I
бирилээ диэнтэн холб. туһ. Массыыналар утуу-субуу собуоттанан, көҕүспүттүү бирилэһэ түстүлэр, харахтарын уоттара тула саба барыйан турар хараҥаны силэйбиттии сандаарыҥнастылар. «ХС»
«Москвич», «Волга» массыыналар Бирилэһэн ааспахтыыллар, — Сыһылла сылайбыт атахтар Сайыһа эрэ хаалаахтыыллар. М. Тимофеев
II
даҕ. Биир күдьүс «бирр» диэн эрэр курдук тыастаах. ☉ Издающий равномерный глухой звук
Син бултуйуох курдук эбиттэр да, биһиги дьоммут уулара бэрт — утуйдахтарына муннуларын тыаһа, тыраахтар айаннаан иһэрин курдук, бап-барылас, бип-бирилэс, ньип-ньирилэс. «ХС»

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ба-, баа- – диэн саҕаланар олохторго сыстар: бап-бааҕынас, бап-барылас, бап-бачыгырас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с ба-, баа-: бап-бааҕынас ‘очень низкий, густой (звук)’, бап-барылас ‘громкий, сильно рокочущий’, бап-бачыгырас ‘очень резкий, трескучий’
Тыаһа диэн бэйэкээннээх биир кэм күп-күүгүнэс, бап-бааҕынас, ньип-ньирилэс үлүгэр. Күннүк Уурастыырап
Хобороос суорҕанын арыйа баттаата, титириир ыарыынан ыалдьыбыттыы, тииһэ тииһигэр охсуллан лычыгыраата, бап-бабыгырас буолла. И. Гоголев
Айаҕын иһэ бап-баллырҕас үөхсүү, тииһин хабырынар тыаһа кыпкычыгырас. Н. Якутскай
Ардах түһэрэ эмискэ күүһүрэн кэллэ, хаппыт буорга түһэр тыаһа бап-барылас, тип-тигинэс буола түстэ. И. Сысолятин

туохт.
1. Уһуннук сатараан, дуораһыйан тыаһаа, иһилин (тыаһы, саҥаны этэргэ); сатарыт, дуораһыт (киһини этэргэ). ☉ Звучать протяжно, громко, раскатисто (о звуке, речи); говорить, петь протяжно, громко, раскатисто
Аҕала сатаан алларастаан сатаарыйан иһэн Павло ах барбыта. Софр. Данилов
Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатаарыйда. Т. Сметанин
Тыас-уус кыһыҥҥы дьыбарга ордук тэптэн сатаарыйа, бааҕыныы-биигинии, ньиргийэньириһийэ олорор. В. Яковлев
Сайылык, сыһыы тулатынан Саҥа-иҥэ сатаарыйда. С. Васильев
2. Чаҕаарытан улаханнык саҥар; ыллаа, чаҕаарый, чаҕаарыт. ☉ Говорить, петь громко и протяжно высоким голосом
Икки илиитин даллаччы туттан сапсына-сапсына, ыллаан сатаарыйбытынан барда. Амма Аччыгыйа
«Уоскуйдугут дуо? Чэ эрэ, кэпсээҥ!» — Николаевич сатаарыйа түстэ. А. Сыромятникова
Кинини кытта хатыһан, Сэмэнчик тугу эрэ ыллаан сатаарыйда. М. Доҕордуурап

аат.
1. Киһи баар, олорор эйгэтэ бүтүннүү, киһи тула өттө барыта (араарыллыбакка, биир кэлим өйдөбүл быһыытынан). ☉ Окружающий человека мир в его единстве, как целое, неделимое понятие (букв. небо-земля)
Сир-халлаан киэҥ киэлитин маҕан баатанан бүөлүү анньан кэбиспит курдук, им-ньим буолла. Амма Аччыгыйа
Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатаарыйда. Т. Сметанин
Сир-халлаан биир будулхай күөх өҥнөннө. Н. Павлов
2. Аан дойду барыта; сир саара. ☉ Вселенная; мир, мироздание
Көстөркөстүбэт аан дойду, сир-халлаан үөскүү иликтэринэ, маҕыньыыт тыал тардыытынан, уоттаах салгынтан аан маҥнай күн үөскээбит эбит. П. Ойуунускай
[Кубаача] Ый курдук ырааҕынан мэлэҥнээн, Сирдэри-халлааннары эргийдэ. С. Васильев
Сир-халлаан куйаарын бүтүннүүтүн туһунан орто үйэтээҕи өйдөбүллэр сыыһа этилэр. АЕВ ОҮИ
♦ Сир-халлаан икки ардыгар кэпс. — көрүүтэ-истиитэ суох, мээнэ. ☉ На произвол судьбы; между небом и землёй
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «Кыым»
Кулууптарын ситэрбэккэ сир-халлаан икки ардыгар хаалларалларыгар тиэртилэр. «ХС»
Ыанньыга түөрэтэ үс сайылыкка тарҕаһан, хаар-самыыр, хаһыҥ да түһүө диэбэккэ, сир-халлаан икки ардыгар сылдьаллар. «Кыым»

