I
туохт.
1. Туох эмэ иирсибитин, бутуллубутун өһүл, сүөр, көннөр (хол., муҥханы, илими, быаны о. д. а.). ☉ Разматывать, распутывать, приводить в порядок что-л. запутавшееся
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Куммаа, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Бэл, муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар — муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, таҥара, бэйи, элбэх түбүктээх үлэ. Кэпсээннэр
2. Тугу эмэ бөхсүйэн, сааһылаан бэлэм оҥор (таҥаһы, туттар сэби-сэбиргэли о. д. а.). ☉ Приводить в порядок, подправлять, чинить что-л. «Былыр үйэҕэ эмтэниэх баара», — диэн Өксүү уоһун иһигэр ботугураата уонна дьиэлээх киһи курдук хаҥас диэки тиийэн иһити-хомуоһу бэрийбитинэн барда. Софр. Данилов
Суоҕу-баары бэрийэн, Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Удаҕан таҥаһын уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ, сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
Булчут арыый иллэҥсийэн кыһыҥҥы олоҕун оҥоһуннун, булдун тэрилин бэрийдин. «Кыым»
3. Кими, тугу эмэ көр, харай, биэбэйдээ. ☉ Присматривать, ухаживать за кем-л.
Кини [Өрүүҥкэ], хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Аана] сүүтүктээх илиитин оргууй күөрэҥнэтэн уһун түүнү иистэнэн тахсара, үс уолун, үс бухатыырын, бэрийэн кыратык утуйара, кыратык аһыыра. Н. Босиков
Кэҕэ баҕайы Бэйэтин оҕотун Биирдэ да Бэрийбэт диэн Бэрт өртөн ыла Биллэр буолбаат. П. Тобуруокап
II
дьүһ. туохт. Атыттартан улахан үрдүк буол, үрдээн көһүн; олус улахан, күлүктээх буолан көһүн (хол., хараҥаҕа, боруҥуйга). ☉ Быть ростом выше других; казаться очень большим и массивным (напр., в темноте)
Уолаттар тэҥҥэ хаһыытаһа түстүлэр да, уот күлүгүттэн бэрийэн тахсыбыт киһи диэки сүүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Бүтүннүү хаар буолбут киһи киирэн, суол аанынааҕы боруҥуй быыһынан бэрийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Мин иннибэр оруос быыһыттан, соҕотохто субу курдук арай биир күтүр [ньиэмэс саллаата] эмиэ бэрийэн иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Бэс чагда тумуһах тумулга Бэрийэр баараҕай харыйа. М. Тимофеев
♦ Бэрийэр бэрдэ — ким, туох эмэ саамай улахана, бөдөҥө, күүстээҕэ, саамай бастыҥа, чулуута. ☉ Самый крупный; лучший, отборный, отличный
Муннугар биирдэ эмэ тумуу да киирбэтэх, чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, наһаа үчүгэй майгылаах уолан киһи бэрийэр бэрдэ этэ. Күннүк Уурастыырап
Кини иннигэр тойон кыыл бэрийэр бэрдэ, кэтэҕин чыначчы тартаран олордо. В. Яковлев
Лейтенант Аммос Аммосов икки бууттаах киирэни уон икки төгүл үөһэ анньара, оттон курсааннар саамай бэрийэр бэртэрэ баара эрэ аҕыс-сэттэ төгүл күөрэтэллэрэ. Ф. Софронов
[Бүөтүр] чохороонун сүөрэн ылан, тиити биир сиринэн тэһэ оҕуста уонна титиригинэн анньыалаары саҥардыы үҥүлүтэн эрдэҕинэ, атыыр кырынаас бэрийэр бэрдэ таһырдьа ыстанна. Р. Кулаковскай

1) разматывать, распутывать; перебирать; муҥханы бэрий= распутать невод; 2) приводить в порядок; таҥаскын-сапкын бэрий= привести в порядок свою одежду.