көр бириинчиктээ
Саха киһитэ Оттуур хас дүөдэни, маары, сыһыы, хонуу бары быттыгын-хонноҕун. Ол сиэринэн ити сирдэрин барыларын бырыынчыктаан, ииспэрэйдээн ааттаталыыр. Багдарыын Сүлбэ
Эйигин наһаа иҥэн-тоҥон, ону ааһан олус бырыынчыктаан, хасыһан үлэлиир, түмүгэр сорохтору өһүргэтэлээн эрэр дииллэр ээ. Р. Баҕатаайыскай

пах (человека) паховый; быттыккар-хонноххор саһыар фольк. спрячь в своём паху (т. е. защити); ср. бырта 1.

аат., эргэр.
1. Сылгы эбэтэр кыыл атаҕын уһун түүтэ, сэбэрэтэ. ☉ Длинная опушка из шерсти или перьев на лапах зверей и птиц
Маайа дьиэтигэр иистэнэ олорор, кини кырса сыыһын, уруккуттан мунньа сылдьыбыт быыкайкаан тэбэгэйдэрин сапка тиһэн, син балачча улахан гына аттарда. А. Сыромятникова
Саа тыаһыныын тэҥҥэ, иккис үөҥэс, хойобулланан, сарылыы түстэ, сууллан иһэн аҥаар тэбэгэйинэн мутукка хатанан биэтэҥнээтэ. Н. Борисов
Самыыта, уорҕата хараҥа араҕас аалыктаах, быттыга, хонноҕо, тэбэгэйин түүтэ, өрөҕөтө сырдаан, сиэлэ, кутуруга өлбөөрүйэн көстөр буоллаҕына, хоҥор сылгы дэнэр. АНП СЭЭ
2. көсп. Киһи ытыһын бэгэччэгэр чугас саамай эттээх, сымнаҕас миэстэтэ. ☉ Мягкие бугорки на ладони, граничащие с запястьем. Биһиги киһибит хараҕа дьиримнээбит, икки ытыһын тэбэгэйинэн анараа киһи илиилэрин төлүтэ аспыт. Саха сэһ
1977
«Туох баарый?» — диэн ыйытан баран, айаҕын акаары киһи курдук аллаччы атан, икки илиитин тэбэгэйинэн остуол кырыытыттан тайанан тоҕонохторун өрө даллатан таһааран, үүт-үкчү кынатын саҥардыы аспыт көтөргө маарыннаан ылла. Н. Босиков
Оҕочоос көрүҥнээх Сорук Боллур уолчаан Саамы кымыстаах чороону Икки илиитин тэбэгэйинэн «Тап» гыннаран ылан Айаҕар иҥнэри тутан кэбистэ. П. Ядрихинскай. Тэнҥ. табаҕай

I
даҕ.
1. Соҕотох, көмүскэлэ суох, турар бэйэтэ. ☉ Одинокий, беззащитный, сиротливый
Ити мин биир Быһах угун курдук Тураҕас уоллаахпын Туора көрөҥҥүн, Дьөллөркөй көҕүстээри, Быстах айыылары Кэлэн тураҕын дуо? С. Васильев
Туллар, тураҕас төлкөлөөх Тулаайах оҕо буолбатахпын. «ХС»
△ Туора, ойдом турар. ☉ Стоящий отдельно, в стороне
Тураҕас тумулга кырдьаҕас таҥара дьиэтэ эндэллэн турар. М. Доҕордуурап
2. Угуттан туллумтуо, арахсымтыа, кэбирээбит, кытаанахтык олорботох (туттар сэп туһунан). ☉ Легко слетающий, соскальзывающий с рукоятки, слабо насаженный (об орудии труда). Тураҕас сүгэ. Тураҕас өтүйэ
ср. тув. тур ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
1. даҕ.
1. Сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы). ☉ Гнедой, рыжий (о масти лошади)
Маҥнайгы тураҕас ат уу дьоруонан анньан иһэр. Эрилик Эристиин
Киирдэ халаан уутугар Тураҕас биэ кулуна. С. Данилов
[Улуус суруксута] дохсун тураҕас атыырын миинэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
2. Хоҥор, күрэҥ, хоҥор эбириэн дьүһүннээх. ☉ Карий, коричневый, бурый
[Сөмөлүөт] Туус маҥан халлаан диэки, Тураҕас элиэ курдук Туйаара көтөн таҕыста. Саха нар. ыр. III
2. аат суолт. Тураҕас дьүһүннээх сылгы (ат, биэ, атыыр о. д. а.). ☉ Гнедая лошадь
Уйбаанчык тураҕаһын миинэн, ыллык суол устун айаннаан дыбдытан иһэр. В. Протодьяконов
Убаһалар, убаһалар — Улааннар, тураҕастар. «ХС». «Маладьыас, тураҕаһым барахсан!» — Шонкор атын хайҕаабыта. Уот ч.
◊ Кугас тураҕас көр кугас
Эһэм кугас тураҕас аттаах этэ. Кыһыл тураҕас көр кыһыл. Кыһыл тураҕас дьүһүннээх ат далга аһыы турар. Тураҕас күүгэс көр күүгэс. Сайыҥҥы күн Сардаҥалаах уота Садарахсыйа түһэн турдаҕына, Тумарык маҥан халлаан Тураҕас күүгэһэ Күүгүнүү-күүгүнүү Күрүлүү оонньообута. Күндэ. Тураҕас сыалдьа (сыалыйа, сыайа) эргэр. — сарыыттан, түнэттэн эбэтэр убаһа көхсүттэн тигиллэр киһи уллугун ортотун ааспат, кылгас бууттаах сыалдьа. ☉ Короткие штаны, состоящие из двух отдельных частей, сшитые из ровдуги или замши
Саха Куонаас тураҕас сыайалаах киирбит. Саха сэһ. II
Тустууга кэтэр …… тураҕас сыалыйатын киллэртэрэн кэппит. Багдарыын Сүлбэ
Тураҕас туруйа көр туруйа. Ол кэммит тураҕас туруйа Ыраатар айанын курдуктук [ырааппыт]. И. Эртюков. Тураҕас элэмэс — сылгы дьүһүнэ: кытархайдыҥы эриэн. ☉ Рыже-пегий (о масти лошади). Ыалым оҕонньор тураҕас элэмэс аттаах. Тураҕас этэрбэс эргэр. — түнэттэн, сарыыттан тигиллибит кылгас сотолоох этэрбэс. ☉ Ровдужные или замшевые короткие торбаса
Тураҕас этэрбэс тыаһа талырҕаан кэлэн, ампаар кэннигэр тохтообута. Далан. Хаан тура- ҕас — сылгы дьүһүнэ: хара сиэллээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх. ☉ Гнедой, цвета крови (о масти лошади). Хаан тураҕас биэ. Хара тураҕас — сылгы дьүһүнэ: сиэлэ, кутуруга хара, ойоҕоһун ортотуттан үөһээ өттө, самыыта, уорҕата барыта харатыҥы, оттон быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө, сэҥийэтэ тураҕас кыһыл өҥнөөх. ☉ Тёмно-коричневый с чёрной спиной, тёмно-рыжими боками и брюхом, чёрными гривой и хвостом, караковый (о масти лошади). Хара тураҕас ат
ср. др.-тюрк., хак. торыҕ, уйг. торук, чув. тура ‘гнедой’, каракалп. кара торы ‘караковый’, уйг. торҕай, тат. тургай, туркм. торгай, др.-тюрк. торыҕа ‘жаворонок’

1. даҕ.
