прил. 1. өйүн сүтэрбит, өйө суох; в бессознательном состоянии өйүн сүтэрэн, өйө суох сылдьан; 2. (невольный) өйдөммөт, бүдүмүк, бүтэйдии; бессознательный страх бүдүмүк куттаныы.

прил. 1. (бесконтрольный) отчуота суох, хонтуруола суох; 2. (бессознательный) бүдүмүк, бүтэйдии, өйдөммөт; безотчётный страх бүтэйдии куттаныы.

көтүөккэлэт диэнтэн хай
аата. Уруок оҥкулун бүдүмүк үтүктүү оҕолору мээнэ тиэтэтиигэ, үрдүнэн-аннынан көтүөккэлэтиигэ тиэрдиэн сөп. КИИ МКТТҮө

прил. 1. и в знач. сущ. м. (незрячий) хараҕа суох; слепой старик хараҕа суох оҕон- ньор; 2. перен. (не понимающий происходящего) хараҕа суох, балай; 3. перен. (безрассудный) хараҕа суох, түҥ балай, бүдүмүк; слепая любовь хараҕа суох таптал; слепое подражание бүдүмүк үтүктүү; 4. (неотчётливый) аанньа көстүбэт, кыайан көстүбэт; слепой шрифт аанньа көстүбэт шрифт; # слепой полёт ав. көрбөккө көтүү (приборунан эрэ сирдэтэн); слепая кишка анат. муҥур оһоҕос.

сыһ.
1. Чаҕылхайа суохтук, өлбөөркөйдүк. ☉ Неясно, неярко, тускло
Күн былыты быыһынан Кыһыл болуоссаты бүдүмэхтик сырдатара. Ю. Чернов (тылб.)
2. Чуолкайын билбэккэ эрэ, таайан көрөн, үлүбээй. ☉ Четко не зная, слепо, огульно
«Гриша, чуолкайдамматах суолга бүдүмэхтик күтүрүүртэн аккаастаннаргын», — Чаров түннүккэ тиийэн, таһырдьаны одууласта. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. бүдүмүк

ж. 1. (отсутствие контроля) отчуота суоҕа, хонтуруола суоҕа; 2. (бессознательность) бүдүмүгэ, бүтэйдии буолара, виде ммөтө.

