несов. с кем-чем 1. ньээҥкэлэс, бүөбэйдэс; көр; нянчиться с ребятами оҕолору кытта бүөбэйдэс; 2. разг. (возиться) бүөбэйдэс, ыаһахтас; довольно с ним нянчиться! түксү, кинини кытта бүөбэйдэһимэ!

көр бүөбэйдэс. Оҕотун кытта биэбэйдэһэр. Сайыны быһа оҕуруотун кытта биэбэйдэһэн тахсыбыта
□ Кини биирдэ нус-хас олоро түспэккэ, эйигин кытта биэбэйдэһэн тахсара. Н. Тарабукин (тылб.)

туохт.
1. Оҕону көр-иһит, бүөбэйдээ. ☉ Нянчиться с ребёнком
Улахан кыыһа Клара биир ыалга быйыл саас устата оҕолорун ньээҥкэлээбитигэр үс арсыын сиидэһи биэрбиттэрэ. Н. Якутскай
Куобах [оҕо аата] ыарыһах ийэттэн төрөөн, мөлтөх, иринньэх, олус ыарыһах этэ. Үүтү да кыайан испэт, аһы да аһаабат кэмнэрдээҕэ. Оччоҕо уолларын илиилэригэр ньээҥкэлииллэрэ. А. Бродников
△ Ньээҥкэнэн үлэлээ, саньытаардаа. ☉ Работать нянькой, санитаркой
Сэниэтэ суохтук налыҥнаабыт бу эмээхсин кэпсэтинньэҥэ суох. Дьон этэллэринэн, балыыһаҕа ньээҥкэлээбитэ ырааппыт. ЧКС АК
2. көсп. Кими эмэ олус бүөбэйдэс, көрө-харайа сатаа. ☉ Нянчиться, возиться с кем-л., чрезмерно опекать кого-л.
Сорох дьон оҕолоро үөрэҕи бүтэрбитин кэннэ, эмсэҕинэн эрэ аһаппаттар. Наһаа ньээҥкэлиир олох сыыһа. М. Доҕордуурап
Кыргыттар кинини ньээҥкэлииллэрэ, дьиэлэригэр ыалдьыттаталлара, бэйэлэрэ киниэхэ кэлэ сылдьаллара. «ХС»

I
1.
кырбаа диэнтэн холб. туһ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар (өс хоһ.). Көлүйэ күөл уҥуор-маҥаар тураннар ураҕастаах дьон кырбаһа тураллар үһү (тааб.: кыламан). [Уолаттар] Сарылыы-сарылыы Сабырҕатыстылар, Кылана-кылана Кырбастылар. С. Данилов
2. кэпс. Тугу эмэ харса суох, түбэһиэх кырбаа, охсуолаа, сабаа. ☉ Отчаянно бить, колотить по чему-л.; биться о поверхность чего-л.
Дьукаах дьахтара «иирээки уолгар» диэбитин өйдөөтөр эрэ, …… сыгынньаҕын таһырдьа ойон тахсан, абатыгар, күрүө баҕаналарын, тииттэри кытта кырбаһар. Болот Боотур
Соҕурууттан тыаллаах күн буолан, өрүс күүстээх долгуннара таас биэрэги кытта кырбаһаллар. И. Никифоров
3. көсп. Тугу эмэ кытта бүөбэйдэс. ☉ Возиться с чем-л.. Кыыс дьахтар кытыйатын-хамыйаҕын кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.)
