хааллар диэнтэн дьаһ
туһ. Мардьаҥныырап маны хайаан бэрэбиэркэлэппэккэ хааллартардаҕай? Е. Неймохов
Ону, тойон тойотторго бэрик биэрэн хааллартарбыта диир буолаллара. Амма Аччыгыйа

1. көҕүтүс диэнтэн хай. аата. Онно …… үтүрүһүү, сүпсүөн, кыһытыһыы, көҕүтүһүү. Н. Габышев
   Киин кэмитиэт резолюцията араас литературнай сүүрээннэр истэригэр айар үлэнэн көҕүтүһүү көҥүл буолуохтааҕын ыйбыта. ССЛИО
2. Туохха эмэ куоталаһыы. ☉ Состязание, соперничество, соревнование в чем-л. [Уйбаан:] Биригээдэлэр көҕүтүһүүлэрин бэрэбиэркэлэтэн истиэнэҕэ саайан иһиҥ. Амма Аччыгыйа
   Ыһыахха кэлбит аһастаах дьоннор көҕүтүһүүлэрэ буолар эбит. АВФ ЫХТС

баттаа диэнтэн холб. туһ. Куттанымаҥ, кэлэн халҕаны баттаһыҥ! Т. Сметанин
Мүччү туттаран, [эһэ] арҕахтан ойон тахсар күннээх буоллаҕына, сабырҕаҕар түһэн, баттаһан көрөөр эрэ. М. Чооруоһап
«Дьиэлээх хотуну-тойону баттаспакка хомойон турабыт, куораттаан хаалбыттар үһү!»– диэтэ тойон. Н. Заболоцкай
«Ити аата, борохуот бардаҕа, кыайан баттаспатым», – дии санаан, ыксаан, Маайа …… кытылга сүүрэн киирэр. Н. Якутскай
♦ Тилэх баттаһа – ким-туох эмэ кэнниттэн тута (баар буол, кэл). ☉ Наступать на пятки, вслед за кем-чем-л. (появляться, приходить)
Ол ыккардыгар Дабыыт кэлэ оҕуста, сонно тилэх баттаһан Дьэкириэм оҕонньор баар буолла. У. Нуолур
[Суруксут Сүөдэри] тилэх баттаһан Балбаара кэлэр. Н. Габышев
Биир лииньийэҕэ сылдьар оптуобустар бэйэ-бэйэлэрин тилэх баттаһа сылдьаллар. «Кыым»
Тутуу баттас көр тутуу. Хаар түһүөн иннинэ маҥхайбыт куобах от-мас төрдүттэн үргэн туран бу быыралаан эрэрин тутуу баттаһа ытан бытарытаҕын. Е. Неймохов
География учуутала Василий Игнатьевич кылааска мэлдьи, чуораан тыаһаан уурайа илигинэ, тутуу баттаһан киирэн кэлээччи. Н. Габышев. Тэллэх баттаһа – олох чугас, кэккэлэһэ (олор уо. д. а.). ☉ Очень близко, рядом (находиться, жить)
Оройуон киинин тэллэх баттаһа олорор, дэлэгэй бэртээхэй сирдээх-уоттаах …… хаһаайыстыба кыаҕын толору туһаммата куһаҕан. С. Никифоров
Кинилэри барыларын эмээхсин билэрэ, тэллэх баттаһа үөскээбит, олорбут дьон этилэр. А. Сыромятникова
◊ Илии баттас көр илии баттаа
Бэйэ, онон туох диэтибит, Всеволод Николаевич? Илии баттаһар инигин? Софр. Данилов
Кылаабынай специалиска бэрэбиэркэлэтэн баран, кэтэхтэн илии баттаһан иһэр. Н. Лугинов. Хары баттас спорт. – утарылаһааччыгын кытары утарыта олорон эбэтэр туран, остуолга тирэммит тоҕонохторгун араарбакка эрэ ытыстаргынан ыгыта тутуһан кэдэриччи баттас. ☉ Борьба на руках (русская народная забава)
Саха оонньуута буолан, кыра Уйбаан сымсатынан биһирэттэ. Мас тардыһан, көтөхсөн, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа

1. сыһ.
