частица модальная, выражает недоумение, желание узнать что-л., сожаление: оччоҕо туох диэх бэйэҕиний ? что же ты тогда скажешь?; хаһааҥҥа диэри маннык сору-муҥу көрүөх бэйэбитий? до каких же пор мы (несчастные) будем так мучиться?; бачча эрдэ тоҕо кэлбит бэйэтэй? зачем, интересно, он пришёл в такую рань?; ср. бэйэкэтэй.

n. body, nature, substance; pro. Self [<Evk.]; бэйэ бэйэ pro. each other; бэйэмсэк a. selfish

1. бэй. солб. аат.
2. Хайааһыны соҕотоҕун оҥорооччуну эбэтэр хайааһыны оҥорууга кыттааччыны көрдөрөр. ☉ Обозначает производителя каких-л. действий
   Бэйэм баран буллахпына, куһаҕан буолуо. Амма Аччыгыйа
   Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
   Куруһуогу «Народная воля» уопсастыба геройдара А. Желябов, С. Перовская бэйэлэрэ быһаччы салайбыттара. П. Филиппов
3. Хайааһын дьайыытыгар быһаччы түбэһэр кими, тугу эмэ көрдөрөр. ☉ Обозначает объект, который непосредственно подвергался какому-л. действию
   Куоракка хомсомуол бэйэни сайыннарар үөрэҕэр улахан мөлтөх бэйэм киниэхэ [Арамааскыга] тиийдэхпинэ, улаханнык сэргэҕэлэтэр киһи буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Бэйэҕэ үлэлээбит аччыгый да буоллар минньигэс» диэн эмээхсин тыллара өйүгэр көтөн түстүлэр. Д. Токоосоп
   Уоскуй доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
4. Ким, туох эмэ хайааһыны тастан төрүөтэ, сылтаҕа суох оҥорорун көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что лицо, предмет совершают действие сами по себе, независимо от внешних факторов
   Табалар бэйэлэрэ ырааҕынан тарҕанан уччуйбуттара буолуохтара. Амма Аччыгыйа
   Оһох бэйэтэ суулбут. «ХС»
5. тард. солб. аат суолт. Предмет кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннааҕын көрдөрөр, ыйар, туох эмэ бас билиитэ буоларын ыйар. ☉ Свой
   Бэйэ итэҕэһин аһаҕастык билинии — хайҕаллаах суол. Софр. Данилов
   [Юрий Семенович — Егор Кирилловичка:] Хамыыһыйа буоллун, туох да буоллун, барыта бэйэ дьонун анньан иһэҕин. «ХС»
6. даҕ. суолт. Сааһын сиппит, улахан (көтөр-сүүрэр, кыыл тустарынан). ☉ Достигший зрелости, взрослый (о животных). Бэйэ куобах
   □ Оҕонньор буойарын быыһыгар мүччү туттаран, күөрэтэн таллахачытан түһэрбит бэйэ көҕөммүн ылан тамнааттаата. М. Чооруоһап
   Биирдэ көрбүтэ — туһаҕар бэйэ куобах иҥнэн турар. Ф. Софронов
   Бэйэ андаатар, үөскэ күөрэйэн тахсан, нөҥүө кытыы диэки устан сундулуйбута. «ХС»
   ♦ Бэйэ бодоҕун киллэр — дьиҥнээх быһыыгын-майгыгын, хараактаргын көрдөр. ☉ Показывать, проявлять свой настоящий характер
   Өймөкөөннөр үөрэҕэ суох, хараҥа, сэмэй майгылаах, ол эрээри наада кэллэҕинэ, бэйэ бодолорун киллэрэн да ыллахтарына көҥүл, дохсуннуҥу майгылаах дьон этилэр. «ХС». Бэйэ бодоҕун тардын — туох эмэ буоларыгар эрдэттэн бэлэмнэн, оҥоһун, эрдэттэн бэлэм буол. ☉ Заранее подготовиться, быть готовым к чему-л., настроенным на что-л. Ээр-сэмээр кэтэһэ, бэйэ бодотун тардынным: Хоһулана хаары кэһэ хоһууммун дэнэн сананным. С. Данилов
