан, үс саар ыаҕаска көйүргэни мунньан, туос иһит тиктэн, омуһах хастан, туспа ыал буолбуппутугар үөрэн, мин эрим малааһын оҥорор. Н. Неустроев
Албын Бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
Андрейдыын күрүөҕэ хааллан турар Коля уотар ньирэйдэрин баран көрөбүт. Далан
II
аат.
1. Туох эмэ умайарыттан үөскүүр итии суостаах кыһыл төлөн. ☉ Огонь, пламя
Быргый кэргэниниин остуолларыгар киэһэ уот сырдыгар чэйдии олорбуттара. Күндэ
Ууга эн тимирбэккин, Уокка эн умайбаккын, Килбиэннээх кэрэ бэйэҕэр Кир, дьэбин сыстыбат! С. Зверев
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
2. Элэктэриичэстибэ биэрэр сырдыга. ☉ Свет от какого-л. источника питания (электрический)
Ууттан уоту уматар Улуу алып бу эбит! С. Зверев
Түүҥҥү Москва түннүктэриттэн тыһыынчанан хамсыыр уоттар тырымныы тыгаллар. Т. Сметанин
Уот барда: мотуор умуллар, уу хачайдаммат. Ходуһа х.
3. Туох эмэ тыгар сырдыга. ☉ Свет, сияние чего-л. (напр., луны, солнца)
Чолбон уота, суһуктуйан, Сугун күөхтүү халлаан сырдыыр. Эллэй
Ипатий Лука Ивановтуун мас хайытар эрбиилэрэ, үөһэ-аллара биэрэҥнээн, күн уотуттан күлүм аллайар. М. Доҕордуурап
Күн сарпа уотугар күөрэгэй Кыната саҕылла кылбардыыр. В. Миронов
4. Сэрии сэбинэн-сэбиргэлинэн ытыы, ытыалааһын. ☉ Стрельба из орудий, боевая стрельба, очередь (автоматная), огонь
Отут сэттис балыыр сыла... Оттон улуу сэрии уота... С. Данилов
Тохтоло суох өрө тибииртэ Аптамаат уотун. Баал Хабырыыс
Өрүһү харбаан эрэр дьону өстөөхтөр аптамаат, бүлүмүөт уотунан тибиирдибиттэр. С. Никифоров
5. көсп. Туох эмэ имэҥэ, үлүскэнэ. ☉ Внутреннее горение, страсть, огонь (напр., любви)
Киһитэ таптал уотугар охтон сарсыҥҥы күн хайдах туох буоларын кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Оҥоойукпар кутан кулу Олох уотун толору. С. Данилов
Дьол бэйэтэ тоһуйан Дьон дьолломмот. Сымыйа. Эрдээх сүрэх уотунан Кинини киһи айар. С. Данилов
♦ Аал уоту отун көр отун
Ама да бачча Алдьархай ааҥнаан, Аймаммыт иһин, …… Алаһа дьиэни Айынар, туттар, Аал уоту оттор — Дьылҕалаах дьоннор буолуохпут этэ... Эллэй
Үс кыталык кыргыттар Үс хотойу таптыыллар, Үс дьиэ саҥа тутуллар, Үс аал уот оттуллар. П. Тобуруокап
Аан тууспан уот көр аан II. Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Ап-(уот) оҕурук көр оҕурук. Хаҥас илиитинэн Хара дьиэрэҥкэй Уот оҕурук батаһы Сулбу тардан ылла, Айыы киһитин Охсон имитэн Илдьэ барда. Ньургун Боотур
Икки уот икки ардыгар (кыбылын) көр икки II. Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
[Петров:] Итэҕэй, Киргиэлэй, дьиҥ сүрэхпин этэбин. Билигин мин икки уот икки ардыгар сылдьабын. С. Ефремов
<Икки> ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла көр ытыс II. [Манчаары:] Батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ. Кутаалаах уокка олорт — кими эмэ сүгүн олордор бокуой биэрбэккэ мөх-эт, саҥар-иҥэр. ☉ Сильно ругать, бранить кого-л.
