прил. 1. сир тас өттүнээҕи, сиргэ суох; 2. перен. (возвышенный, идеальный) сир үрдүгэр суох, олус үчүгэй; неземная красота сир үрдүгэр суох кэрэ быһыы.

возвышенная закраина чего-л.; орон сыҥаһата возвышенная закраина лавки вдоль стены юрты.

даҕ. Үрдүк, томтоҕор (сир, хонуу туһунан). ☉ Высокий, сухой, возвышенный (о поляне, бугре)
Хондоҕойго үүммүт соҕотох хатыҥ хойуу лабаатыгар, …… чыычаахтар хатаннык чыыбыгыраһаллар. Н. Габышев
[Дьоннор] хондоҕой маҥан хонууларыгар Олоччу муһуннулар, түмсэ түстүлэр. ТТИГ КХКК
ср. бур. хандагай ‘лось’

горка, возвышенность || горный, возвышенный; үрдүк сыыр высокая горка; хара сыыр обрыв; туруору сыыр крутая горка; сыыр хайа высокая голая горка; сыыр арҕаһа хребет горки; сыыр сирэйэ склон горки; сыыр тэллэҕэ подножие горки; сыырга таҕыс = подниматься на горку; сыыртан түс = спуститься с горки.

даҕ. Ортотунан томтойбут быһыылаах, үрдээн көстөр. ☉ Выпуклый, высокий (напр., о носе); возвышенный (о местности)
Томтоҕор хоҥоруулаах, кугастыҥы хоччорхой бытыктаах киһи саһархай харахтарынан дьалкыччы көрөн одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа
Томтоҕор толуу кырдалга Сэттэ кыталык үҥкүүлүү сылдьара. И. Гоголев
[Уол] Үрдүк томтоҕор сүүстээҕэ, Өтөгөр кэтит түөстээҕэ. Ф. Софронов
Оту томтоҕор сиргэ кэбиһэллэр. ОҮМ

прил. 1. үрдүк; высокая гора үрдүк хайа; 2. (большой по количеству, по силе) үрдүк, улахан; высокое давление үрдүк баттааһын; высокие цены үрдүк сыана; 3. (отличный по качеству) үрдүк, бастьиг; 4. (почётный) үрдүк, улахан; высокое звание үрдүк соло, үрдүк аат; высокая честь үрдүк чиэс; высокий гость үрдүк ыалдьыт; 5. (возвышенный) үрдүк, үтүө; высокий порыв үтүө дьулуур; 6. (о звуках, голосе) үрдүк, нарын; высокий тенор үрдүк тенор; 7. (изысканный, торжественный) үрдүк, өрө көтө-ҕүллүүлэх; высокий стиль үрдүк стиль; # высокий лоб үрдүк сүүс; быть высокого мнения о ком-чём-л. үрдүктүк сыаналаа.

дьүһ. туохт. Ордук улаатан, кэтирээн, кэҥээн, килэйэн көһүн (биир тэҥ дэхси, кылааккай ньуурдааҕы этэргэ). ☉ Предстать во всю ширь ровной гладкой поверхности (напр., о водной глади моря)
[Муора] килэдийэн, саҕахтыын ыпсыһар. М. Ефимов
[Алаһа дьиэ] чэҥинэн килэдийбэккэ, …… Халыҥ хахха буолаар дуу! С. Руфов
Дьэ, эбэ да эбэ, килэдийэн бара, тэнийэ турар. А. Сыромятникова
♦ Килэдийэр киин (үөс) — туох эмэ кэҥээн, улаатан көстөр киинэ, үөһэ. ☉ Возвышенный центр, сердцевина чего-л.
Хочо киэҥ нэлэмэн килэдийэр үөһүгэр отчуттар от охсо сылдьаллар. — [Ордуу] Киэҥ-дьайаан Килэдийэр киинигэр Суорба таас хайаны …… Суоран аҕалбыттар. П. Ойуунускай

даҕ. Үрдүк, үрдээн көстөр. ☉ Высокий, возвышенный
Онтон мин Эн киппэ эркиннэрдээх, Өндөл өһүөлэрдээх, Охсуу оҥоһуулаах Уоруккар киирэбин. Л. Попов
Кыра өндөл тахсыыга хас да киһи өлө сыталлара. Н. Якутскай
Хочо кытыытынааҕы өндөл сирдэр чинчиллибэккэ хаалбыттар. Тумарча
◊ Өндөл халлаан — үрдүк халлаан. ☉ Высокое небо
Витя тохтуу түһэр. Сүгэһэрин көннөрүнэр, ол туран, өрө көрбүтэ: үрдүк өндөл халлааҥҥа сулус бөҕө сандаарбыт, суол-иис быыгынаабыт. Н. Заболоцкай
Афоня иннигэр уһулу ойон тахсан, өндөл халлааны харбаһа үөрбэлии өрө үүнэн турар чочумаас тааһы одуулаһа истэ. С. Никифоров
Мин, өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, аргыый хааман иһэбин. «ХС»
ср. монг. өндүз ‘высокий’, бур. үндэр ‘высокий’