2. Хаан курдук өҥнөөх. ☉ Красный
   Мааны таҥаска баҕалаах, Кыһыл таҥаска кыһалҕалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кыракый кыһыл былааҕы астылар. Амма Аччыгыйа
   Күөх, кыһыл, маҥан — араас сибэккилэр, Сыһыыларбар араастаан чэлгийэллэр. С. Данилов
3. Кытарымтыйан көстөр, кытархай, кугас. ☉ Рыжий
   Кыһыл ынах маҥырыымаҥырыы сүүрэр (тааб.: өрт уота). [Украинец] кыһыл бытыктаах этэ. Эрилик Эристиин
4. көсп., истор. Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр, ол туһугар туруулаһар (Гражданскай сэрии кэмигэр), кыһылга сыһыаннаах. ☉ Относящийся к красным (во время Гражданской войны)
   Баабылап уруккута кыһыл бартыһаан. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сэриилэр ханна бааллара биллибэт. В. Протодьяконов
   Сир ахсын кыһыл этэрээттэр тэриллибиттэрэ. Н. Габышев
5. аат суолт.
6. Туох эмэ кыһыл, кытархайдыҥы өҥө. ☉ Красный, рыжий цвет кого-чего-л.
   Эмиэ туох эрэ кыһылы уоппут. Амма Аччыгыйа
   Саһыл кыһыла хараҥаҕа соччо көстүбэт. Н. Заболоцкай
   Уулаах отон кыһыла кырдал аайы кыым буолан чаҕылыйар. К. Кулиев (тылб.)
   2
   кэпс., көр арыгы. Кыратык кыһылла Амсайыахха дуу, хайдаҕый? Күннүк Уурастыырап
   Биирдии кус сууйуута биирдии кыһыл. В. Яковлев. Арыгы бииһин ууһа үрүҥҥэ, кыһылга, десертнэйгэ арахсар. ЭХК
7. истор. Гражданскай сэрии кэмигэр саҥа Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр байыаннай киһи, дьон. ☉ Красный, красные (во время Гражданской войны)
   Дьахтар аймах кырааһынайга кыттыста, кыһыллар онон кыайыахтара. П. Ойуунускай
   Мин кыһылга үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
   Улахан уолаттар кыһылларга барбыттара. Эрилик Эристиин
   ♦ Кыһыл атахтаа — барааччыныкэлээччини олус диэн эрэйдээ, сындалыт. ☉ Утомлять, доставлять много страданий путнику (о местности)
   Айанньыт бөҕөнү кыһыл атахтаабыт …… сис хайалар ааттыын да дьиктилэр, саллыылаахтар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Кыһайан дэлби онно-манна сырытыннар, сүүрт. ☉ Заставлять, вынуждать много, долго ходить, обходить что-л. Кыһалҕа обургу кыһыл атахтаан, тиийбэтэххэр тиийэн, түгэммэтэххэр түгэнэн эрдэҕиҥ эбээт. Н. Босиков. Кыһыл атахтаах — кыһалҕаланан, онно-манна барытыгар бара-кэлэ сатыыр. ☉ Гонимый нуждой
   Кыһалҕалаах быдан былыргыттан кыһыл атахтаах. В. Титов. Кыһыл илиитинэн — туох да сэбэ суох, илии эрэ күүһүнэн. ☉ соотв. голыми руками
   Кылана-кылана, Кыһыл илиилэринэн кыдыспыттар. П. Ойуунускай
   Бу суолу …… хаайыылаахтар кыһыл илиилэринэн туппуттара. И. Федосеев
   Кини аарыма бөрөнү кытта кыһыл илиитинэн киирсэн турардаах. П. Аввакумов. Кыһыл сыгынньах — таҥаһа суох. ☉ Раздетый, голый; соотв. в чем мать родила