Уол аһара мэниктээтэҕинэ эбэтэ кутаалаах уокка олордор идэлээх. Тэҥн. кутаа уотунан сабаа. Кутаа уотунан илгистэр (илгиһин) көр илгиһин. Эмээхсин икки модороон харытын ньыппарыммытынан, кутаа уотунан илгистибитинэн барда. Амма Аччыгыйа. Кутаа уотунан сабаа кэпс. — мөҕөн-этэн кут-сим, кыыһыран тохтоло суох эт-тыын. ☉ Разразиться гневной тирадой, речью
Кутаа уотунан сабаан түһэн, доҕор, тугун алдьархайай! Тэҥн. кутаалаах уокка олорт. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> көр күл II. Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I. Уокка арыыны кут калька. — туох эмэ соччото суоҕу тэптэрэн, бэргэтэн биэр. ☉ соотв. подливать масла в огонь
Сылгы иитиитин туһунан кэпсэтии таҕыстар эрэ, Сэһэн Семён, уокка арыыны куппукка дылы, саҥата-иҥэтэ хойдон, күөдьүйэ түһэр үгэстээх. Л. Габышев
[Туллукчаана:] Бүгүҥҥү мунньах уокка арыы куппут кэриэтэ. Айдаан бөҕө тардылыннаҕа буолуо. В. Протодьяконов
Махно есаулу, куолутунан, олус кытаанахтык дьүүллээн, уокка арыыны кутан биэрбитэ. П. Бляхин (тылб.)
Уокка арыыны (саһаҕаны, саҕаһаны) быраҕан биэр — уокка саҕаһаны бырах диэн курдук (көр саҕаһа). Бу киһи уокка арыыны быраҕан биэрэн, айдааны тарта. Уокка ас (аста) биэр көр ас III. «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк. Уокка ас бэрис көр бэрис. Сирбин аһатабын, уокка ас бэрсэбин. Уокка биэр — уматан кэбис. ☉ Сжечь, спалить
[Баһыкка:] Бу суругу ааҕан бараҥҥын, хайыта тыытан, уокка биэр диэбиттэр. Күндэ
[Ааныка — оҕонньоругар:] Били хоруопкун харай! Харайыаҥ суоҕа да үлтү сынньан баран уокка биэриэм. С. Ефремов. Уокка киирэр — куттаммакка, дьулайбакка сэриилэһэ барар. ☉ соотв. идти в огонь
Охсуһуунан Оҥоһуллар Олохпутун Харыстыырга Уокка киириэм, Хааммын тоҕуом! Күннүк Уурастыырап
Буокай оҕонньор саҕынньаҕын кэппитинэн уокка киирэн барыах курдук саба түһэн олорор. А. Сыромятникова
Мин сэрии маҥнайгы күнүттэн уокка киирбитим. Н. Кондаков. Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат, <окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат> — олус быстыбыт, ким да аахайбат, ахсарбат буолбут (киһитэ). ☉ Оказавшийся в безвыходном, крайне тяжёлом положении, дошедший до ручки (человек)
Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Уокка оҕустарбыттыы — олус соһуйан, уолуйан. ☉ соотв. как будто током ударило
Дииктэр тиһэх тылларыттан Маарыйа, уокка оҕустарбыттыы өгдөс гынна уонна оҕонньорун сирэйин-хараҕын кэтэһэ-кэтэһэ улаханнык саарбаҕалаабыттыы ыйытта. «ХС»
Уокка саҕаһаны бырах көр саҕаһа. Хабырыыс мөккүстэҕинэ уокка саҕа7аны быраҕан биэрии7и. И. Гоголев. Уокка уган биэр кэпс. — кими эмэ сэрэхтээх, кутталлаах суолга киллэр, соччото суохха түбэһиннэр. ☉ соотв. подвести кого-л. под монастырь
Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, бар дьонтон туораан, бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн, атах-балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа, куруйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Сорудаҕы сатаан толорбокко, бэйэтэ билиэҥҥэ түбэспитин үрдүгэр, төһө доҕотторун уокка уган биэрбитэ биллибэтин туһунан санаан ордук харааһынна. «ХС»
