прил. бөхтөөх, бөх; мусорный ящик бөх дьааһыга.

туохт.
1. Бөхтөөх, сыыстаах буол, киртий. ☉ Загрязняться, засоряться. Тулалыыр эйгэбит сыыһырдаҕына тыынар тыыннаах эмиэ ордубатыгар тиийэр
□ Ууну туһаныы сокуонун төрүттэригэр уу киртийбэтин, сыыһырбатын уонна уолбатын диэн харыстыыр аналлаах быраабылалар көрүллэллэр. СГПТ
2. Атын туһата, көдьүүһэ суоҕунан туол (хол., сыыс отунан, сыыс тылынан). ☉ Изобиловать чем-л. лишним, ненужным, бесполезным
Ханнык да тыл сыыһырбатах, Бэйэтинэн буолуон баҕалаахпын. И. Федосеев
Моркуобу биир сиргэ хас да сыл ыһа турдахха, пуочуба сыыс отунан сыыһырыыта ордук улаатар. КММ ОК

аат. Саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатыттан тахсан халыйыыта, угуттааһына. ☉ Весеннее половодье, разлив; наводнение
Эҕэрдэлээ хайаан да Өлүөнэҥ халаанынан, Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Түһэр-ууллар хаардарбыт Халааннарын кытары Эн биһикки атаардыбыт Элбэх сыыдам сыллары. М. Ефимов
Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр тэнийэр, улаатар. А. Сыромятникова
◊ Халаан уута көр уу I
Быйылгы халаан уута килэһийэ тэлгэнэн, угуттаан-уйгулаан ааспыт сирэ бүтүннүү чуолкайдык туспа кэрэлэнэн турар. Амма Аччыгыйа
Халаан уута сорох сирдэринэн таһымнаан, симилэх тыа биир дэхси хаптайбыт, хатырыга, мутуга сулламмыт буолар. А. Фёдоров
Үрэх күөлэ, халаан уута киирэн, хата туолан, сүрдээҕин билгэйбит. В. Протодьяконов
ср. тув. калан ‘всемирный потоп’

аат.
1. Кэлин төннөрөр, төлүүр мэктиэҕэ тугу эмэ (үксүн харчыны) кимтэн эмэ ылыы эбэтэр кимиэхэ эмэ биэрии. ☉ То, что взято у кого-л. или дано кому-л. взаймы, в долг
Сорохтон иэс ылан сиир, сороххо иэс биэрэн салгыыр, иһэ-таһа биллибэт, ойох-уруу диэн суох киһитэ. А. Софронов
[Кулуба:] Ол төһөнү иэс көрдүүгүн? Хаһан төлүүргэ? Н. Неустроев
[Быыпсай:] Иэс буолан баран төлөммөт иэс баар буолуо дуо? Сарсын бараҥҥын ойоҕун аатыгар хабалата суруттаран хааллараар. П. Ойуунускай
Эһиннэххэ иэс ылсан, Эйэлэһэн, кыыһырсан, Уопсай дьиэҕэ сыл ахсын Олоробут син тапсан. Дьуон Дьаҥылы
2. Булгуччу, хайаан да толоруллуохтаах эбээһинэс. ☉ Обязанность, обязательство, долг
Олох олоруу - Ийэ дойдуга иэһи толоруу (өс хоһ.). «[Оҕолору] эн ииттэҕиҥ дии үөрэхтээх, учуутал киһи, - диэн Нина миэхэ хатылла кэлэрэ. - Оҕону иитии иккиэммит да иэһэ ини». Далан
Дьон олоҕун чэпчэтии, уйгуну дэлэтии биһиги, учуонайдар, биир сорукпут, ытык иэспит буолар. Г. Угаров
Аҕа дойдуну көмүскээһин хас биирдии гражданин ытык иэһинэн буолар. ССРС К
♦ Иэс ааҕыс - өскүн ситис, урут атаҕастаабытын ситис. ☉ Мстить кому-л. за обиду, оскорбление и т. п. (соотв. сводить счеты с кем-л.)