I
аат. Намыһах сир диэки устар уу халҕаһата, уу устар хайысхата. ☉ Поток воды, течение
[Борохуот аал] Күүстээх күөнүнэн Күтүр сүүрүгү Көҥүтэ үтүрүйэн, Күөстүү үлүннэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Били үнүргү уу өссө эбиллибит. Быһыт уутун сүүрүгэ куп-куугунас, ньип-ньирилэс буолбут. Суорун Омоллоон
Кинилэр өр эрдэн хойдубут мууһу, сүүрүгү кытта охсуһан, сыыр аннын нэһиилэ булбуттара. Н. Заболоцкай
♦ Сүүрүк хоту уһун — олоххо туох да сыала суох буол, дьон санаата, олох долгуна хайа диэки охсорун хоту олор, сырыт. ☉ соотв. плыть по течению. Олоххо сүүрүк хоту устар аҕыйаҕа суох буолааччы
□ Арай кыайбатыҥ, сатаабатыҥ суох, аҥаар кырыы элэҥнэтэн иһэҕин, арыт ыһыктынан, сүүрүк хоту устаҕын. Н. Лугинов
Кини сүүрүк хоту ханна уонна тоҕо устара биллибэт сүрэҕэ суох, ээл-дээл киһи этэ. А. Чехов (тылб.)
ср. ДТС йүгрүк ‘быстрый, скорый; бегущий, стремящийся’
II
1. аат., спорт.
1. Сүүрүүнэн дьарыктанар киһи, сүүрүүгэ идэтийбит киһи. ☉ Бегун. Үс сүүрүк сырсыбыттар: Авдеев, Васильев уонна Семёнов
□ Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ. «ХС»
2. Сүүрэр дьоҕурдаах сылгы. ☉ Скакун
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
Ойуур кэриитигэр хахха сиргэ уон сэргэҕэ уон араас сылгылар: атыырдар, биэлэр, сүүрүктэр, дьоруолар, тардыылаах аттар баайыллыбыттар. И. Данилов
Ипподромҥа бу ый уон күнүттэн «Хатас» сопхуос сүүрүктэрин киллэрэн эрчийэ сылдьар. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Түргэнник сүүрэр, сүүрэр дьоҕурдаах. ☉ Быстро бегающий
«Сүүрүк киһи эбиккин, доҕор!» — диэтэ Ньукулай. Амма Аччыгыйа
Харсыһыылаах оҕустаах киһи сүүрүк аттаах курдук аатырара. Далан
Улуу Хоро диэн сүүрүк оҕустаах оҕонньор, илин диэкиттэн көһөн киирэн иһэн, оҕуһунан Аллан өрүһүн кэстэрэн көрөр да, оҕуһа дириҥэ бэрт буолан кыайан туораабат. БСИ ЛНКИСО-1994
♦ Үрүҥ <хара> сүүрүк фольк. — элбэх ахсааннаах сүөһү үөрэ (сылгы, ынах). ☉ Бесчисленное множество скота (конного и рогатого)
Үгүс элбэх ахсааннаах үргүүк үрүҥ сүүрүгү көрбүтүм эбээт. Ол тухары маннык сүрдээх киэптээх сылгыны көрө иликпин эбээт! Саха фольк. [Элбэх дьон кэллэҕинэ] Кэлбит кэриэс сирбитигэр Кэлбэккэ кэбэлийиэхпит, Үрүҥ сүүрүкпүт тобоҕо Үрүйэ быыһыгар өлүтэлиэ, Хара сүүрүкпүт тобоҕо Хара сыбарга хампарыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ ол сахтан иитэр сүөһүбүт Үрүҥ, хара сүүрүгэ эбэ хотуммут Ис, тас хочолорун устунан Сааскы халаанныы дэбилийбитэ. И. Гоголев
ср. тюрк. йүгүрүк ‘быстро бегающий; скакун, беговая лошадь’