   Кыһынын тиийэн, Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүт. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кыһыл тыл — туох да олоҕо суох кураанах тыл. ☉ Пустословие, фразёрство
   Интернационализм диэн кыһыл тыл буолбатах. В. Ленин (тылб.). Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) — кими эмэ күүскэ мөҕөр-үөҕэр, мөҕө, үөҕэ тоһуйар. ☉ Крепко ругать, бранить кого-л.; встречать кого-л. крепкой руганью, бранью
   Күнүскү чаай кэннигэр Өлөксөй дьиэтигэр кэлбитигэр, ийэлээх ойоҕо кыһыл тылларын үрдүгэр түһэрдилэр. Д. Токоосоп
   Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын диэн, мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар — тугу да суолталааҕы гыммакка, кураанах тылынан эрэ сылдьар. ☉ Быть краснобаем, фразёром; много болтать, мало дело делать
   Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, …… кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
   Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
   Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК. Кыһылынан көр — кытарбыт, кыыһырбыт хараххынан көр. ☉ Смотреть налитыми кровью глазами, злобно
   «Кугастаайы» диэн кыһылынан тиэритэ көрөн кэбиспит …… уот кугас оҕустаахтар. Амма Аччыгыйа. Кыһыл ытыһынан — туга да суох, кураанах. ☉ С пустыми руками
   [Ыалдьыты] утары уунара суох кыһыл ытыспынан көрүстүм. Н. Лугинов
   [Сыбаайбаҕа] кыһыл ытыспытынан тиийэбит дуо? С. Дадаскинов. Кыһыл этинэн көрөр — аһаҕас дириҥ баастанар. ☉ Иметь открытую рану
   Икки ньилбэгин тириитэ соролонон түһэн, бүтүн ый тухары кыһыл этинэн көрөр. А. Сыромятникова
   ◊ Аалай кыһыл — сырдык кыһыл. ☉ Светло-красный, алый
   Аалай кыһыл былаахтар Кустуктуу кыыспыттар. Эллэй. Кыһыл ала түөлбэ. — кугас ала диэн курдук (көр кугас). Кыһыл балык — муораттан өрүскэ тахсан ыыр кыһыл эттээх балык: уһуна миэтэрэ аҥаарын кэриҥэ, ыйааһына биир-балтараа киилэ. ☉ Красная рыба, горбуша
   Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.). Кыһыл билиэт кэпс., истор. — партийнай билиэт. ☉ Партийный билет
   [Иванов:] Кэргэн, олох боппуруоһа улахан боппуруос, көннөрү боппуруос буолбатах. Итинниккэ кыһыл билиэттэриттэн арахсаллар. В. Протодьяконов. Кыһыл буулуур — түүтүн иһин нуолура туртайан уонна туох баар түүтэ кытарымтыйан көстөр (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Рыжеватый (о масти лошади)
   Кыһыл буулуур атын мииммитэ. Эллэй
   Ньоҕурук кыһыл буулуур биэни хайҕаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Кыһыл дуоска — Бочуот дуоската диэн курдук (көр бочуот). Дукаай икки Дьарааһын икки …… Кыһыл Дуоскаҕа суруллубуттар. Күндэ. Кыһыл кирпииччэ — уматыллыбыт, тутууга, оһоххо туттуллар кирпииччэ. ☉ Красный, огнеупорный кирпич
   Дьиктилээх куорат Тутуллар кыһыл кирпииччэтин Биирдэстэрэ — мин. П. Тобуруокап