II
1. аат. Эттэммит эт бөдөҥ куһуога. ☉ Крупный кусок нарубленного мяса
Сыалаах кырбас кырбаныылаах …… Сэтинньи ыйым [үүммүт]. Саха нар. ыр. I
Дьиэлээхтэр кырбаһынан эти өлүүлэнэн быһан сииллэр. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., көсп. Сааһынан эбэтэр уҥуоҕунан олус кыра. ☉ Малый по росту или по возрасту, малорослый, малолетний
[Оҕолору] үөрэниэх айылааҕын аны күһүн оскуола интэринээтэ ыллаҕына сатанар ини… — Оттон кыра, кырбас өттүн? С. Федотов
Николай Кривошапкин кырбас кыра бэйэтэ, дуул бухатыыр курдук кыынньан-кыйаханан турбута. «ХС»
◊ Кырбас бараах көр бараах
Хас чоҥоруйбут чөкчөҥө, кыабарыйбыт кырбас бараах …… барыта бу киэҥ дэлэгэй уйгуну тус бэйэтигэр ылыммыт. Амма Аччыгыйа
Ыраах көппөт, адьас дааргы Павлинтан баҕас ордугун Эһэ кырбас бараахтарга Этэр-кэпсиир курдуга. М. Тимофеев. Кырбас эт — сэниэ ыал күөстэнэр этэ (күөскэ төһө кэргэннээҕинэн хас да кырбас эт киирэр). ☉ Кусок рубленого мяса (порция на одного человека). Бэйэлэрэ эмиэ үстүү кырбас эти үөрбэлэригэр үөлэн сииллэр. Саха фольк.

1. аат. Тоҥон кытаанах эттиккэ кубулуйбут убаҕас (үксүгэр уу). ☉ Лёд
   Быйыл хаар чараас буолан, муус халыҥнык тоҥон, дьэ, куйуурдуохха уот хараҕа буолан турар. Амма Аччыгыйа
   Ала соболоох күөлүн мууһа көтөҕүллэн улахан ырбыылар таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Муус, муустан оҥоһуллубут. ☉ Ледяной, ледовый, изо льда
   Ү ө л - д ь ү ө л ү ү т - т у р а а н т ү ү н. С ы ы й а с а рсыарда буолар. Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
   Самнайбыт балаҕан Санааргыыр дуо уота?! Кы ламнаан, муус халҕан Кырыатын сырдатар. Р. Баҕатаайыскай
   Муус булгунньах саҕа кыыл киһи иннигэр кэлэн хорус гынан эрэрэ. Н. Заболоцкай
   ♦ Муус өлүөр (доруобай) — допдоруобай, чэгиэн-чэбдик. ☉ Пышущий здоровьем, совершенно здоровый
   Муус өлүөр киһи, мин, сытартан салгыбытым, эбиэт кэнниттэн эбэбэр көмөлөспүтүм. Далан
   Бүттэтэ суох үлтүрүйбүт богуонтан ыраахтааҕы кэргэттэринээн муус өлүөр таҕыстылар. Н. Якутскай
   Ньургустаана бу эдэр, тас көрүҥүнэн муус өлүөр дьахтар үлэлээбэтин, ыалдьарынан суҥхара турарын дьиибэргии иһиттэ, дьүһүнүн-бодотун үөрэтэ көрүтэлээтэ. «ХС». Муус сүрэх — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ соотв. каменное сердце
   Спар та уолаттара күүстээх, хорсун уонна тулуурдаах эрээри, аһынары билбэт муус сүрэхтээх, куруубай, нэһиилэ ааҕар-суруйар эрэ буола улааталлара. АЕВ ОҮИ
   Муус сүрэҕинэн, дьыбардаах санаатынан аар-саарга аатырбыт, суостаах-суодаллаах Баай олорбута эбитэ үһү. «ХС». Муус ураҕаһынан үүр — кими эмэ улахан айдаанынан аны төннүбэт курдук үүр, кыйдаа. ☉ Прогнать прочь кого-л. (букв. отогнать ледяной палкой)
   Киһи кыбыстыах, учууталлаабыппын ахтымыым даҕаны. Ситэ икки сыл буолбакка, муус ураҕаһынан үүрүллүбүтүм. П. Аввакумов
   [ Кыыс:] Ийэҕин да аһынар сүрэҕэ суох киһи миигин хаһан баҕарар атыылыаҥ диэн уолу муус ураҕаһынан үүрэн ыыппыт. «Кыым»
   «Эйиигинньиктэри сопхуостан муус ураҕаһынан үүрүөххэ н а а д а. Биһи ги буоллаҕына бүөбэйдэһэ сатыыбыт», — Үрүкчээнэп уолу эмиэ хатыылааҕынан тобулу көрдө. А. Кривошапкин (тылб.). Муус холку — кыратык да долгуйбат. ☉ Совершенно невозмутимый