   [Сиэллээхэп] Сиригэр-уотугар чугаһаан, Сирэйдиин-харахтыын сирбиэтэннэ, Бэйэ бодотун тардынан Саҥалыын-иҥэлиин биилэннэ. С. Васильев
   Чобуо Доргуунча Чокуур таас сототун туора көтөҕөн олорон, бэйэ бодотун тардынан, хоммут уоһун хоҥнордо, өрөөбүт уоһун өһүллэ. С. Зверев. Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ — дьиҥнээх, киһилии быһыыгын-майгыгын киртитимэ, чиэскин үрдүктүк тут. ☉ Не ударить лицом в грязь, показать себя как следует
   Биһиги да син эрэй диэни эҥээриттэн тэлэн кэллибит, ол тухары бэйэ бодобутун түһэн, өлөн-охтон биэрбэтибит. Н. Заболоцкай. Бэйэҕин биллэр (көрдөр) — туох кыахтааххын, дьоҕурдааххын толору көрдөр (биллэр). ☉ Показать себя, свои возможности полностью. Бэйэҕин биллэр, ол кэнниттэн кэпсэтиэххэ сөп. Бэйэҕин бэйэҥ билин — тугу гынарбытын бэйэҥ бил, хайдах таптыыргынан сырыт (ким да ыйыытыгар-кэрдиитигэр, салайыытыгар наадыйбакка). ☉ Поступать так, как самому захочется (соотв. сам себе хозяин (господин, голова))
   [Байбал:] Чэйиҥ, аны, оҕолор, эһиги үрүүмкэни атастаһан иһэн бараҥҥыт, уураһан кэбиһиҥ, онтон биһиги, кырдьаҕастар, бэйэбитин бэйэбит билиниэхпит. А. Софронов. Бэйэҕинэн охсума — кими эмэ кимиэхэ эмэ, холобур, тус бэйэҕэ сөп түбэһиннэрэн сыаналыыр сөбө суох (киһи араас буолар). ☉ Не мерить на свой аршин
   Быһыыта, мин суох буолларбын эрэ, ойоҕум киһини мунньара буолуо диэн уорбалыыгын ээ. Киһини эрэ бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
   Ким тыллара буоларын сэрэйдим, кини бэйэтинэн охсоро буолуо. Н. Апросимов. Бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргут — тугу эмэ оҥорон куһаҕаҥҥа түбэстэххинэ, атын киһини буруйдаайаҕын, бэйэҕин буруйдаар (бэйэм куһаҕаммыттан бу буоллум диэн этии). ☉ Пеняй на себя (не думай, не подозревай в случившемся других)
   Өскөтүн ханна эмэ быктарар күннээх буоллаххына, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһиги кулгаахпыт-харахпыт киэҥ, илиибит уһун. «ХС». Бэйэҕэр тиийин — бэйэҕин бэйэҥ өлөрүн. ☉ Кончать жизнь самоубийством, накладывать на себя руки
   Сорго-муҥҥа сылдьан, икки төгүл бэйэбэр тиийинэн көрөн баран кыайбатаҕым. Д. Таас. Бачча оҕо кыыс хайдах бэйэтигэр тиийинээри гынар муҥай? А. Федоров. Бэйэ икки ардыгар — киһи суоҕар, иккиэйэҕин олорон (эттэххэ), билсэр, уруулуу, доҕордуу дьон быһыытынан (кэпсэттэххэ). ☉ С глазу на глаз, в отсутствие других
   [Баһылай:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, кийиитим аны кэлэн даҕаны киһи быһыылаахтык олороро суох. А. Софронов
   [Платонова:] Бэйэ икки ардыгар эмиэ тугун күрүчүөктэһиитэй? «ХС»
   Бэйэ икки ардыгар кыраны баран кыҥкыйдаһыллыа дуо? Р. Баҕатаайыскай
   Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, элбэх сыл эриллэммин, эргиэн ымпыгын-чымпыгын биллим. Болот Боотур. Бэйэ киһитэ (дьоно) — чугас доҕордуу истиҥ киһи (дьон). ☉ Свой человек (свои люди)
   Сааскыт тухары бэйэ дьонуттан кырбана, абааһы көрүллэ сылдьар аанньа буолуо суоҕа ээ, ону санаан көрүҥ эрэ. Амма Аччыгыйа
   Наталья куолаһа!.. Чахчы киниэнэ!.. Оо, кэрэ да буолар эбит бэйэ киһитин саҥатын истэр. Н. Заболоцкай
   Мин манна эһиэхэ бэйэ киһитэ буоллум, барыгытын урууларым кэриэтэ саныыбын. Н. Габышев. Бэйэҥ баскын бэйэҥ билин — кимтэн да тутулуга суох буол. ☉ Быть самому себе хозяином, быть независимым, самостоятельным. Хабырылла сүөһү эҥин да биэриэ, оччоҕо, баҕар, дьэ бэйэҕит баскытын бэйэҕит билинэр ыал буолуоххут. А. Федоров. Бэйэҥ бэйэҕинэн — өйдүүр, билэр, бэрээдэктээх киһи эрээригин хайдах итинник быһыыланаҕын диэн этии. ☉ Как же вы сами (такой умница, а допустили просчет, наломали дров)
   Сэмэн Уйбаанабыс, ол бэйэҥ бэйэҕинэн хайдах буолан суос-соҕотоҕун оҕоҕун судаарыскайга үөрэттэрэҕиний? «ХС». Бэйэтин билинэн — бэйэтигэр, бэйэтин кыаҕар, күүһүгэр эрэнэн. ☉ Надеясь на себя, не сомневаясь в своих силах, возможностях
   «Ээ, чэ, киириэххэ даҕаны. Бэйэтин билинэн ыҥырда ини», — диэн уоһунтииһин чуубур гына соттубут. П. Ойуунускай. Бэйэтин биллэрдэ — кыахтааҕын биллэрдэ: куттаата, сэрэттэ, кэһэттэ. ☉ Давать жару, задавать баню
   «Мүччү харбата илигинэ, далай иһигэр баар эрдэҕинэ, өрүһүйэн, холобур, бэйэни биллэрдэр сөп буолуо этэ», — диэн баран, сүүһүн көлөһүнүн соттон кэбистэ. Суорун Омоллоон. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр — бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Думающий только о своих интересах, эгоистический
   Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов. Бэйэтин туһугар — атыны кытта тэҥнээбэккэ сыаналаатахха. ☉ Сам по себе, безотносительно к кому-л. (напр., о достаточно известной личности)
   Сэдьүк аҕата Олончо оҕонньор бэйэтин туһугар киэҥник биллибит киһи. Н. Якутскай. Бэйэтиттэн аһарынар — буруйтан-сэмэттэн куотаары, айыытынхаратын атын киһиэхэ түһэрэр, көлбөрүтэр. ☉ Валить (свалить) с больной головы на здоровую
   Ити киһи бэйэтиттэн аһарынан буруйун миэхэ түһэрэ сатыыр: хара оҕус кини от тиэйэ сырыттаҕына, доҕолоҥнообута. ГНС СТСДТ. Бэйэ тыына бэйэҕэ харбас көр тыын тыыҥҥа харбас. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла — тугу эмэ өйгүттэн, көҥүлгүттэн, баҕаҕыттан тутулуга суох оҥор. ☉ Делать что-л. непроизвольно, помимо своей воли
   Яша кыыс диэки хайыһан көрбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалла. «ХС»
   Ол иһэн оҕустаах дьону ситэн кэлбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Д. Очинскай. Бэйэ ыккардыгар көр бэйэ икки ардыгар

бэйи доҕор

бэйи оттон

бэйи эрэ

оттон бэйи