несов. см. вонзить(ся).

сов. 1. кого-что (загнать) үүрэн киллэр; 2. что, разг. (вонзить, воткнуть) киллэр, батары ас; вогнать под ноготь занозу тыҥыраҕыҥ быыһыгар маһы киллэр; # вогнать в краску кытарт, саатырт; вогнать в пот көлөһүн таһаар.

I сов. I. что, чем, в кого, во что, разг. (бросить) тамнаа, бырах; запустить камнем в окно түннүгү тааһынан бырах; 2. что ыыт, көтүт; запустить змея моҕойу көтүт; запустить ракету ракетата ыыт; 3. что (привести в действие) ыыт; запустить мотор мотуору ыыт; 4. что (засунуть) ук; запустить руку в карман илиигин сиэпкэр ук; 5. что (вонзить) батары баттаа; запустить когти в кого, во что-л. тыҥыраххын батары баттаа.

1. туохт.
2. Тугу эмэ туохха эмэ батары эбэтэр иһин көҥдөйүгэр киирэрин курдук тугунан эмэ охсуолаа. ☉ Забивать, вбивать что-л. во что-л. Эркиҥҥэ тоһоҕото саай. Ытаһата саай
   □ Байбал тоһоҕону суха ураҕаһыгар туора чорбоччу саайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги ирбэт тоҥ уорҕатыгар диэри тимир-бетон сыбаайалары батары саайан киллэрэбит. Н. Лугинов
   Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган саайдым. Н. Габышев
3. Тугу эмэ тоһоҕонон саайан туохха эмэ ыйаа, туттар. ☉ Прибивать, приколачивать что-л. к чему-л.. Остуолбаҕа туора хаптаһынна саай. Ааҥҥа тутаахта саай
   □ Хотоойулаах оҥороору ыаҕас бөстүөнү төбөтүгэр саайбыт буулдьаларыттан ылан, туоһапкатыгар укта. Л. Попов
   Детдом кэнсэлээрийэтэ быһыылааҕа. Ыалдьыбыт оҕолору онно угуталаан баран, «Изолятор» диэн хара суруктаах хаптаһыны хам саайан кэбистилэр. С. Федотов
   Тыраахтар мас хайытан кирбийэр, оскуола кырыыһатын саайан табыгыратар тыаһы кытта Иван уустаах уһанар тыастара холбоһоро. М. Доҕордуурап
4. Тугу эмэ уһуктааҕынан күүскэ батары ас. ☉ С силой ударить кого-что-л. чем-л. острым, колющим, вонзить
   Оҕонньор үҥүүтүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт. Л. Попов
   Хабырынар Хабырыыс сирэйэ-хараҕа уларыйан, этэрбэһин айаҕыттан быһаҕын таһааран, самыыга саайар. Күндэ
   △ Уһуктааҕы туохха эмэ батары ас. ☉ Воткнуть что-л. острое во что-л. Кынчаалын остуолга батары саайда. Амма Аччыгыйа
5. Күүскэ оҕус. ☉ С силой ударить кого-что-л.
   Орлосов бабдьыгырыы түһээт, саатын сулбу тардан ылан, оҕонньору саа луоһунан көхсүгэ саайда. Н. Габышев
   Лиэкэр Сеня, өрө көтө түһээт, били оргуйан бидилийэр күөһү көрөн турар саллааты төбөҕө саайда. А. Сыромятникова
   Холуочук киһи сирэйгэ далайбытын Серёжа, аһаран биэрээт, түөскэ саайан кибилиннэрэр. Г. Колесов
6. Көтөн иһэн туохха эмэ кэлэн күүскэ охсулун, тугу эмэ улаханнык тап. ☉ С силой удариться обо что-л. (напр., о пуле)
   Бинтиэпкэ саа тыаһа чус гыммыта, буулдьа тиийэн Чүөчээски көхсүгэр сүгэн иһэр ботуоҥкалаах кинигэтигэр саайбыта. Суорун Омоллоон
   △ Тугунан эмэ (хол., саанан ытан) улаханнык тап. ☉ Бить из чего-л. по чему-л. (напр., из ружья)
   Саҥа артиллеристар [буусканан ытааччылар] тахсаннар, …… үрүҥ ыстаабын дьиэтин төбөтүн оройугар саайдылар. Амма Аччыгыйа
7. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын дэбигис бааччы дьорҕооттук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает действие, совершаемое мгновенно и решительно. Охсон саай. Быраҕан саай. Ытан саай
   □ [Микиитэ] уоһун хам ытыра түһээт, Арамааны алларанан тэбэн саайда. Амма Аччыгыйа
   Биир учуутал туран, улуустары, нэһилиэктэри наар үөрэҕэ суох дьон салайар буоланнар, туох да үлэ-хамнас уонна сайдыы кыайан барбат диэн кириитикэлээн саайда. Болот Боотур
   [Мииткэ] ыскылаатын сэбиэдиссэйэ табаары уоран атыылыырын хаһыаттаан саайар. И. Бочкарёв
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — улахан саҕа буолан киэбирбитин тоһун биэрэн тохтот, кэһэт. ☉ Наказать за зазнайство кого-л., сбить спесь с кого-л.. Ол-бу буолан киэбирбэтин, сахсайбытын саайыам!
   □ Куска үөмэн иһэбин
   Дулҕа саҕа бэйэтин Тохтуу-тохтуу көрөбүн, Сахсайбыккын саайыам диэн Саабын соһон иһэбин. Р. Баҕатаайыскай. Тиискин саай (саайын) кэпс. — уҥуоҕу көмүллээн силиитин обор. ☉ Грызть сахарную кость, высасывая из неё костный мозг. Мэ бу уҥуох баар, тиискин саан
   □ Дьэ, аҕалаах ийэлэрэ үөрүү бөҕөнү үөрэннэр, …… көмүрүө уҥуоҕунан тиистэрин саайаннар, көйүү кымыһынан күөмэйдэрин оҥороннор көрүлүү олорбуттар. ПЭК ОНЛЯ V
   ◊ Тосту (булгу) саай — күүскэ охсон тоһут, тосту барыар диэри оҕус. ☉ Переломить что-л. резким сильным ударом
   Хаадьаҥ Хабырыыс …… дьагдьайан көпчөччү көһүйбүт киһиэхэ маарыннаата. Ол сылдьан баһымньытын угун хоруо курдук хоолдьугунан булгу саайан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ср. др.-тюрк. сай ‘прокалывать, пронзать’, бур. шааха ‘вонзить’, монг. шаах ‘вбивать, забивать; ударить кулаком’

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.