аат., эргэр. Аҕабыыт кэргэнэ. ☉ Попадья (жена священника)
Аҕабыт, үллэ сытыйбыт, бэйэтэ сөбүлээбэтэҕинэ даҕаны, ийэбит мускуйан кэм сөбүлэннэрээ ини. Эрилик Эристиин
Бу тириини имитэн бүтэрэн, сарсын ийэбиккэ илдьэн туттаран, кыра соҕустук табаах бэриһиннэрэрин туһунан син элбэҕи өйдүүр эбит. Эрилик Эристиин

туохт. Тугу эмэ, дуона суоҕу бэриһиннэр, кимтэн эмэттэн ас сыыһына аһаа. ☉ Получать подачки, крохи (обычно пищу) от кого-л.
Ыарыһах Хулархаа дьон тугу дук гынарынан олороохтообута! Кыыһа эрэйдээх онтон кыраҕылаһан тыыннаах ордубута! С. Курилов (тылб.)

I
туртай диэнтэн холб. туһ. Үрдүк, дьулугур мастар быыстарыгар маҥан оппуоха эркиннээх дьиэлэр туртаһаллар. Софр. Данилов
Хойуу үөттэр төрдүлэригэр өрүс муустара туртаһа сыталлар. Л. Попов
[Сирдьитэбэҥки] хара баттаҕар үрүҥ көмүс түүлэр туртаһан эрэр этилэр. МС Т
II
аат. Төбөтүгэр үс лабаалаах муостаах, бэйэтэ сайын кугас, кыһын бороҥ өҥнөнөр, чэпчэкитик ойуоккалаан сүүрэр, ньирэй саҕа кыра кыыл, таба бииһэ. ☉ Косуля
Аан бастаан быһый муҥутаан туртастар ойуоккалаан кэлэллэр. Н. Якутскай
Тугу эмэни бэриһиннэрээри туртастар оскуола оҕолорун батыһа сылдьар гына дьиэтийбиттэр этэ. Далан
Ойдо туп-туналыҥнас Олус да үчүгэй туртас. С. Тарасов

туохт.
1. Киһи илиитигэр үөрэн, киһиттэн куттаммат буол (дьиикэй харамайдар тустарынан). ☉ Становиться ручным, приручиться, одомашниться (о животных)
Тугу эмэни бэриһиннэрээри туртастар оскуола оҕолорун батыһа сылдьар гына дьиэтийбиттэр этэ. Далан
Суорбут оҕото сотору дьиэтийбитэ. И. Федосеев
Бу күннэргэ Горнай оройуонугар сылдьан айан суолун адьас чугаһыгар биһиги хаста да тайахтары көрдүбүт. Дьэ ити аата дьон-сэргэ кинилэргэ үтүө сыһыаныттан айылҕа маанылаахтара аарыма лөкөйдөр киһиэхэ дьиэтийэн эрдэхтэрэ. ДьДьДь
2. Саҥа быһыыга-майгыга сөп түбэс, үөрэн (киһи туһунан). ☉ Обживаться, свыкаться с новой обстановкой (о человеке)
Устудьуоннар бастакы куурустарга үөрэнэр сылларыгар дойдумсах, дьонумсах буолаллар. Биир оройуонтан киирбит оҕолор үксүн үөрдүһэн сылдьааччылар. Кэнники, билсиилэрэ кэҥээтэҕинэ, дьиэтийдэхтэринэ, арҕам-тарҕам барааччылар. Софр. Данилов
Нарыйа түргэнник дьиэтийбитэ, хотунунуун бэрт дөбөҥнүк тапсыбыттара. В. Яковлев
△ Атын быһыыга-майгыга үөрэн (эт-хаан, өй-санаа өттүнэн). ☉ Приспособиться к новым условиям (об организме, психологии человека)
Хайыүйэҕэ дьиэтийбиттэр. Ким даа тымныырҕаппыт быһыыта суоҕа. А. Софронов
Ол курдук, Сэриигэ киһи «дьиэтийэр», онтон атын, сатаан сэриилэһиэҥ суох этэ. Күннүк Уурастыырап
3. поэт. Олохсуй; биир сиргэ өр кэмҥэ сөбүлээн тохтоо. ☉ Привыкать; поселиться, обосноваться надолго на одном месте. Оо, төрөөбүт дойдуом! Бырастыы гын миигин - Улдьаа мэниккин, Быралгы уолгун, Атыны эккирэтэн Эйиигиттэн тэлэһийэн Эн чөҥөлөк алааскар Дьиэтийбэтэх буруйбун. С. Данилов
Сата-буурҕа сиригэр Дьикти сайын диэлийбитэ, Саха киһи сүрэҕэр Дьиҥнээх үөрүү дьиэтийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сүрэх үөрэн ыллыы туруон баҕарда Сүүс үөрүү дьиэтийбит бу кэрэ дойдутугар! С. Васильев