Тэҥн. түһэн биэр. Уокка (чоххо) баттаабыт курдук буол көр баттаа. Маша кулгаахтыын кытаран, сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолла, улам-улам бүк түһэн барда. М. Доҕордуурап
Сирэйэ, уокка баттаабыт курдук, кыпкыһыл буолла. «ХС»
Уорҕатыгар уоту ыстаннар көр уорҕа. Үөһэнэн сытыы кынаттар …… тыастара дурдаҕа кэтии, тоҥо сытар үгүс булчут уорҕатыгар уоту ыстаннарда. Н. Заболоцкай
Уоһа уокка тиийбит көр уос II. Оҕобут кыыһыран уоһа уокка тиийбит. Уот аан бастаан — хара ааныттан диэн курдук (көр ааныттан). Биһиги уот аан бастаан чугастааҕы күөллэри билбиппит. Далан
Манна таһыттан киирэр матырыйаал уот аан бастаан саамай кииннээн түмүллэр сирэ — сурук отдела — баар. «Кыым»
Уот ааныттан көр ааныттан. Уот ааныттан сөбүлээбэтэҕим — хотуҥҥун төбөҕөр ытыаран барбыккын... У. Нуолур
Дабыыт кинини [Ньукулааскыны] уот ааныттан ытыктыы көрбүтэ. И. Никифоров
Уот айах көр айах I. Хам буолбут, бэл, уот айах — Хабыгырас хахыйах. Софр. Данилов
[Суоппуйа — Митяҕа:] Ыы, күтүр... Будьур төбө, уот айах эйигиттэн итинтэн ордук тахсыа дуо. Н. Туобулаахап
Уот (уоттаах) араатар — уот айах диэн курдук (көр айах I). «Уоттаах араатар манна наадата суох!» — намыһах уҥуохтаах, бэрт сытыы дьүһүннээх эдэркээн киһи ойон турда. Амма Аччыгыйа
Ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт. Уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров. Уот ар- дах — сэриигэ хойуутук, күүстээхтик ытыалаһыы. ☉ соотв. свинцовый дождь
Уот ардах аннынан улуу Днепр уҥуоргу бүүрүгэр үктэнниҥ! Күннүк Уурастыырап
Сэрии этиҥин, уот ардаҕын аннынан мин Тыалы утары, тыалы утары барбытым... И. Артамонов
Кыр өстөөҕү Көрсүөхтэрэ сирилэс уот ардаҕынан. В. Миронов. Уота умулунна — иэримэ дьиэтэ эһиннэ. ☉ соотв. очаг (в доме) погас
Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут Оттон барбыт уоттара Умуллубат буолуохтун, Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Миигин кэбилээбитиҥ курдук, иэримэ дьиэҥ дьиэрэгэдийдин, аал уотуҥ умулуннун. М. Доҕордуурап. Уота уоттуйбут — туспа дьиэлэммит-уоттаммыт. ☉ Обзаводиться своим домом (букв. огонь его разжёгся). Соҕотох уоллара уота уоттуйан, дьоно үөрүү бөҕө. Уот бэлэс — олус тыллаах, элбэх саҥалаах киһи. ☉ Бойкий на язык (букв. огненная глотка)
Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова
Урут сахалар курдук көрсүө, сэмэй дьоннор суох этилэр. Билигин үксүлэрэ уот бэлэс буоллулар, мунньаҕы көтүппэккэ араатардыыллар. И. Гоголев. Тэҥн. уот айах. Уот диэки көр — туохтан эмэ (хол., этэҥҥэ сылдьаргыттан, туох эмэ табыллыыттан) үөр-көт. ☉ Радоваться чему-л. (напр., своему благополучию — букв. смотреть на огонь)
Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана Көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор, быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Сүрэхтээх, эрчиллиилээх, өлүөр-чэгиэн буоллаххына, кыайыгас-хотугас эдэр киһи хайаан даҕаны уот диэки көрүөҥ — ол аата бултуйуоҥ. «Саха с.». Уот диэки көрдөр — кими эмэ туох эмэ улахан ыгылыйыы кэнниттэн уоскут, һуу гыннар. ☉ Дать свободно вздохнуть кому-л., успокоить кого-л.
Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынанчыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Уот диэки көрөр киһибит (үлэһиппит) — киһи эрэнэр, эрэх-турах саныыр киһитэ. ☉ Тот, на кого можно положиться, чья-л. надежда, опора. Кырдьаҕастар уот диэки көрөр дьонноро — уолаттара. Уот иччитин курдук (иччитигэр дылы) өһүргэс — олус өһүргэс. ☉ Очень обидчивый (букв. обидчив, как дух домашнего очага)
— Өһүргэннэ дии, — эмээхсин күллэ. — Өһүргэһиҥ да баар ээ, уот иччитигэр дылы. «ХС». Уот курдук киһи — туохтан да иҥнэн турбат түргэн-тарҕан, сытыы киһи. ☉ соотв. огонь-человек. Умайыктанан түһэн, олох уот курдук киһи кэлэн барда. Уот <курдук> орто — олус куһаҕана да, бэрдэ да суох, лоп курдук орто. ☉ Вполне удовлетворительный, вполне приличный
[Түмэппий:] Чэ, кэбис, оччоҕо, үчүгэйэ да суох, куһаҕана да суох, уот курдук орто киһи буол! Күннүк Уурастыырап
Бу ыаллыы оройуоннарга биһиги курааннаата диэн оттообокко үрдүлэринэн ааһар сирдэрбитин, уот курдук орто үүнүүлээх диэннэр, бэрт ыраастык ньылбы охсон ылаллар. С. Никифоров
Хаһан да уруок үөрэтэрэ көстүбэт. Ол да буоллар үөрэҕэр уот курдук орто. «ХС»
Мэйик диэн ааттаахсуоллаах уот орто булчут киһи олорбут. «Чолбон». Уот кымньыы — уот курдук, уотунан салыыр күүстээх туох эмэ. ☉ Грозная сила, подобная горящему огню (букв. огненный прут)
Үүрэрэ саханы сут, тымныы, Кыйдыыра кыһалҕа, уот кымньыы. Эллэй
Уо, Тымныы Уот Кымньыы Тырымныыр. И. Чаҕылҕан. Уот салаабытын курдук — туох да хаалбатах, кубус-кураанах. ☉ соотв. камня на камне не оставить, сровнять с землёй (букв. как огонь опалил). Ньиэмэстэр сэриилээн ылбыт дэриэбинэлэрэ уот салаабытын курдук буолбут. НАГ ЯРФС. Тэҥн. уот сиэбитин, уу илпитин курдук. Уот сиирин курдук — олус түргэнник, тэтимнээхтик, күүскэ. ☉ Очень быстро, интенсивно (напр., работать — букв. как огонь пожирает). Үлэлэрин уот сиирин курдук бүтэрэн кэбистилэр. Уот сиэбитин, <уу илпитин> курдук — туга да суох хаалбыт. ☉ Остаться ни с чем, с голыми руками (букв. как будто уничтожено пожаром, снесено водою). Тэҥн. уот салаабытын курдук. Уот (уоту) сах — кими эмэ санаатын көтөҕөн, үчүгэй дьыалаҕа көҕүт. ☉ Заронить искру в ком-л.