2. Сирэйиҥ хоту (хол., турар дьиэ). ☉ Перед кем-чем-л., напротив кого-чего-л.. Маҕаһыын утары кэпсэтэ турабыт. Мин дьиэм оскуола утары турар
   □ Хамнаһын ыларыгар араспаанньатын утары кыракый кириэс курдугу ойуулуур эбит. Н. Лугинов
3. Ким-туох эмэ диэки (хол., кими эрэ көрсө, тугу эмэ көрө таҕыс). ☉ Навстречу кому-чему-л.
   Кини остуол кэнниттэн туран, утары кэллэ. Суорун Омоллоон
   Куонаан оҕонньор тугу эрэ суулуу тутан, кыбынан баран, бу утары хааман нөрүҥнээн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
   Бытааннык турда уонна кыргыттарга утары хаампытынан барда. А. Сыромятникова
4. Өр буолбакка, сонно тута. ☉ Сразу, тут же (совершать какое-л. действие)
   Дьахтар бэрт үксү саҥарар, күлэрсалар да, утары умнуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Куобаҕын тириитин утары хатаран таҥастыыр. Н. Борисов
   Ол курдук биирдии-иккилии этиини суруйтара-суруйтара утары бэрэбиэркэлэтиэххэ наада. СГФ СТМО
5. Кими-тугу эмэ кытта сөбүлэспэккэ, кими эмэ кытта мөккүһэн, охсуһан. ☉ Не соглашаясь с кем-чем-л., возражая кому-чему-л., противодействуя кому-л. в каком-л. вопросе, против кого-чего-л.
   Оттон мин батталы утары дьадаҥылары түмээри таҕыстым ээ бу. Амма Аччыгыйа
   Өрөгөйдөөх өстөөҕү утары кыырыктаах охсуһууга киирсэргэ ыҥырбыта. Софр. Данилов
   Биһиги бу кинигэ этэрин курдук, курааны утары охсуһарбыт буоллар, чыха атын, бастаан иһэр холкуос буолуо этибит. М. Доҕордуурап
6. даҕ. суолт.
7. Баран иһэргин көрсө, эн диэки иһэр (ким-туох эмэ). ☉ Движущийся, идущий навстречу, встречный. Утары кустар долгуҥҥа бигэнэн нуктуур курдуктар
   □ Күүстээх буурҕалар уонна утары сүүрүктэр уунан устууну ыараталлар. АЕВ ОҮИ
8. Кимиэхэ-туохха эмэ букатын сөп түбэспэт, утарар ис хоһоонноох. ☉ Совершенно не сходный с другим, противоречащий другому, противоположный
   Өскөтүн ускуопка иннигэр минус бэлиэ турар буоллаҕына, ускуопканы аһыыга ол ускуопка иһигэр турар эбиллээччилэр хас биирдиилэрин бэлиэтэ утары бэлиэҕэ уларыйар. ВНЯ М-5
   Онтон утары суолталаах гына уларытыҥ. КИИ СТ-2
9. дьөһ. суолт. Инниҥ хоту ким-туох эмэ диэки. ☉ Навстречу, напротив, против. Аан утары. Күн утары. Тыал утары
   □ Арассыыйаҕа батталы утары харса суох охсуһаллар. Амма Аччыгыйа
   Уордаах Сиидэри утары туран кэллэ. И. Никифоров
   ♦ Устаты (уһаты) муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха — саха киһитин, саха норуотун ойуулаан көрдөрөр эпиитэт. ☉ Эпитет, изображающий якута, якутский народ
   Устаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай сахалаан …… Орто дойдуну Олоҕун булларыахха [диэбиттэр]. П. Ойуунускай
   Уһаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха барахсан оройунан оонньуур Отут биэс биис уустаах Орто туруу дойдуга Олохсуйбута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Утары бар — кимиэхэ эмэ сөбүлэһимэ, өрөлөс, утарылас, кими-тугу эмэ утар. ☉ Возражать кому-л., не соглашаться с кем-л., оказывать противодействие, сопротивление кому-чему-л. — Эйсиэ, доҕор, былыр куоластааһын диэн баар этэ дуо! Кинээс, кулуба талбытынан этэн кэбиһэрэ да — сөп буолар буоллаҕа дии
   Онно утары бардаххына, киһи буолуоҥ дуо? Амма Аччыгыйа
   Ол кэлэн ыраахтааҕыны утары баран, кистэлэҥ революционнай тэрилтэни тэрийбитэ биллэн тутуллан хаайыллыбыт. П. Филиппов
   Утары көр көр көр I. [Алааппыйа:] Алыстаан эрэр, эгэ оҕонньору утары көрөр киһи миигин киһи гыныа дуо. А. Софронов
   Кинини ким даҕаны утары көрбөт. «ХС». Утары көрдөрбөт — утарсары, мөккүһэри сөбүлээбэт, бэйэтэ санаабытынан дьаһайар (киһи). ☉ Не позволяющий прекословить себе, совершенно не терпящий, не допускающий возражений
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими даҕаны утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Утары тур — кимиэхэ эмэ утарылас; кими эмэ кытта охсус, сэриилэс. ☉ Пойти против кого-л.; сопротивляться кому-чему-л., ополчиться на когочто-л. [Табысхаан:] Онон күн судаары утары турбут, баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ сөбүлэспэккин биллэр. ☉ Заявлять о своём несогласии, возражать кому-л.