Өһүөннээх өстөөҕү кытта иэс аахсар суостаах чааспыт үүннэ. «ХС». Иэс баай - туох эмэ куһаҕаны оҥорон кими эмэ бэйэҕэр өстүйэргэ тиэрт, күһэй. ☉ Причинить кому-л. зло, нанести оскорбление, провоцируя подобную же ответную реакцию. Баайдары-тойоттору саанар кырыктаах тыллар салгыҥҥа көтөллөр: - «Иэстэһиэхпит! Умнуллубат иэһи баайдылар!» М. Доҕордуурап
«Дьэ, тукаам, сөптөөх соҕус киһиэхэ иэс баайдаҕыҥ буолуо [сирэйгэ охсон]. Иэскин, лоп курдук, дабыйыамнаан төлүөм, быһычча баара!» - дии-дии быдьар тылынан үөхсэ хаалла. Р. Кулаковскай
Дьарҕаа Хочуону аттыгар ыҥыран ылан: «Тукаам, ити аата Ыт Тииһигэр улахан иэһи баайдыҥ». «ХС». Иэс бороос (бороосто) кэпс. - иэс төлөннө. ☉ Квиты, в расчете
Түөрт хоҥору өлөрөн кэлбитэ уонна Валерийга биир хааһы илдьэ киирэн, эппитэ: «Валя, дьэ иэс бороосто буоллум. Үөрэхпэр үһү ылбытым, булка - түөрдү. Түөрт хааһы өлөрдүм». Н. Габышев
«Кэбис. Миэхэ бу үйэбэр быт үөскээбэтэҕэ. Баай дьон эһиги үөскэтиҥ. Хата били, икки үтүлүгү төннөрүҥ, иэс бороосто», - диэн баран Кууһума, халҕаны хайа быраҕан, тахсан баран хаалла. Н. Павлов
Хоннохтоох охсооччу Хоһуун кыыс Хобороос. Хабыас кыайбыта олоччу Хата бүгүн иэс бороос. С. Тимофеев. Иэс иэскэ - урут туох, төһө иэстээх этэй да оннугунан төлөөтүм диэн этии. ☉ Мы в расчете, рассчитались
Иэс иэскэ, мин дьыала оҥортообутум, барытын көрбүттэр, тус бэйэм киэнин эмиэ, онон син ааҕыстым, ситистим. А. Сыромятникова
Аны кырдьаҕас дирижер ырыатын иһиттэҕиҥ. Иэс иэскэ. И. Данилов. Иэскэ хаалыма - эйиэхэ хайдах гыммыттарай да, оннук эппиэттээ. ☉ соотв. не остаться в долгу у кого-л. «Хата бэйэҥ болточчу уойан хаалбыккын
Эйигин ньуосканан наһаа үлэлэппиттэр дуу?» - Сережа иэскэ хаалбата. Н. Лугинов
Чэйиҥ, кыратык оһуокайдаан ылыаҕыҥ. Чэ, Дьөгүөр, тур, таһаар. Биһиги да иэскэ хаалыахпыт суоҕа. «ХС»
«Һэ, хайдах гыныамый?! Баттаан буоллаҕа дии», - пилот эмиэ кэпсэтинньэгинэн иэскэ хаалбат киһи эбит. «ХС»
«Оҥордоргут биһиги иэскэ хаалыахпыт суоҕа», - диэтэ Быканов көрдөһөр куолаһынан. «ХС»
Иэс төлөс көр иэс ааҕыс. Олохтоохтор, «көр биһиги даҕаны туруулаһан, утары көрөр, иэс төлөһөр киһилээх эбиппит» диэбиттии, чэпчээн үөһэ тыыннылар, сирэйдэрэ-харахтара сырдыы түстэ. Күннүк Уурастыырап
Аадаҥ Туоллума бүтэйин уоттаспыта, ходуһатын тэбистэрэрэ. Ол иһин Лэгиэн иэс төлөһөр санааны ылыммыта. «ХС». Иэскин ситис - урут куһаҕаны оҥорбутун өһүөмньүлээн, хардатын эмиэ куһаҕаны оҥор; куһаҕаны куһаҕанынан төлөө. ☉ соотв. сводить счеты с кем-л.; платить той же монетой
Иэс ситиһэр кыахтааҕым. Онтон өлүүм даҕаны. Н. Габышев