аат. Дьэҥкирэ суох салгын халҕаһата; туох эмэ күдэнэ, чаана. ☉ Непрозрачный воздух, туман; пар, чад от чего-л.
Оһоххо өрбүт чаанньыктара оргуйан, үрүҥ туманынан өрө бургучуйда. А. Софронов
Бүгүн таһырдьа арыый сылыйан, тумана аҕыйаан, кэм арыый дьэҥкэрдэ. Н. Лугинов
Сайын киэһэ туман түһэр буоллаҕына, өтөрүнэн ардаабат. СТ С
♦ Туман буол (буолан көт) — сиик буолан (курдук) симэлий диэн курдук (көр сиик I)
Дьүкээбил чугаһаан кэллэҕинэ, [Дьыл оҕуһа] туман буолан көтөн хаалар, кураанаҕы дайбатар. Н. Якутскай
Бүппүт, ааспыт, ырааппыт Сыллар туман буолбуттар. С. Данилов. Тумаҥҥа мун — тугу эмэ ситэ өйдөөбөккө, мунаахсыйан барар-кэлэр сирэ суох буол. ☉ Неясно воспринимать, понимать окружающее, быть как в тумане
[Даайыс:] Тумаҥҥа муммут киһи курдук сылдьабын. А. Софронов
[Баабылап:] Һу, санаам түмүлүннэҕиэн... Ыа, тумаҥҥа муммут муҥнаах арай мин баарбын. Күндэ
Ньукуус мунаарара, Тумаҥҥа муммуттуу кини сылдьара, Онно-манна, уһуктан уһукка охсуллара. С. Данилов. Тумаҥҥа муннар — ким эмэ өйүн-санаатын бутуй, харааччы иирт. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
[Хабырыттар Хабырыыс:] Билигин даҕаны кулаак аймах …… бар дьону тумаҥҥа муннарара тохтуу илик эбит. П. Ойуунускай
[Кинээс:] Ханнык да улахан боппуруоһу үөхсэн-этиһэн быһаарсыбат куолу, кырдьыгы этиһиинэн тумаҥҥа муннарбаппыт эрэбил. М. Доҕордуурап. <Үс> туман көтүүтэ — сайынын сарсыарда олох эрдэ. ☉ Ранним летним утром (букв. рассеивание трёх туманов)
Күн сэгэйиитэ Кыргыттар, Туман көтүүтэ Уолаттар Уһукталлар көхтөөхтүк, Уруйдууллар саҥа күнү. В. Сивцев
Үс туман көтүүтэ үөр чыычаах ыллаата, Саҥа күн үүнүүтэ Саҕаҕым сандаарда. «ХС». Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка диэри (үлэлээ). ☉ До позднего летнего вечера (работать — букв. до падения трёх туманов)
[Эрилик Эристиин] сайыҥҥы күн тахсыытыттан (дьахтар ынахха туруоҕуттан) киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиирэ. Н. Габышев
[Андриан оҕонньор] киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Хороччу улаатан эрэр эдэр киһи …… үс туман түһүөр диэри оттоон-мастаан олорбута. «Кыым»
◊ Аан туман көр аан II
Өрүс иһэ бүтүннүү, артылыарыйа уоту аспытын курдук, аан туман, ньип-ньирилэс, куп-куугунас. Суорун Омоллоон
Күдэн туман көр күдэн. Кыараҕас муус түннүктэр онон-манан күдэн туманынан үрэ тураллар. Күндэ
Сиик туман — көр сиик I. Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Ньургун Боотур
Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Туман курдугунан көр — өлбөөркөй хараҕынан, өлбөөдүччү көр (сылайан, долгуйан, ыалдьан). ☉ Смотреть мутным взглядом, неясно видеть (от усталости, волнения, нездоровья)
Хараҕын сэрэҕинэн сэгэтэн көрбүтэ: хаҥас …… өлүөр хараҕа туман курдугунан ыйдаҥардан көрөр. Амма Аччыгыйа
Кини оргууй аҕай …… туман курдугунан Нюраны [көрдө]. В. Осеева (тылб.). Ыыс туман — туох да көстүбэт хойуу тумана, туох эмэ хоп-хойуу чаана. ☉ Очень густой туман, чад от чего-л. [Дьыл оҕуһа] Ыыс туман тыыннаах, Чэҥ муус саҕынньахтаах. Эллэй
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр …… таһаҕастаах сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин
др.-тюрк., тюрк. туман
ср. тюрк. тум ‘холодный, холод’