аат.
1. Биригээдэ, звено треһи, управлениены кытта ханнык эмэ үлэни (хол., тутууну) толорорго түһэрсибит кэлэктиибинэй дуогабара. ☉ Подряд (обязательство выполнить какую-л. работу — напр., бригадный)
Кини «Якутзолото» холбоһукка бастакынан биригээдэнэн бэдэрээт ньыматын олохтообута. «ХС»
Ахсыс дьиэ акылаатын тутууга В. Тишин биригээдэтэ үлэ тэрээһинин уларытарга быһаарыммыта. Бэдэрээтинэн үлэлииргэ учаастак салалтатыгар этии киллэрбиттэрэ. «Кыым». Тутууну икки ньыманан ыытабыт: хаһаайыстыбаннай ньыманан уонна бэдэрээтинэн. «Ленин с.»
2. эргэр. От оттуурга, таһаҕас таһыытыгар дьадаҥы баайы кытта кэпсэтиитэ (үгэс курдук хабалаҕа киирэр усулуобуйаҕа). ☉ Подряд (договор, обычно устный, между бедняками и баями на заготовку сена, леса, перевозку груза, как правило, на исключительно кабальных условиях для бедняков)
Ыраахтааҕы саҕана бэдэрээт эгэлгэтигэр, бырыһыан ынырыгар миккиллэн-миккиллэн баран, хамначчытынан киирэрбит. Суорун Омоллоон
Кини хас сайын аайы Алдаҥҥа, бэдэрээккэ диэн ааттаан, алааһынан, үрэҕинэн көһө сылдьан, биирдии тыһыынча бугулу туруоран биэрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Сорохторо баайдарга хамначчытынан сылдьара, сорохторо күнүнэн-ыйынан бэдэрээккэ үлэлииллэрэ. С. Васильев
◊ Бэдэрээккэ киир эргэр. — бэдэрээккэ үлэлииргэ кэпсэт. ☉ Наняться в подряд
Бүгүҥҥү түөрт уончалаах холкуостаах нэһилиэгин, улууһун баайдарыгар бэдэрээккэ киирэн, хабалаҕа хаптарбытын, эрдэ турар эрдьигэн, хойут утуйар кулут буолан сиэлбитин субу баар курдук өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Бэдэрээккэ (бэдэрээт) кэпсэт көр бэдэрээккэ киир. Тыһыынча биэс сүүс кэриҥэ ахсааннаах мас кэрдээччи сахалары тойотторо, мас бэлэмнииргэ бэдэрээт кэпсэппэтэх буоланнар, үүртэлээн кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Сорохтор сир куортамныыллар, сорохтор эһиилги сүөһү айаҕар кэпсэтэллэр, сорохтор от охсорго …… сорохтор арыы бэдэрээтигэр кэпсэтэллэр. МНН
Бэдэрээккэ ыл көр бэдэрээккэ киир. Чэ, ылыҥ, этиҥ эрэ, баай дьон суох буоллахтарына, кимтэн бэдэрээккэ ылыахпытый, кимиэхэ сүүрэн-көтөн биэрэн кырбаһы-тооромоһу бэриһиннэриэхпитий? Эрилик Эристиин. Бэдэрээт көтөҕүүтэ — бэдэрээккэ киирэн, таһаҕаһы таһыы. ☉ Перевозка грузов по подряду
Эр бэртэрин талан, Дьокуускайтан табанан бэдэрээт көтөҕүүтүгэр ыыппыттара. «ХС». Бэдэрээт тарт — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тас. ☉ Брать подряд на перевозку грузов
Аҕыйах табалаахпын, онон кыһыны атыыһыттарга бэдэрээт тардан айахпын ииттинэр этим. А. Софронов