   Кыһыл көмүс көр көмүс II. [Муссерен] икки кыһыл көмүс мэтээллээх. Эрилик Эристиин
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кыһыл көмүс боччук истор. — ортотугар кыһыл көмүс уулларыллан кутуллар бөкүнүк кыра туой көһүйэ. ☉ Глиняный горшок, в котором плавили золото. Былыр саха уустара кыһыл көмүс боччук диэн тэрили тутталлара. Кыһыл көмүс пуонда — туох эмэ уһулуччу сыаналаах, суолталаах саппааһа. ☉ Золотой фонд
   Кини [А.И. Софронов] пьесалара Саха литературатын кыһыл көмүс пуондатыгар киирбиттэрэ. «Кыым»
   Кыһыл көмүс сыбаайба көр сыбаайба. Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «ЭК». Кыһыл кумах — хайа кумаҕа. ☉ Горный песок
   Кыйыра көтө турар Кыһыл кумахтаах …… дойду эбит. Ньургун Боотур. Кыһыл кычык түөлбэ. — уот сиэбит сиригэр үүммүт титирик ыркыйа. ☉ Заросли молодой лиственницы на гари. Үрэх уҥуор кыһыл кычык көстөр. Кыһыл кута зоол. — көмүскэнэригэр дьөлө сиир убаҕаһы тыктарар хомурдуос. ☉ Бомбардир (жук). Кыһыл мас бот. — хара эбэтэр харатыҥы от күөҕэ өҥнөөх, үрдүк суортаах столярнай оҥоһукка туттуллар, тропическай дойдуга үүнэр олус кытаанах мас. ☉ Красное дерево
   Кыһыл маһы күндү миэбэли оҥорорго туһаналлар. КВА МГ. Кыһыл моонньоҕон түөлбэ., көр хаптаҕас. Көҥүскэ кыһыл моонньоҕон үүммүт. Кыһыл муннук — 1) тэрилтэ култуурунай-сырдатар үлэни ыытарга аналлаах хоһо, муннуга. ☉ Красный уголок
   Кыргыттар кыһыл муннук тэрийбиттэрэ. Далан; 2) спорт. тустууга, буоксаҕа киирсэр дьонтон биирдэрэ көбүөргэ, риингэҕэ тахсар, сынньанар анал миэстэтэ. ☉ Красный угол
   Сынньалаҥ кэнниттэн аны кыһыл муннук бөҕөһө сэрэтии ылар. «Кыым». Кыһыл оҕо — саҥа төрөөбүт оҕо. ☉ Новорожденный младенец
   Ийэтэ, [кини] кыһыл оҕо эрдэҕинэ, өлбүтэ. Суорун Омоллоон
   Балааҕыйа кыһыл оҕотун эмиийдээбитинэн барбыта. Л. Попов. Кыһыл отон түөлбэ., көр отон. Кыһыл отон үүнүүтэ үчүгэй. Кыһыл салахай бот. — кытархай өҥнөөх, уу дириҥэр үүнэр, умнаһа, силиһэ, сэбирдэҕэ суох олус синньигэс үөскэхтиҥи үүнээйи. ☉ Красная водоросль
   Муораларга, окыйааннарга ордук буурай уонна кыһыл салахайдар үгүстэр. КВА Б
   Кыһыл саһыл көр саһыл. Дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
   [Булчут кулуба ойоҕор] биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап. Кыһыл сиэр — кытарымтыйан көстөр сырдык тураҕас (ат дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-гнедой с красноватым отливом (о масти лошади)
   Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: кыһыл сиэр, саһыл сиэр, улаан сиэр, сырдык сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр. ОМГ ЭСС. Кыһыл соһо (кырааска) — кыһыл өҥнөөх от-мас сүмэһинэ кырааска. ☉ Охра
   [Таас хайаҕа ойуулар] оҥоһуллубуттар кыһыл соһонон. Багдарыын Сүлбэ
   Таас хайа сырайдарыгар кыһыл соһо кыраасканан араас ойуулары оҥорон хааллараллар. МАП ЧУу. Кыһыл субай — убаҕас сырдык кыһыл хаан. ☉ Алая жидкая кровь