даҕ.
1. Ыарахана суох, кыра ыйааһыннаах. ☉ Лёгкий по весу, легковесный
Эчи ырааһын, сибиэһэйин, түү курдук чэпчэкитин, эдэр хатыҥ курдук көнөтүн, нарынын. Софр. Данилов
Бу искириипкэ ыйааһына хотуобай искириипкэтээҕэр чэпчэки уонна тыаһа өссө үчүгэй буолбут этэ. ЧАИ СБМИ
Тайах оҕотун ыйааһына ийэтин ыйааһынынааҕар үс төгүл чэпчэки буоллаҕына, тайах оҕотун ыйааһына төһөнүй? ПАИ СМС
2. Оҥорорго, толорорго ыарахана, уустуга суох (хол., үлэ). ☉ Несложный, нетрудный для выполнения (напр., о работе)
Сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар (өс хоһ.). [Сеня эксээмэнин билиэтин] боппуруостарын чэпчэкилэр диэн үөрүөн дуу, эбэтэр ыарахаттар диэн хомойуон дуу билбэтэ. Н. Лугинов
Холкуоска даҕаны чэпчэки үлэ элбэх. М. Доҕордуурап
3. Куртах буһарарыгар үчүгэй, ыарахана суох (аһылыгы этэргэ). ☉ Лёгкий, легко перевариваемый (о пище)
[Таба] этэ минньигэс, иҥэмтэлээх, киһи куртаҕар чэпчэки. ҮҮүДь
4. Истэргэ үчүгэй, ис киирбэх (муусуканы, ырыаны этэргэ). ☉ Лёгкий, развлекательный (о музыке, песне)
[Сыбаайбаҕа] остуолга оонньоторго чэпчэки муусуканы талыллар, оттон тыл этии кэнниттэн туш оонньонор. ФВН ЭХК
5. Олоххо куттала суох, халымыр (бааһырыыны, эчэйиини этэргэ). ☉ Не представляющий угрозы для жизни, неопасный (о ранении)
Табаарыс, эн бааһырыыҥ чэпчэки эбээт. Амма Аччыгыйа
Мин бу атаакаҕа хаҥас тобугум үөһээ өттүнэн чэпчэки бааһы ылбытым. «Чолбон»
6. Кыыһыра, тымта сылдьыбат, элэккэй, үөрүнньэҥ (киһи майгытын этэргэ). ☉ Дружелюбный, незлобный, приветливый (о характере человека)
Дьоҥҥо куһаҕаны оҥорбот, өс киирбэх, чэпчэки дууһалаах киһи. В. Яковлев
Чэпчэки тыыннаах киһи элбэх доҕордоох, ыалдьыттаах, эйэҕэс. А-ИНА БТ
7. Ыарахана суох, кыра сыаналаах (атыыга тахсар малы-салы этэргэ). ☉ Недорогой, дешёвый (о товаре, выставленном на продажу)
[Василина:] Өйө суох муҥнаахтары чэпчэки сыаналаах кыбартыыраларынан көөчүктээн, хаарыаннаахай харчыларын мүччү туттаран ыллаҕым эбээт. У. Ойуур
Чэпчэки сыаналаах, мөлтөх хаһаайыстыбалаах табаардарга сыана булкуллуута тоҕо эрэ тахсыбатах. М. Попов
Саҥа сиртэн хостоммут чох бэйэҕэ турар сыаната чэпчэки буолуоҕа. «Чолбон»
8. Эр дьону кытары сыһыаныгар дьоһуна суох, сэлээр (кыыһы, дьахтары этэргэ). ☉ Легкомысленный, доступный в отношениях с мужчинами (о женщине)
Холобура, дьүһүнүнэн хартыына курдук гынан баран, тыал курдук чэпчэки кыыһы хайа киһи аанньа ахтыан, астыныан, иһиттэн таптыан сөбүй? Суорун Омоллоон
Суон Маша, хата, дьиэ кутуйахтарыгар эрэ кэпсээбэтэ ини — «буортуйбут» устудьуон уонна сытыы, чэпчэки дьахтар саҥа «кыайыытын» туһунан. Н. Габышев
Кини Маайаны эр дьону мунньар чэпчэки дьахтар диэн бэйэтин кэтэх санаатынан быһа өйдөөн, ол суолунан бүдүмүктүк баран, ыган-түүрэн билиннэрэ эрэ охсор санаалааҕа. «ХС»
♦ Чэпчэки илиилээх көр илии. «Чэпчэки илиилээх» диэн сорох [көтөҕөөччүлэр] мэлдьи ыҥырыыга сылдьаллар. «Саха с.»
◊ Атаҕынан чэпчэки — түргэнник сүүрэр, хаамар, сүүрүк (киһини эбэтэр аты этэргэ). ☉ Быстро бегающий, скорый в ходьбе (о человеке или лошади). Көр бу, үчүгэй чинчилээх барахсан эбит ээ, бука, атаҕынан чэпчэки ат буолара буолуо… Амма Аччыгыйа
Мин оччолорго эдэрбин, тэтиэнэхпин, атахпынан чэпчэкибин. Н. Абыйчанин
Нохоо, Сэмээн, эйигин киһи барыта атаҕынан чэпчэки, улахан сүүрүк киһи оонньообокко саһан сылдьар, сүүрүүгэ киирсиэн сөп этэ дииллэр. И. Сосин
Кини атаҕынан уһулуччу чэпчэки киһи эрээри успуорт ситэ сайда, тэнийэ илигинэ үөскээн …… кистэнэн бэйэтин биллэрбэккэ, оонньообокко хаалбыт. Эрчимэн. Чэпчэки атлетика — спорт көрүҥэ: манна сүүрүү, хаамыы, ыстаныы, диискэни, үҥүүнү уһуҥҥа быраҕыы о. д. а. киирэр. ☉ Вид спорта: бег, ходьба, прыжки, метание копья, диска и т. д. — лёгкая атлетика
Чэпчэки атлетикаҕа Гаврил Фёдорович Нохтунскай өр сылларга оҕолору эрчийдэ. И. Павлов
Николай чэпчэки атлетикаҕа эмиэ умсугуйбута. ССТ. Чэпчэки олох — улахан сырата суох, үлэлээбэккэ харчыланан, көрү-нары батыһан олоруу. ☉ Лёгкая жизнь
[Петя:] Оттон билигин чэпчэки олох, үлэ иннигэр маамаҕын сүүрдэ сылдьаҕын. С. Ефремов
ср. казах. жеҥил, уйг. йеник