Кэмигэр эдэр суруйааччыны өйүөххэ, айар үлэҕэ көҕүлүөххэ, уот саҕан биэриэххэ наада. «ХС»
Уоттуу салаа көр салаа I. Куоттаҕын аайы ол алларастыыр саҥа эккирэтэн, эбии ньиргийэн, тилэҕиттэн сатараан, уоттуу салаан сыыһа-халты харбаан истэ. Н. Заболоцкай. Уот (уоттаах) тыл — туохтан да иҥнэн-бохтон турбат сытыы тыл. ☉ соотв. острый на язык
[Баһыахтыыр Балбаара] уот тыллаах, куһаҕан харахтаах, наһаа күүстээх эмээхсин. Амма Аччыгыйа
Симон эмиэ уот тыллаах кыыска түбэспит сорум дии санаата, ханнык баҕарар кыыс тыла былааччыйатынааҕар уһун диэн доҕоро Ньургун эппитин өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Анфиса бэйэлээх уот тыла кутаалана түспэт дуо... Н. Габышев. Уот тымта түһэр — 1) аһый гына түһэр. ☉ Почувствовать резкую боль, словно обожгло огнём
Омун Сүөдэр сыҥааҕа уот тымта түһэрин кытары, …… анараа киһи батыйа өнчөҕүнэн сототун синньигэһигэр дайбаабыта. МНН; 2) улаханнык кыыһыран турар. ☉ Рассердиться, вспылить, вспыхнуть
Бороскуобуйа уот тымта түһэр. Н. Якутскай. Уоту көрөн (уот диэки көрбөт буолан) олоробут — аспыт-үөлбүт олох бүттэ, уокка буһарар аспыт суох. ☉ У нас кончились продукты, варить нам стало нечего (букв. мы лишь смотрим на огонь, мы уже не смотрим на огонь). Былыр элбэх ыал уоту көрөн олорон хоргуйан өллөҕө. Уоту (уотта) ас — күүскэ ытыалаан бар. ☉ соотв. открыть огонь
«Өстөөхтөргө уоту аһыҥ!» — диэн хамаандалаабыта …… Романченко. С. Никифоров
Өстөөхтөр дэриэбинэ таһыгар алдьархайдаах уоту аһаллар. С. Федотов
Биһиги — бүлүмүөттэринэн уонна аптамааттарынан күүстээх уоту аспыппыт. ПДА СС. Уотунан оонньуур — сэрэхтээх, кутталлаах суолга киирэн биэриэх курдук сылдьар. ☉ соотв. играть с огнём
Күлүмэ, Серёжа, күлүмэ. Таптал диэн уот. Уотунан оонньоомо. Сотору баҕар бэйэҥ ыллараайаҕын. Н. Лугинов
Уотунан оонньообуттар уоттан охтуохтара. А. Абаҕыыныскай. Уотунан умайар кэпс. — сүр улаханнык, хаһыытыы былаастаан кими эмэ мөх, үөҕэн саҥар. ☉ Осыпать кого-л. руганью, ошеломлять, оглушать кого-л. бранью
Аҕалара тоҥхоҥноон эрдэҕинэ, тойон үөхсүбүт саҥата уотунан умайа түһэн баран, дэйбиирин угунан үлтү сынньан барбыта. Эрилик Эристиин
«Ынаҕы хостоһоҕун дуу, суох дуу?!» — диэн Луха саҥата уотунан умайда. Д. Таас. Уоту туппут курдук — олус ыксаан, тиэтэйэн өрө сүүрэ сылдьар, төттөрү-таары биэрэстэнэр. ☉ соотв. носиться как угорелый (букв. как будто огонь держит). Уоту туппут курдук элэстэнэр. НАГ ЯРФС. Уоту тутар курдук куттан (дьулай) кэпс. — олус күүскэ куттан, салын. ☉ соотв. бояться как огня. Уруулга олороруттан уоту тутар курдук куттанар
□ Хайа да бэйэлээх биригэдьиир кинини үлэҕэ соруйуон уоту тутар курдук дьулайар буолан барда. С. Федотов. Уот үрдүгэр олорор курдук — хайдах да буолара биллибэт, халбархай. ☉ соотв. как на угольях (углях)
Үлэтигэр балаһыанньата түөрэккэй. Билигин уот үрдүгэр олорор курдук сананар. «Кыым». Уот үрдүгэр үктэннэр кэпс. — олус ыксатан, тиэтэтэн, ыгылыт, ууга-уокка түһэр. ☉ Поторапливая кого-л., заставить его нервничать, суетиться (букв. заставить его ступать на огонь)
Бу сырыыга ыанньыксыттар, уруккуларын курдук, уот үрдүгэр үктэннэрэн көрсүбэтилэр, — саҥата суох бүтэйдии иһитинэн-хомуоһунан тамнааттана сырыттылар. С. Федотов