Устукатуур Кравец, кинини атаҕастаабытын маляр Смирновтан иэһин ситиһээри, кини үлэлии сылдьар ыйанан турар люлькатыгар тутууттан хаалбыт бөхтөөх биэдэрэни быраҕан, кинини бааһырдыбыт. СГПТ
Бэйи, дьэ бэркэ кинтэҥнэһэн эриҥ, сотору сөпкүтүн көрдөрүөхпүт, иэспитин ситиһиэхпит диэн, разведчиктар истэригэр санаабыттара, хатааннаах харахтарын ньиэмэстэр диэки бырахпыттара. «ХС». <Киһи> куоппат иэһэ - киһи анала, дьылҕата. ☉ Неминуемая участь, судьба человека
Өлүү - киһи куоппат иэһэ (өс ном.). Оо, өлөөхтөөбүтэ дуу? Хайыай, дьэ ол да куоппат иэһэ буолаахтаатаҕа эбээт. А. Сыромятникова
◊ Иэс баайсыы - оҕо оонньуута: биир оҕо атын оҕону илиитинэн таарыйан баран: «Иэс», - диэт куотар. Таарыйтарбыт оҕо эккирэтэн кинини ситиэхтээх, илиитинэн таарыйыахтаах уонна: «Иэс боруос!» - диэхтээх. ☉ Детская игра, салки, пятнашки: один из участников касается рукой любого другого и убегает, тот должен догнать его и коснуться рукой. Талба нуурал киэһэлэрдээх үтүө сайын эргийэн кэллэҕинэ, чэгиэн салгыҥҥа оонньууҥ арааһа өссө дэлэйэр. Кыыртаах кус, иэс баайсыы, сасыһа оонньооһун, атах тэпсии, хайах хостоһуу, кулун куллуруһуута уо. д. а. ЧМА ЭТНББ. Иэс баайсыс - иэс баайсыыга киирэн оонньоо. ☉ Играть в пятнашки
Мин оҕолор иэс баайсалларын көрө олорон, ону-маны эргитэ санаабытым. Далан
Бэл, көннөрү сасыһа, иэс баайса оонньооһун, былаах былдьаһыыта эҥин бары оҕо дууһатыгар, сүрэҕэр хорсун, сылбырҕа, булугас өйдөөх буолууну кытта кыайыы-хотуу өрөгөйүгэр өрө күүрдэллэр. П. Аввакумов
Иэс баайсан оскуола тула сырсан элэстэннилэр. НЕ ТАО. Иэскэ киир (бар) - иэс ыл, төлүүр иэстэн. ☉ Задолжать кому-л., влезать в долги
[Дьаакып:] Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи орто байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов
Үнүрүүн, маҥнайгы мунньахха, сүүрбэ аҕыс күннээххин диэбиттэрэ, онтон кэнники мунньахха кэлэн: «Ньукулай Түмэппиэйэп, бу сайын боппууда бурдугу ордук сиэбиккин» - диэбиттэрэ. Онон, дохуоттан туһаныахтааҕар, өссө иэскэ киирбит үһүбүн. Амма Аччыгыйа
Үгүстэрэ ыраахтааҕы суолун төлөбүрүгэр иэскэ киирбит бааһынайдар хаатыргаҕа барар оннугар Саха сиригэр кэлбиттэрэ. Д. Очинскай
Иэскэ тэптэр көр иэскэ киир (бар). Саҥа иэскэ тэптэрии, хабалаҕа хаптарыы, бырыһыаҥҥа быстарыы хайа онтон тахсаарай?! Күннүк Уурастыырап
Эһэ-эбэ саҕаттан иэскэ тэптэрбит, бырыһыаҥҥа быстарбыт, Силтэһин Күндүлү көһөрүүгэ эмиэ үлэлэһэ сылдьар. «ХС»

киэр ас — биир түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
Валентин Петрович кэлэн кууһаары гыммытын Клавдия Михайловна киэр анньар. Н. Якутскай
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Күндэ
Туманов илиитин киэр аста. Н. Габышев. Киэр бар — хантан эмэ бара оҕус, бара тарт, дьүгэлий. ☉ Уйди прочь, с глаз долой