   Кыыс дьахтар кыһыл субайынан, Кырыыс этинэн кыырдаҕым буоллун. П. Ойуунускай. Кыһыл сыалаах — мөлтөх уойуулаах (сылгы). ☉ Слабой упитанности (о лошади)
   Кыһыл сыалаах — кыра саал дуомнаах, онтукатын өҥө кытархай. АНП СЭЭ. Кыһыл талах (дьахтар талаҕа) бот. — үрүҥ сибэккилээх, үрүҥ туораах сиэмэлээх, кыһыл умнастаах, ойуур саҕатыгар, уу арыытыгар, алааска үүнэр сэппэрээк талах. ☉ Свидина. Үрэххэ кыһыл талах үүнэр. Кыһыл тугут түөлбэ. — төрөөбүтүнэн тугут. ☉ Новорожденный олененок. Горнайга төрөөбүтүнэн тугуту кыһыл тугут дииллэрин түөлбэ тыл тылдьытыгар бэлиэтээбиттэр. Кыһыл тураҕас — кыһыл аалыктаах сиэллээх, кутуруктаах, самыыта, уорҕата, хоҥоруута кытарымтыйан көстөр, быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө сырдык тураҕас өҥнөөх (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Гнедой с красноватым отливом в гриве и хвосте (о масти лошади)
   Тураҕас дьүһүн арахсар: хара тураҕаска, кыһыл тураҕаска, өһөх тураҕаска, эһэ тураҕаска. ОМГ ЭСС. Кыһыл тэллэй — тэтиҥ, бэс, хатыҥ, харыйа, тиит тулатыгар үүнэр кыһыл эбэтэр кугастыҥы кыһыл сэлээппэлээх тэллэй. ☉ Подосиновик. Кыһыл тэллэйи соркуойдууллар, хатараллар, тууска, маринадка угаллар. Кыһыл устуруока — апсаас саҕаланыытыгар чугуччу суруллар устуруока. ☉ Красная строка. Тиэкис кыһыл устуруокаттан саҕаланар. Кыһыл хааннаах — сырдык сэбэрэлээх, тэтэркэй. ☉ Белокожий; румяный
   Кыһыл хааннаах оҕо киһи суот тардан лаһырҕата олорор. М. Доҕордуурап
   Кыһыл харах — кыһыыдай диэн курдук. [Киһи] эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Оҕонньоттор кыһыл харах, бэл сордоҥ уонна тэҥили курдук балыктары «сыыс» балык диэн ааттыыллар. «Чолбон». Кыһыл чуум — табаһыттар култуурунай кииннэрэ. ☉ Культурный центр оленеводов, красный чум
   Бөһүөлэккэ …… кыһыл чуум, фактория аһыллыахтара үһү. Болот Боотур
   Кинини, кыһыл чуум аттынан ааһан истэҕинэ, хомсомуол сэкирэтээрэ тохтотто. Т. Сметанин. Кыһыл эриэн — сырдык толбонноох кугас. ☉ Переливчато-рыжий
   Кыһыйбыт, кыыһырбыт Кыһыл эриэн таракаан. Күн Дьирибинэ
   [Сыырдаах ыала] кыһыл эриэн сылгылаах. С. Зверев. Кыһыл эттик эмп. — хааны кытардар, тыынарга наадалаах кислороду эккэ бүтүннүү тарҕатар бэссэстибэ. ☉ Эритроцит
   [Сылгы иһин үөннэрэ] уҥуох көмүрүөтүгэр үөскүүр хаан кыһыл эттиктэрин үөскээһиннэрин хам баттаан аҕыйатар. НПИ ССЫа. Саадьаҕай кыһыл — көхсүгэр маҥан ойуулаах кыһыл. ☉ Красный с белыми пятнами на спине
   Бу сытар хатыҥым төбөтүгэр …… саадьаҕай кыһыл эриэн үөн эриллэн турар эбит. С. Зверев. Уот кыһыл — уот курдук кыһыл. ☉ Огненно-красный
   Уот кыһыл сибэккилэр аппыттар. Суорун Омоллоон
   Манна баар уот кыһыл сибэкки. П. Тобуруокап
   др.-тюрк., тюрк. кызыл