туохт.
1. Туох эрэ туһугар дьаныһан туран сыралас, киирсис. ☉ Упорствовать, усердствовать, прилагая усилия в чём-л. (напр., в учении)
Кини үөрэнэн эриһэн эрэр. П. Аввакумов
Ханнык баҕарар үлэ элбэхтик эристэххинэ, сүүрдэххинэ-көттөххүнэ үтүө түмүктэнэр. «ХС»
АЯМ диэн тылга хотугу тыйыс айылҕаны кытта эриһэр, тоҥмут ыстаал ыллыгы кытта өрө тустар уолаттар тыыннара иһиллэргэ дылы. «ЭК»
Иван Игнатьевич үлэлээбитин тухары тиэхиньикэни кытта эриспит …… боростуой саха киһитэ. ДАГ ККК
△ Кими, тугу эмэ кытта өр бодьуустас. ☉ Упорно, настойчиво возиться с кем-чем-л., добиваясь чего-л.
Киһи ол курдук балачча өр эриһэн, эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит. Н. Заболоцкай
Ол уол ийэлээх аҕабын буукубаны ааҕарга, суруйарга үөрэтэн эриспиттээҕэ. П. Аввакумов
Байыкка баатын кытта бэрт өр эриһэн, астаһан, нэһииччэ хоҥнордо. «Чолбон»
Өр эриһэммин, син Күөх Боллох оҕонньортон бэриһиннэрэр буоллум ээ. АИА-А КБ
2. Кими эмэ кытта иэл-тиэл киирис, күрэхтэс, тулуспахтаа. ☉ Бороться, тягаться, состязаться с кем-л., оказывая достойное сопротивление
Арай бэйэтин кытта эмиэ биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эмэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов
«Эр бэрдэ эриһэр инигин», — Егор Алексеевич үтэн-анньан көрдө. СЮ ЫБ
Биһиги оҕолорбут саамай эриһиэхтээх уһун дистанцияларыгар ыалдьыттарбыт бириистээх миэстэлэри үллэһиннилэр. «Чолбон»
3
эрийис 4 диэн курдук. Дашалыын бүгүн эмиэ эристим, ол эрээри хоспор ыҥырбатым. Н. Габышев
Иллэҥсийэ эрэ түстэрбит, Коля куорат кыргыттарын кытта эриспитин кэпсээн күллэрэр. Н. Заболоцкай
♦ Иэмэх талах курдук эрис — иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр диэн курдук (көр иэмэх)
Хаартылаан үстэтүөртэ куотуһан, иэмэх талах курдук иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Икки холкуос сороҕор куоттаран, сороҕор куотан куоталаспыттара, иэмэх талах курдук эриспиттэрэ. НД ДК
Иэн иҥиирин курдук эрис көр иэн I. Бөҕөстөр хардары-таары атаакаластылар, иэн иҥиирин курдук тэҥҥэ эристилэр. И. Данилов
Уолаттар ханнык баҕарар үлэҕэ илин-кэлин түсүһэн, иэн иҥиирин курдук эриһэллэрэ. «ХС»