   Маайыс буоллаҕына ымыр да гыммыта биллибэккэ, муус холку харахтарынан дьону үрдүлэринэн одуулаһан турбахтаата. Амма Аччыгыйа
   Бааска дьоннорун туттунууларыттан хайдах эрэ ытырыктата санаабыта, ол эрээри дьоно бэйэлэрин дьиэлэригэр сылдьар курдук муус холкуларыттан уоскуйбута. Далан. Муус ыраас — туох да эҥкилэ суох, күлүгэ суох. ☉ Без изъянов, кристальный
   Кырдьык, Ы л а ро в д а ҕа н ы муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай
   Анфиса букатын мас көнө, муус ыраас буолбатах. Кини хараахтара уустук, бэйэтэ этэринии, «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. (Ыраас) муус ка уур — кыларыйан турар кырдьыгы эт, кырдьыгы арыйан биэр. ☉ Говорить чистую правду, выкладывать всё начистоту
   Тулааһынап тугу да киэргэппэккэ уонна тугу да кистээбэккэ, историческай чахчылары хайдах баалларынан мууска ууран туран сыымайдаабыта. Далан
   Эн миигин тоҕо сойуолаһаргын билэбин, эриэн искин тиэрэ тар дар, үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын. Е. Неймохов
   [ Петров:] Ис санааҥ адьас атын эбит, ону ыраас мууска ууруом. А. Фёдоров
   ◊ Муус болуо фольк. — мууһунан бүрүллүбүт тымныы (дойду). ☉ Ледяная страна (постоянный эпитет)
   Бу муус болуо тыыннаах хоту дойдуга буспутхаппыт кыыс. Н. Якутскай. Муус маҥан — туох да булкааһа суох маҥан хаар өҥө өҥнөөх. ☉ Белый как снег
   Сааланы эрийэ кэккэлэһэн турар муус маҥан мыраамар колуонналар үрдүлэринэн аан дойду улуу суруйааччыларын мэтириэттэрэ кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Кэрэмэс биирдэ күһүн туох эрэ билбэт муус маҥан кыыла киниттэн куотан толоон ортотун диэки төкөөлөөн эрэрин көрдө. Р. Кулаковскай
   Кылбановскай эмискэ будьуруйа сылдьар муус маҥан убаҕас баттаҕа, бурал гыныар диэри дьигиһис гына түспүтэ. В. Яковлев
   Муус толон — тобурах диэн курдук. Аптамаат, бүлүмүөт буулдьата муус толон курдук тибиирэр. С. Васильев
   Биһиги уһуктан кэл — иэммитин муус толон илитэн эрэр эбит! Буолакпыт бүтүннүүтэ охсуллубуттуу хаптайа сытар. Г. Николаева (тылб.). Муус устар — календарнай сыл төрдүс ыйа. ☉ Апрель
   Муус устар тиһэх күннэригэр Эрдэһит күөрэгэйи иһиттим. Күннүк Уурастыырап
   Муус устар саҥатынааҕы сааскы ылааҥы күн этэ. Н. Л угинов. Муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн уунан устан эрэр улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин. Муус үйэ — сир-дойду историятыгар буолуталаабыт улахан тымныйыылар түмүктэригэр киэҥ сири хабан үөскээбит халыҥ мууһуруу кэмнэрэ. ☉ Ледниковый период
   Бэрт сэдэхтик көстөр муус үйэ аарымаларын бүтүн өлүктэрэ, дьардьамалара булуллан баран наука үлэһитин кулгааҕар тиийбэккэ хаалар …… түбэлтэлэрэ үгүс этэ. «ХС»
   Муус үйэ биир кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно сүүрбэччэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Муус эстиитэ — саас өрүс мууһун хамсааһына. ☉ Вскрытие реки весной
   Ыраах тан ньирилиир, сатарар Өрүспүт муустарын эстиитэ. П. Тобуруокап
   Өлүөнэ мууһун эстиитэ, От, мас ти ллэн кэлиитэ, Кэрэ, күндү сэгэрбин Кэтэспитим кэлбэтиҥ. Эллэй
   др.-тюрк., тюрк. муз, буз