и. д. от үлүннэр= 1) вздутие, вспучивание; 2) перен. преувеличение, раздувание; кэпсээнин үксэ үлүннэрии буолан таҕыста большая часть его рассказа оказалась преувеличением.

возвр. от үллүй = укрываться, накрываться, покрываться чём-л., накидывать на себя что-л.; кутаться во что-л. үллүү и. д. от үлүн = вздутие, увеличение в объёме; ититииттэн газ үллэр от нагревания газы расширяются.

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).

дьүһ. туохт.
1. Ол-бу диэки арбаччы быраҕылын, арбайан-хоройон тур; онон-манан уһулута ойон тахсан тур. ☉ Беспорядочно раскидываться в разные стороны
Кинилэр үһүөн силлиэ охторбут, силистиин-мутуктуун адаарыйа сытар баараҕай маһын үрдүгэр олорон кылгастык сынньанан ылбыттара. С. Никифоров
Доропуун оҕонньор түптэлэрин күөдьүппүтэ кутаалаах уот, буруо-тараа бөҕө халлааҥҥа өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
Батараактар, дьадаҥылар бука бары биир санаанан, үйэлэрин тухары үлэҕэ чэрдийбит илиилэрин өрө уунаннар, дьиэ иһэ адаарыйа түстэ. А. Бэрияк
2. Өрө тур, өрө тура сырыт (хол., баттах). ☉ Топорщиться, стоять торчком, дыбом (напр., о волосах)
Тракторист туруору үүнэн адаарыйа сылдьар баттахтаах, суон лыксыгыр, намыһах уол этэ. Софр. Данилов
Эһэ арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
[Кулаковскай] бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
Дьахтар соһуйан хаалан, адаарыйбыт кыламанын тэрбэтэн, хараҕын киэҥник көрөн дьиэгэниппитэ. П. Аввакумов
3. көсп. Салаҥ уһун илиилээх-атахтаах буолан көһүн. ☉ Бросаться в глаза длинными нескладными конечностями
Василий Педан, адаарыйбыт салаҥ уҥуохтаах, кырыылаах үрдүк муруннаах украинец. ДАЛ УуУоО
Уол эргичис гынна да, суол устун сүүрэн адаарыйа турда. А. Сыромятникова
Айыы бухатыыра Адаарыйан сытарын көрөннөр, Туора ойон Чугурус гына түстүлэр. П. Ойуунускай
△ Ол-бу диэки быраҕылын (быраҕыыттан, күүстээх охсууттан охтон эрэр киһи уһун атаҕа, илиитэ көстүүтүн туһунан). ☉ Раскидываться, разбросаться (о виде длинных ног и рук падающего от сильного удара человека)
Кулааһынньык адаарыйбытынан, били киһитин кууспутунан, иин айаҕа харааран турарынан аллара түһэн хаалла. Н. Павлов
Василий да көрдөрөр олуйуутугар киирэн биэрбит киһи дөбөҥнүк атаҕа адаарыйбытынан көтүүһү быһыылаах. Е. Неймохов
4. көсп. Тыл-тылга киирсибэккэ бурайсан, атааннаһан арахсан бар. ☉ Не ладить, вздорить, ссориться, иметь неурядицы (напр., семейные)
«Аны мантан сылтаан биһиги олохпут адаарыйан барыаҕа», — диэн ботугураата, улаҕа диэки хайыста, уот диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап. Аллараа дойду аҕыс адаарыйар бииһин ууһа мунньустубут үһү. Саха фольк.
◊ Иһэ адаарыйар — иһэ быһыта тыытан, үллэн ыалдьар (үксүгэр быстах, сотору ааһар ыарыы). ☉ Страдать животом (чувствовать вздутие или кратковременные острые боли)
«Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» — дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Кэнники билбиттэрэ, улахан туох да суох, тый көннөрү иһэ адаарыйбыт эбит, ол киэһэ үтүөрэн хаалбыта. «ХС»
Байдычан саха аһын наһаа туттан кэбиспитэ. Онтон иһэ адаарыйан үс күнү быһа ыалдьыбыта. А. Кривошапкин (тылб.)