Киэр баран Кэбэлийэ охсуохха. П. Ойуунускай
[Далбарай:] Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев. — «Күлүү-элэк оҥосто киирбит буоллаххына киэр бар, таҕыс!» Н. Якутскай
Киэр буол — киэр бар диэн курдук. [Ньукулай:] Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
Бар, киэр буол, сыакаар! — диэн киһитин сынньаары …… холдьоҕон таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
[Хаҥыллай:] Эн бэйэҥ киэр буол, бэйэҥ дьүгэлий. Манна мин дойдум, мин төрүт буорум. И. Гоголев. Киэр бырах (быраҕылын) — 1) тугу эмэ эмискэ, туора элит, илгэн кэбис. ☉ Выбросить, отбросить прочь. [Светлана] абааһы көрөн, сиргэнэ-сиргэнэ үөнү ылан киэр бырахпыта; 2) көсп. үүрүлүн. ☉ Быть отброшенным назад, изгнанным
Кэлбиттэр киэр быраҕыллан, Турбуттар тосторун ылан, …… Өстөөхтөргө күрэнэллэр. И. Эртюков
Ити кэмҥэ Монголияҕа Сэбиэскэй Арассыыйаттан киэр быраҕыллыбыт үрүҥ гвардеецтар этэрээттэрэ хорҕойбуттара. И. Федосеев. Киэр гын — кими, тугу эмэ суох гын, хомуй, ханна эмэ илт. ☉ Убирать прочь с глаз, чтоб не видеть и не слышать
Бу сатананы киэр гын... Бэҕэһээ Трофимовтаах кыыстарын илиитин быһа хаба сыста диэн, бу ытынан сылтаан миигин мөҕөн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Суолбуттан киэр гын төрүт Хоргус, албын доҕоттору. И. Гоголев. Киэр диэ — аккаастаа, буолунума. ☉ Отказать кому-л. в чем-л.
Билигин да мин, оо, күндү доҕоруом, Бэйэҥ эрэ тэйитэн киэр диэбэтэргин, …… Баарбын барытын биэрэргэ бэлэммин. С. Данилов
[Матаҥныырап] Айталыынаны кытта кэккэлэһэ олордо, ону Айталыына киэр диэбэтэ. В. Протодьяконов
Лунин бэйэтэ даҕаны уон иккилээх уолу кытта уһуннук ыаһахтаһарын киэр диэбэт этэ. И. Тургенев (тылб.). Киэр илгэр — тугу эмэ бэйэтиттэн халбарытар курдук, эрчимнээхтик туора элитэн кэбиһэр. ☉ Отбросить, отшвырнуть прочь, выкинуть что-л. Тигэн эрэр этэрбэһин Тиэтэлинэн киэр илгэн, Ньилбэктэрин тэбэнэн, Дьэбдьиэй туран кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Даша …… сиргэммит курдук, сону киэр илгэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович, суруйа олорор уруучукатын илиитин таһынан киэр илгээт, ойон турда. Н. Лугинов
Киэр кыйдаа — киэр үүр диэн курдук. Сэттэ уон сааспытын туолларбыт даҕаны, Киэр кыйдыы сатыахха кырдьыбыт санааны! Эллэй
[Өлүөнэ халаана] Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Атаанныыр, амньыалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммыт аҕата. Баал Хабырыыс
Киэр кэбэлий — киэр бар диэн курдук. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Кэһиигин кытта Киэр кэбэлий! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
