көскөй диэн курдук
Нохоо, Дамыйаан, тугу итиннэ көскөллөн тураҕын? Ылыый, боһойууй-боһой! Э. Соколов
Өлөксөөн дьиэтин таһыгар, суолга атыыр оҕус бэйэкээннээх көскөллөн сытар. Р. Кулаковскай

кэйбэлдьий диэнтэн дьаһ
туһ. Киҥкиниир киэҥ халлааны Киэбин-киэлитин кэйбэлдьиппит …… Улуутуйар Улуу Суорун уустара …… Олохсуйбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Кэтит киэҥ ийэ сири Ким да бэйэкээннээх кэлэн Кэйбэлдьиппэт-сиэгэнэппэт гына …… Оҥоһуллан иэнигийбит эбит! «ХС»

туохт. Аанньа харайбакка, дьаһайбакка тугу эмэ буорту гын, дьүдьэт. ☉ Испортить, сгноить что-л. «Бу бэйэкээннээх эмис кыылы сытыппакка-ымыппакка хайдах дьиэҕэ киллэрэммит сиэх бэйэккэбитий?» — дии санаатым, улаханнык саарбаҕалаатым. Р. Кулаковскай
Аһы-үөлү сытыппакка-ымыппакка, буорту оҥорбокко эрэ нэһилиэнньэҕэ кэмигэр тириэрдии эргиэн үлэһиттэриттэн элбэҕи эрэйэр. «Кыым»

I
хончоҥноо I диэнтэн холб. туһ. Баай-тот бөҕө этилэр: хороҕор муостаахтара хонуухонуу аайы хончоҥноһоллоро, сыспай сиэллээхтэрэ сыһыы-сыһыы аайы сырсаллара. Далан
[Албан:] Чэ, холобур, эһиэхэ — Бүлүүгэ үгүс сүүнэкэй күөллэр бааллар. Кус-хаас диэн бэйэкээннээх хончоҥнос дойдута. «ХС»
II
даҕ. Кыйма курдук эриллэ хамсыыр (үөнү этэргэ). ☉ Копошущийся (о множестве мелких насекомых). Хоҥчоҥнос үөн

энньэлэн диэн курдук
Илэ-дьикти бэйэкээннээх Эдэр кыыс дьэрэликтэринэн Энньэлэнэн-сэтиилэнэн кэлиэҥ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төһө эмэ энньэлэнэн-сэтиилэнэн, төһө эмэ түҥүрдээхходоҕойдоох буолан, уруу бөҕөнү түһүөрүтэн, аҕаттан, ийэттэн алгыс бөҕөнү алҕанан, айдааран сүктээри туран, таҥас, иһит, энньэ мыынан кубулуналларын санаан, кинилэртэн кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ньил-, ньир-, ньич- диэн саҕаланар олохторго сыстар: ньип-ньиллиргэс, ньип-ньирилэс, ньип-ньиччэҕэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ньил-, ньир-, ньич-: ньип-ньиллиргэс ‘сильно хлюпающий’, ньип-ньирилэс ‘сильно гудящий’, ньипньиччэҕэй ‘совершенно мокрый’
Тыаһа диэн бэйэкээннээх биир кэм күп-күүгүнэс, бап-бааҕынас, ньип-ньиллиргэс үлүгэр. Күннүк Уурастыырап
От-мас барыта ньип-ньиччэҕэй. Н. Якутскай
Биһиги дьоммут уулара бэрт, утуйдахтарына муннуларын тыаһа бип-бирилэс, ньип-ньирилэс. В. Тарабукин

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ба-, баа- – диэн саҕаланар олохторго сыстар: бап-бааҕынас, бап-барылас, бап-бачыгырас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с ба-, баа-: бап-бааҕынас ‘очень низкий, густой (звук)’, бап-барылас ‘громкий, сильно рокочущий’, бап-бачыгырас ‘очень резкий, трескучий’
Тыаһа диэн бэйэкээннээх биир кэм күп-күүгүнэс, бап-бааҕынас, ньип-ньирилэс үлүгэр. Күннүк Уурастыырап
Хобороос суорҕанын арыйа баттаата, титириир ыарыынан ыалдьыбыттыы, тииһэ тииһигэр охсуллан лычыгыраата, бап-бабыгырас буолла. И. Гоголев
Айаҕын иһэ бап-баллырҕас үөхсүү, тииһин хабырынар тыаһа кыпкычыгырас. Н. Якутскай
Ардах түһэрэ эмискэ күүһүрэн кэллэ, хаппыт буорга түһэр тыаһа бап-барылас, тип-тигинэс буола түстэ. И. Сысолятин