   Платон Алексеевич норуот айымньытын холуннарыыны саамай сорунуулаахтык утары турбута. Н. Заболоцкай
   Бары миигин утары турдулар, оннооҕор төрөппүт оҕолорум... У. Ойуур. Утары туруор — кими эрэ кимиэхэ эмэ өстөһүннэр. ☉ Сеять вражду между кем-л.
   Аан дойду киһилии санаалааҕын бүтүннүүтүн бэйэтигэр утары туруорбут. Суорун Омоллоон
   Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС». Утары тыыннарбат — кимиэхэ даҕаны санаатын этиппэт, саҥарпат даҕаны. ☉ Не давать возможности кому-л. высказать своё мнение, вообще не позволять высказываться кому-л.
   Биһигини олох утары тыыннарыа суох быһыылаах. А. Софронов. Истибэтигэр тэптэрэн биир да киһини утары тыыннарбакка бэйэтэ таптыырынан, көҥүл күннээтэ. СН ОК. Утары уунар — бэйэтин киэниттэн тугу эмэ кимиэхэ эмэ бэрсэр, биэрэр. ☉ Давать, отдавать кому-л. часть чего-л. своего, делиться с кем-л. чем-л.
   Утары уунары умнубут сордоохторгут, — диир, киэр хайыспахтыыр. Амма Аччыгыйа. Дьөксө көрүдьүөһэ баар, мин ол дьон барахсаттарга тугу эмэ дук гыммыппын өйдөөбөппүн. Арай аҕыйах чэйи уонна эргэ бараан сонноохпун утары ууммутум. Р. Кулаковский. Утары уунардаах кэпс. — төлөһөр кыахтаах (хол., туох эмэ өҥө иһин). ☉ Имеющий возможность платить (напр., за какие-л. услуги)
   Массыынаҕын оҥорон биэрдэхпинэ утары уунардаах инигин. НАГ ЯРФС II
   Дьон да хардата, утары уунара суох буолбаттара, илии тутуурдаах ыыталлара. С. Маисов
   Утары уунардаах буоллаххына табыллар. Онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС». Утары эт — ким эмэ санаатыгар, этиитигэр сөбүлэһимэ, мөккүс, утар. ☉ Не соглашаться с чьим-л. мнением, пререкаться с кем-л., противоречить, возражать кому-л. [Витя абалана санаата] ол эрээри, ийэтигэр утары этэр кэлиэ дуо, сонно барарга тиийдэ. Н. Заболоцкай
   Баһыкаан, өрө ньылас гынан, ордуостук утары этэн кэбистэ. Н. Габышев
   ◊ Утары атаака байыан. — көмүскэнээччи өстөөх атаакатын төттөрү охсоору эбэтэр бэйэтэ кимэн киирээри оҥорор хардары атааката. ☉ Контратака
   Ньиэмэстэр утары атаака оҥорор санаалаахтар быһыылаах. А. Данилов
   Утары былаан — хардары былаан диэн курдук (көр хардары). Көппөхтөөх буолатын Аны уон икки хонугу Аһарбакка бүтэрэр Утары былаан диэн Ууран-тупсаран оҥоруоҕуҥ! Күндэ