Уот халахайга түс көр түс I. Эн хат нухарыйан барыаҥ, оттон …… бөрүө муҥнаах сөҥөн эрэр өйгөр ханна эрэ ыраах тиэтэйэн уот халахайга түһүө, үрдүк алгебра иһирик ойуурун эҥин эргиирдэрин ылгыа. Н. Заболоцкай. Уот харах- ха — оруобуна, сөрү-сөпкө, лоп бааччы, бэргэнник. ☉ соотв. не в бровь, а (прямо) в глаз
Иэс төлөбүрдээх дииллэрэ уот харахха эбит. В. Титов
Күтүр өстөөх сүрдээхтик да уот харахха түһээбит эбит. Болот Боотур
Кырдьыгы уот харахха этии хос быһаарыыта да суох үчүгэйдик өйдөнөр. «ХС». Тэҥн. үүт харахха. Уот холорук — айдааннаах, алдьархайдаах быһыы-майгы, балаһыанньа. ☉ Чрезвычайно трудное положение, происшествие
Чуумпу өрүс кытылыгар бүгэн сыппыт Амма солобуодата уот холорук ортотугар түбэспитэ. Софр. Данилов
Оо, суостаах этэ, уот холорук! Р. Баҕатаайыскай. Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, в большой спешке (букв. словно за огнём сходить)
Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстүкүүннүүн уот ылар курдук, киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Суох, уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. Г. Нынныров
Дьиэтигэр уот ылар курдук киирэн тахсар кыһалҕа тирээтэҕэ. И. Сысолятин. Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук — олус түргэн, эмискэ буолар. ☉ Очень быстрый, внезапный (букв. подобно тому, как выскакивает уголёк [из натопленного камелька])
Кини …… турбут-олорбут, уот ыстанарын курдук хамсаныылаах омук киһитэ эбит. Болот Боотур
[Дьэбдьиэс эмээхсин] уот ыстанарын курдук олус омуннаах Уйбаан диэн уоллааҕа. С. Федотов. Уот этэр — эппитэ эрэллээх, саарбаҕаламмат, итэҕэллээх (былыргы саха уот хаһан да сымыйалаабат дии саныыр). ☉ Быть убеждённым в правоте сказанного, полностью верить сказанному (букв. [его слова верны так,] как огонь говорит [правду])
Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев. Уу да ылбат, уот да сиэбэт — туохха да кыайтарбат, туохха да хотторбот. ☉ соотв. и в воде не тонет, и в огне не горит
[Дьаакып:] Күүс, дуол кинилэргэ буоллаҕа дии. Кинилэри уот да сиэбэт, уу да ылбат дьоно буоллулар. А. Софронов
Бу күтүрү абааһы аймахтара …… Уу да ылбат, Уот да сиэбэт Гына кубулҕаттаан Туох да охсуһуу сэбэ хоппот гына Абынан-сараһынынан оҥорбуттара үһү. Ньургун Боотур. Үрдүгэр уот отун кэпс. — кими эмэ кыйахана-кыйахана мөх-эт. ☉ соотв. мылить голову (букв. на нём огонь зажигать). Эн иннигиттэн үрдүбэр уот оттоллоро буолуо. Хараҕын уота умуллубут (хараҕа өспүт) көр харах. ☉ соотв. огонь в глазах потух
[Эһэттэн] харахпын араарбакка туран, табах уматынным. Табахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым хараҕын уота өстө. Н. Босиков
Хараҕыттан уот чаҕылла (чаҕылыйа) түстэ көр харах. Тойон ынырыктаах куолаһынан хаһыытыы түһэрин кытта, Бурхалей икки хараҕыттан уот чаҕылыйа түһэргэ дылы гынар. Эрилик Эристиин
Харахпыттан уот чаҕылыйда, Хааһым үрдэ дьаралыйда, Халты оҕуста бадаҕа... А. Бэрияк
◊ Аал уот көр аал III
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Аал уоппут сылааһа сыдьаайар, Алаһа дьиэ дьолунан туолар. «ХС»
Балаһа уот көр балаһа. Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьү- кээбил уота көр дьүкээбил. Дьүкээбил уота умайдаҕына тымныы ордук сытайар. Н. Якутскай