1. даҕ.
2. Тиэрбэс курдук төгүрүйэ эриллэҥнээн сүүрүгүрэр, бидилийэр. ☉ Текущий, бурлящий с крутящимися, вращающимися кругами на поверхности (о потоке воды)
   Үрэх дьэрэлик килбиэн долгуннара ый күлүгүн курустаал иһит курдук үлтү сынньан бытарыта ыһаллар. А. Федоров. Эриллэр дьэрэлик долгуннар Эрэһэ иитинии сырсаллар. «ХС»
3. көсп. Сытыы-хотуу, кыайыгас-хотугас (киһи). ☉ Энергичный, целеустремленный, добивающийся своего
   Прометейы быыһаабыт дииллэр Уолан дьэрэлик киһи. Баал Хабырыыс
   Уолан дьэрэлик уолаттар, Кытыан кырылас кыргыттар. Холкуос хорсун дьонноро Түмсэн төгүрүһэн тураммыт Туойан чоргуйан эрэбит. М. Доҕордуурап
4. аат суолт. Кыыһы, дьахтары таптаан, кэрэтин бэлиэтээн этэр «ыраас, сырдыгынан сыдьаайар ньуурдаах» диэн суолтаҕа туттуллар тыл. ☉ Ласкательное слово со значением «лучезарная, сияющая», употребляемое при обращении к любимой, красивой девушке
   Кириэстээх атыыр манньыаты Кэккэлэтэ туппут курдук Килбиэн маҥан иэдэстээх эбит Килбийээнэ дьэрэлигим. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Муустаах муора Өлүөнэҕэ:] Илэ-дьикти бэйэкээннээх Эдэр кыыс дьэрэликтэринэн Энньэлэнэн-сэтиилэнэн кэлиэҥ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тэйэр сарыал дьэрэлигэ Чэмэлкэйим! Чэмэлигим! Чэмэлиинэм миэнэ! П. Тобуруокап

сыһ. Сонно тутуһан туран, уталыппакка (тугу эмэ гын). ☉ Немедленно, тут же, сразу (делать что-л.). Тута бил. Тута өйдөө. Тута сөбүлэс
□ Эһигиттэн икки суругу туттум буолан баран, тута эппиэттиир түгэн суоҕа. Н. Якутскай
Пал Палыч киһитэ туохтан эрэ санаарҕаабытын тута сэрэйдэ. Н. Заболоцкай
Сонно тута, холорук курдук, икки аттаах киһи мас быыһынан элэгэлдьистилэр. А. Сыромятникова
♦ Тута бар көр бар I
Ол дьааты кыратык да сиэтэххэ, тута барыллар. ГНС СТДСТ. Икки козёл оҕотун ытан ыллым; биирэ тута барда, атынын атахха таптым. Д. Дефо (тылб.)
Тута сөрөөн көр сөрөө. «Саамай сөптөөх этии!» — Хаарчаан тута сөрөөн сөбүлээбитин биллэрдэ. Болот Боотур
Моҕотой чөҥөчөк көҥдөйүгэр ыстанна, Кеша тута сөрөөн, тутан ылыах толкуйдаах. Т. Сметанин
Эҥин бэйэкээннээх дьиктилээх түгэннэр ардыгар айаннаан истэххинэ көтөн түһээччилэр, олору тута сөрөөн сурукка киллэрбэтэххинэ, умнуллан хаалаллар. Р. Баҕатаайыскай
◊ Тута сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһын иннинэ аҕай оҥоһуллар ойоҕос хайааһыны көрдөрөр -аат сыһыарыылаах сыһыат туохтуур (хол., бараат, көрөөт, ылаат). ☉ Деепричастие на -аат, обозначающее побочное действие, непосредственно предшествующее главному. Тута сыһыат туохтуурдаах этиитэ толкуйдааҥ

1. даҕ.
2. кэпс. Ууну оборбут, курдаттыы илийбит. ☉ Пропитанный влагой, мокрый
   [Уолаттар] ньиччэҕэй буортан халтарыйан, охто сыһа-сыһа, күөл кытыытыгар тиийдилэр. Н. Габышев
   Хантан эрэ икки-үс хаһаах сырсан кэлбиттэрэ, ньиччэҕэй бирээдьинэ быанан [Манчаарыны] кэлгийэн кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
3. Үөл, өссө куура илик (үксүгэр тутуу маһын туһунан). ☉ Сырой, ещё не высохший (обычно о строительной древесине)
   Маннык бэйэкээннээх, Бастыҥ мааны балаҕаны Одуулаан көрөн турдахха, …… Сэттэ уон сэттэ Силиргэхтээх ньиччэҕэй тиит Тирээбиллээх эбит. Күннүк Уурастыырап
4. аат суолт. Туох эмэ сиигирбитэ, уутуйбута сымнаабыта. ☉ Что-л., ставшее мягким, жидким
   [Өлүөнэ Муустаах муораҕа] Эбэм киэнэ ньиччэҕэйин Ийэ сир иҥэрэн Энигиппитэ буолаарай диэн, Илин Сибиир уутун бүтүннүү …… Илдьэ киирдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Бэһис-алтыс охсуу кэнниттэн киһи тириитэ быһа ыстанар, кып-кыһыл хаан ыһыллар, оруоска ньиччэҕэйгэ, сымнаҕаска түһэр тыаһа ньыллырҕас. Н. Заболоцкай
   ♦ Ньиччэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан көр инчэҕэй
   Ньиччэҕэй тирбэҕэ быстыбат, аһаах сигэ тостубат, уол үтүөрбүтэ. М. Попов
   Ньиччэҕэй эттээх көр инчэҕэй. Түрмэҕэ өр туталлара буолуо, ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сирин кэпсииллэр. Болот Боотур
   Саа тыаһа салгыны сатарыталаан кэбистэ уонна …… мунан ньиччэҕэй эттээҕи булбатах буулдьалар ытаансоҥоон аастылар. Эрилик Эристиин
   Германияҕа ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сорун-муҥун көрбүппүн …… санаан кэллэхпинэ, …… тыыным хаайтаран барар. М. Шолохов (тылб.). Тэҥн. инчэҕэй