— Оттон, эн эмээхсиэн, манна дьону бутуйума, киэр кэбэлий, дьиэҕэр бар! А. Сыромятникова. Киэр тип — сирэн кэбис, ким эмэ тугу эмэ эппитин ылыныма. ☉ Отвергать, отметать
[Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар …… киэр тибиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Бу тезиһи ГФР атын дойдулардааҕы дьыалатын миниистирэ киэр тибэр. ПА
Биһиги өбүгэлэрбит …… саха киһитин сиэрин-майгытын киэр тибэр эрэ киһи хоноһону холдьоҕуон сөптөөҕүн курдук саныыллара. «Кыым». Киэр уур (уурталаа) — тугу эмэ туора уур, уурталаа. ☉ Отложить, отставить в сторону что-л. Иһиттэрин киэр уурталаабыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эр киһи …… икки куобаҕы хостоон киэр уурталыыр. У. Нуолур
[Оҕонньор:] Кинигэни киэр ууран, Дьэ, сүүр, биллэр убайгар. А. Абаҕыыныскай. Киэр үүр — кими, тугу эмэ (хол., санааны) үүрэн, кыйдаан кэбис. ☉ Гнать прочь кого-что-л., отгонять
[Санааны] бэйэтиттэн киэр үүрэ сатыыр да, санаа сахсырҕа курдук арахсыбат. Амма Аччыгыйа
[Өрүүскэ:] Холкуостан киэр үүрүөххэ баар эйигин. Күндэ
Биһиги аармыйабыт …… өстөөҕү эмсэҕэлэтэн, утары атаакалаан киэр үүрэр. С. Васильев. Киэр элит — тугу эмэ илииҥ таһынан туора, ыраах садьыйан кэбис. ☉ Отбросить, откинуть, отшвырнуть
[Оҕо] бэргэһэтин соһуйбут курдук киэр элиттэ. Суорун Омоллоон
[Алаарап] ботуоҥкатын киэр элитээт, икки илиитин быластаабытынан умса түстэ. Л. Попов
Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Киэр эс — 1) тугу эмэ бэйэҕиттэн тэйитэн өрө күөрэтэн быраҕан, элээрдэн кэбис. ☉ Выбрасывать, выкидывать, отбрасывать, откидывать
Атырдьахтаах отун киэр эһэн үрэл гыннараат, оҕонньор …… күрүөҕэ иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] харчытын Мэхээлэ диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ; 2) көсп. кими, тугу эмэ суох гын, эһэн кэбис. ☉ Уничтожить, ликвидировать, искоренить
Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ эргэ олох эмэҕирбит силиһин. П. Тулааһынап
Ньиэмэс хааннаах ыттарын сир сирэйиттэн киэр эһиэхпит. ИИФ УС. Киэр этин — туохтан эмэ аккаастан, буолунума. ☉ Отказаться от чего-л. «Эргэ олохтон киэр этиниэҕиҥ». Амма Аччыгыйа
Ньукулай Дорогуунап маҥнай байартан да киэр этиммэт. ФЕВ УТУ
Ленскэй сиэртибэ буолта... Мин Онтон сүрэҕим ыалдьан, ытаан, Туох баартан киэр этинэммин, Дьонтон тэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
♦ Киэр хайыс — кимтэн эмэ кэлэй. ☉ Отвернуться от кого-л., разочаровавшись
[Киирик:] Бу көмүһү бэйэбэр иҥэриннэхпинэ туох буолабыный? …… Төрөппүт оҕолорум киэр хайыһыахтара. С. Ефремов
ср. саг. кедэр, хак. кидер ‘запад, на запад; в сторону’