Уйаара-кэйээрэ суох хаар куйаарын сулустар, ый, арыт дьүкээбил уота үдүк-бадык сырдаталлар. КЗА АҮө
Кутаа уот көр кутаа I. Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма АччыгыйА. Бэркиһиибин кутаа уоттан Хайдах тыыннаах ордубуппун, Ууну-уоту ортотунан Сатыы хаампыт уһун суолбун. М. Хара
Сибиэ уот көр сибиэ II. Сибиэ уот — айыыларга, иччилэргэ ас кутарга анаан оттуллар уот. КГР СЛ-8
Туспан (кутаа) уот көр туспан. [Абааһы бухатыырын] туспан кутаа уоту оттон баран, дэлби уматан кэбистэ. Ньургун Боотур
Уокка ас (аста) биэр көр ас III. Аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап
Уокка кэбиһэр кэһии көр кэһии I. Уокка оҕустар көр оҕустар. Урут элиэктириктэр бэйэлэрэ уокка оҕустаран өлөр түбэлтэлэрэ баара. «Кыым». Уот абытай көр абытай
2
Уот абытай олуона халаачык баар үһү (тааб.: ыстаҥалас). Этэрбэстэрин илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара уот абытай да, ол уһаабакка умнуллааччы. «ХС»
Уот анньар мас — үөттүрэх диэн курдук. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин. Уот ас — тугу эмэ умат. ☉ Поджигать что-л. Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар
И. Доҕордуурап. Абарбыт татаардар атыҥҥа санаммыттар: кинилэр, уотунан үүрэн таһаараары, таҥара дьиэтигэр уот аспыттар. Суорун Омоллоон. Уот аһыйа түс — уот салаабытын курдук эмискэ ыарый. ☉ Почувствовать острую боль, сильное жжение, словно огнём прижгло
Уол илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
Артур Сардаананы уураары өссө биирдэ холонон эрдэҕинэ, иэдэстэрэ эмискэ уот аһыйа түспүттэрэ. В. Протодьяконов
«Сааппаккын...» — диэн иһэн сирэйэ соҕотохто уот аһыйа түспүтүн өйдөөн хаалбыт. П. Филиппов. Уот барар — туохтан эмэ сылтаан баһаар саҕаланар. ☉ Начать гореть, начинаться (о пожаре)
Хайыһан көрбүтэ — хаппыт мутукчатыгар уот баран, сиэн күлүбүрэтэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ойуурга уот бардаҕына — Ханааба хаһан бүөлүүллэр. Эллэй
Дьогдьоот күһүн кэлбитэ. Уот барарыгар табыгастааҕа. А. Сергеев (тылб.)
Уот биһилэх көр биһилэх. Нөҥүө күнүгэр Дамбоны ылбыт фашистары уот биһилэх ортотугар хаайбыппыт, үлтү сыспыппыт, буору уоптарбыппыт. Д. Очинскай
1923 сыллаахха тохсунньуга бандьыыттар Дьааҥыны уот биһилэххэ олорпуттара. АНХ СС. Уот биэрбэт — кыайан умайбат; ботуруон буораҕа умайбакка, саа кыайан эстибэт, ыппат. ☉ Не гореть (о спичке); давать осечку (напр., об оружии)
Киһи ытар. Саата уот биэрбэт. Суорун Омоллоон
Уот биэрбэккэ уончата түһэртэрэн баран, доруоп дьэ эстэн «дар» гына тыаһыыр... И. Гоголев
Испиискэтэ сиигирэн хаалбыт, уот биэрбэт. Н. Туобулаахап
Уот иччитэ көр иччи. Уот иччитигэр дылы маппакка бараҥҥын (өс ном.). Уот иччилэрин курдук баттахтара арбаһан, холумтаҥҥа сэргэстэһэн тураахтыыллар. И. Гоголев
Уот кугас көр кугас. Бу киэһэ пиэрмэ ынахтарын кытта туора муостаах Дьэспэ диэн ааттаах …… уот кугас оҕус кэлсибит. Далан
Хараҕын кырыытынан көрбүтэ, уҥа өттүгэр биир уот кугас ынах кэйиэххэ айылаах субу күрдьүөтээн турар. А. Фёдоров
Уот Кудулу Байҕал көр байҕал. Киэҥ киспэлээх, Уһун уорҕалаах, Уоттаахкүөстээх Уот Кудулу Байҕал обургуга Умса хорус гына түстүм... С. Зверев. Уот куйаас — сайыҥҥы олус итии күн, өҥүрүк куйаас. ☉ Палящий зной
