ж. набережнай (бөҕөргөтүүлээх биэрэк).

прил. 1. воен. позиционнай (өр кэмҥэ сэриилэһэргэ аналлаах бөҕөргөтүүлээх сирдээх); позиционная война позиционнай сэрии; 2. шахм. позиционнай, позиция; позиционный перевес позициянан баһыйыы.

быыһылыктаая матырыйааллар, композит матырыйааллар (бөҕө caп утаҕын курдук эбэтэр атын да быыһылык эбии бөҕөргөтүүлээх металл эбэтэр атын химическэй састааптаах матырыйааллар. Холобура, ыстаал сап быыһылыктаах тумпаал (кер алюминиевые сплавы — "МАССЫЫНАНЫ ОҤОРУУ" салаатыгар), пласт-маасса о. д. а.)

даҕ., эргэр. Курдуу туттарыылаах, бөҕөргөтүүлээх, буодьулаах. ☉ Перехваченный, стянутый или отделанный чем-л.
Үс сиринэн буоҕаралаах көмүс торуоскалаах. ПЭК СЯЯ
[Өлүөнэ Муустаах муораҕа:] Долгуннаах дохсун үйэлэр Туолуохтарыгар диэри Долгуйбат добугуордаах Тоҕус хос модун муус буоҕаралаах Тойон долуо сүрэххин долгутаары Олодуйдум курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат.
1. геогр. Дэхси сиргэ үллэн тахсыбыт курдук булгунньахтыҥы сир эбэтэр намыһах арҕас хайа. ☉ Холмистая или гористая местность, возвышенность
Дьэргэли эмискэ баран иһэр туһаайыытыттан туора турар үрдэли өрө сүүрдэн элээрдэн таҕыста. П. Филиппов
Салгыы айанныыбыт. Үрдэлтэн үрдэлгэ дабайабыт. БИ СТ
Үрдэллэр хаартаҕа саһархай өҥүнэн бэлиэтэнэллэр. МНА ФГ
2. байыан. Байыаннай чаас бөҕөргөтүүлээх тирэх пууна, үрдүк сир. ☉ Укреплённый военный опорный пункт, высота
Уйаны-хатаны көрдөрөр түмүк кыргыһыы сүүс отут үһүс үрдэли ылыыга буолбута. Ф. Софронов
Үрдэли өстөөх ыла охсоору Үгүс күүһүн биһиэхэ быраҕар, Сир үрдүттэн имири сотоору сэнэрээт, сибиниэс ардаҕын кутар. И. Егоров
Охлопков, ол иһэн көрдөҕүнэ, үрдэлгэ тириэрдэр траншея баар эбит. Д. Кустуров

аат.
1. Сэриигэ, кыргыһыыга буойун харыстанан, көмүскэнэн кэтэр хахха таҥаһа. ☉ Панцирь, кольчуга
Тимир куйах. Бухатыыр куйаҕа. — Үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы Кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
[Наахаралар сэриигэ] оҥостунуулара диэн: кэмэ суох элбэх оҕу, ох сааны, үҥүүнү, батыйаны, куйаҕы …… тэринэр эбиттэр. Эрилик Эристиин
2. Сэрии сэбин тас бөҕөргөтүү бүрүөтэ (снаряд, буулдьа алдьатарыттан харыстаан). ☉ Панцирь, броня. Тааҥка куйаҕа. — «Тигр» тааҥкалар халыҥ ыстаал куйахтара чочуллан иһэн бүтэриллибэккэ …… хаалларыллыбыттар. Саллааттар с.
1970. 3. көсп. Ким эмэ, туох эмэ көмүскэлэ, дурдата-хаххата. ☉ Защита для кого-чего-л.
Кулут-чаҕар буолумуоҕуҥ Киибэс Гитлергэ, Хомуллубат куйах буолуоҕуҥ Төрөөбүт сиргэ! Эллэй
Миитэ билигин тыылга Кыайыы куйаҕын уһанар. А. Бэрияк
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун. С. Ефремов
◊ Дуулаҕа куйах — буур тайах эбэтэр оҕус арҕаһын тириититтэн хос-хос тигиллэн эбэтэр силимнэнэн оҥоһуллар тирии куйах. ☉ Кожаный панцирь, пришиваемый или приклеиваемый к подкладке одежды из хребтовой части шкуры лося или быка. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньор …… үтүө дуулаҕа (куйах) кэтэр баатырдара өлөннөр, атаҕастанан сүрэ тостон, барар-кэлэр сирэ бүөлэннэ. БСИ ЛНКИСО. Тоҕус хос буур тайах тириитэ, быыһа таастаах, кумахтаах, силимнээх дуулаҕа куйахтар баар буолаллара эбитэ үһү. БСИ ЛНКИСО. Дьапталҕа куйах — нээлби курдук бүлгүннэринэн кэтиллэр үрүт-үрдүгэр хос-хос тигиллэн оҥоһуллубут тирии куйах (киһи моонньун, түөһүн харыстыыр аналлаах). ☉ Пластинчатый доспех из нашитых на ровдужную основу железных пластин
Дьэ кичэйэн көрдөҕүнэ — алта хос дьапталҕа хара куйах, үс хос үрүҥ көмүс куйах хаппахчы айаҕар сытар. Ньургун Боотур
[Батаһынан] …… алта хос дьапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур. Куйахтаах массыына — буулдьа, снаряд хоппот тас бөҕөргөтүүлээх сэрии массыыната. ☉ Бронемашина
[Ксенофонтов] аармыйа өрөмүөннүүр базатын комиссарынан сылдьан алдьаммыт куйахтаах массыыналар, тааҥкалар чаастарын биэс тарбаҕын курдук билбитэ. П. Филиппов
Өрүһү туоруур муостанан тааҥкалар, куйахтаах массыыналар туораатылар. «ХС». Күннээх куйах эргэр. — ортотугар күн ойуулаах, төгүрүк тимир куйах (киһи түөһүн көмүскүүр, хаххалыыр аналлаах). ☉ Панцирь в виде металлического круга с изображением солнца, защищающий грудь
Мадьыгы Төрөнтөй уолга күннээх куйаҕы кэтэрдэр. Саха сэһ. I. Муус куйах — туох эмэ (хол., хайа) ууллубат, ирбэт гына мууһунан бүрүллүбүтэ, муус килиэ буолбута. ☉ Плотный толстый ледовый нарост на чем-л.
Сис хайалар аппа дьураалара, өргөс төбөлөрө ирбэт муус куйахтарынан бүрүммүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлэр быһаҕастарыттан аллараа өттүлэрэ муус куйах буолтар. Суорун Омоллоон
[Эһэ] тахсан муус куйаҕа күн уотугар килбэлдьийэн көһүннэ. Т. Сметанин. Хары куйаҕа эргэр. — халыҥ тириини икки-үс хос гына сирийэн оҥоһуллубут харыга кэтэр куйах. ☉ Защитный нарукавник, одеваемый на кисть, изготавливаемый из прошитой в несколько слоев кожи
Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллара үһү. Саха сэһ. I. Хатырык (таҥалай) куйах эргэр. — лоскуй-лоскуй хаптаҕай тимирдэри сарыы эбэтэр түнэ соҥҥо тигэн оҥоһуллубут куйах. ☉ Кожаная броня с нашитыми железными пластинками
Модьу киһиэхэ хатырык куйах кэтэрдэллэр эбит. Саха сэһ. I
тюрк. куйах