Туох барыта умайар уот куйаастан ууллан туймаарыйа нухарыйбыкка айылаах. Софр. Данилов
1963 сыллаах сайын, от хомуурун үгэнэ, уот куйаас. П. Егоров
Бэс ыйын бастакы күннэригэр, ардах түспэккэ, сир-дойду умайар уот куйааска куустаран турара. Дьону үөр. Уот кураан — олус уһун кэмҥэ ардах түспэккэ, от-мас, сир-дойду бүтүннүүтэ куурар-хатар, кэхтэр күнэ-дьыла. ☉ Сильная, продолжительная засуха
Уот кураан буолбута. Оту, маһы Күн кубарыччы салаабыта. Эллэй
Биһиги табабыт диэхтээн, биир уу сут, уот кураан кэлиэ да имири эстиэ. Н. Лугинов
Ол сайын …… уот кураан түһэн, аһыҥа өрө туран начаас икки ардыгар сир кубарыйа кууран хаалта. Н. Босиков
Уот курбуу тыл көр курбуу. Кремль кириэппэс кэтэҕиттэн, килбиэннээх трибуна үрдүттэн Ярославскай табаарыс тахсан, тааска чаҕыллар уот курбуу тыллары дьабдьыйда. Н. Габышев
Уот курбуу чаҕылҕан көр курбуу. Халлааҥҥа хара былыттар Халҕаһалыы аалса устубуттар. Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт. Болот Боотур
Уот кыһыл көр кыһыл. Уот кыһыл бөтүүктэрэ …… утуктаан куоҕайа олорор. Амма Аччыгыйа
Охсууга охтубут дьоруойдар хааннарыттан уот кыһыл сибэккилэр быктылар. Т. Сметанин. Уот Моҕой — остуоруйаҕа кэпсэнэр уотунан тыынар моҕой. ☉ Огнедышащий дракон
Бу чаҕылҕан чаҕыллар күлүмэ уот моҕой курдуктук курбуутаан муораҕа эриллэн түһэрэ. П. Ойуунускай
Онуоха айыы бухатыыра оһоллоох Уһун субуйа батаһын сулбу тардан Ылла, үс хос бастаах садаҕа уот Моҕойу суон моонньун быһа оҕуста. Ньургун Боотур
Уот сут көр сут. Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот сут, той буолан, үлэнихамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Саха фольк. Уот (төлөн) булкуур көр булкуур. Уһун субурҕан буруо тыыннаах, Уот булкуур сүрэхтээх Улуу-дьаалы борохуот аал Обургуга олордум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уот турар көр тур. Отчуттар алааска уот турбутун, кыайтарара биллибэтин истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
Инникитин ойуур уота турбатын туһугар …… нэһилиэнньэ ортотугар өйдөтөр үлэни ыытыахтарын наада. «Кыым»
Уот тыла көр тыл I. Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов. Уоту аһат — уокка аста биэр (былыргы үгэһинэн, сахалар саҥа тиийбит сирдэригэр эбэтэр үчүгэй аһы аһыыр буоллахтарына, аһыахтарын иннинэ бастаан уот иччитин күндүлүүллэр). ☉ Угощать духа огня (по старинному якутскому обычаю, прибыв куда-л. или приготовив что-л. вкусное, принято первым угощать духа огня)
Сайылыктарыгар көһөн кэлээт, …… уоттарын аһаттылар, алгыс эттилэр. «Чолбон»
Уот уобуруччу көр уобуруччу. 1918 сыллааҕы сайын Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ боруоннар уот уобуруччуларыгар ылларбыта. В. Ленин (тылб.). Уот (уоту) ыыт — тугу эмэ умат, баһаары оҥор. ☉ Поджигать что-л., устраивать пожар
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан, Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн, Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
Кэнники Кэрэхтээх тумул сирэйиттэн утары уот ыытан тоҕус сорунан [уоту] тохтоттулар. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. от, ут