несов. см. вставить.

II сов. что (вставить в оправу) иилээ, бүүрүктээ, олорт; оправить очки ачыкыны иилээ, оправаҕа олорт.

сов. что 1. килииннээн киллэр, кыбыта ук, кыбыта саай; 2. перен. (вставить в речь) тылла кыбыт.

сов. что 1. разг. (вставить в рамку) араамалаа, тулалаа; обрамить портреты мэтириэттэри араамалаа; 2. (окаймить) тулалаа, чопчулаа.

ж. 1. (небольшая рама) кыра араама, араамка; вставить картину в рамку хартыынаны араамкаҕа олорт; 2. рамки мн. перен. араамка, чэрчи; выйти за рамки (или из рамок) чего-л. араамкаттан таҕыс.

1) прищемлять; зажимать, придавливать; тарбаххын ааҥҥа кыбыт= прищемить палец дверью; 2) вклинивать, втискивать, впихивать; кыбыта ас = втолкнуть, впихнуть; ааҥҥа суругу кыбыппыт он всунул записку в дверь; 3) перен. вставлять, ввёртывать; тылла кыбыт= вставить слово.

сов. что 1. (подвергнуть обработке) таҥастаа; обделать кожу тириини таҥастаа; 2. чем, разг. (облицевать) тулалаа, бүрүй; обделать водоём камнем ууну тааһынан тулалаа; 3. во что, разг. (вставить в оправу) олорт, ук; 4. разг. (устроить, закончить) оҥорон бүтэр, оһорун; я успел обделать все свой дела мин наадаларбын барытын оһорун-нум.

аат.
1. Дьиэ сүөһүтүн тииһин, айаҕын көҥдөйүн эмтээһиҥҥэ сыҥааҕы атытарга туттуллар тэрил. ☉ Приспособление для раскрытия пасти домашних животных при лечении их зубов, ротовой полости. Били Ньукулаас аҥаабылбын уларсан баран, аҕалан биэрэ илик дии. Сэмэн аҥаабыллаах этэ, киниттэн көрдөө
□ Ньирэй көрөөччү аҥаабыл мас оҥостон айаҕар уган баран аалан биэриэхтээх, уһулуччу үүммүт омуртарын хаппыт төбөлөрүн кыптыыйынан кырыйар наада. МСИ ССНьЫаУО
2. эргэр. Тымтык төбөтүн кыратык хайытан, ону аппаччы тардан, испиискэ саҕа маһынан тирээбиллээн баран, ол тирээбили уматтахха, тостон, туора ыстанар (былыргы оҕо оонньуута). ☉ Если кончик лучины немножко расщепить, расширить появившуюся щель, вставить в нее щепку величиной со спичечную коробку и зажечь ее, то лучина ломается и отлетает в сторону (старинная детская игра). Былыр, биһиги кыра эрдэхпитинэ, аҥаабыл диэн оҕо оонньуута баар этэ

аат. Киһи уонна тоноҕостоох харамайдар тыынар уорганнара. ☉ Лёгкие (дыхательный орган у человека и позвоночных животных)
Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. М. Чооруоһап
Тыҥа икки кытархай өҥнөөх губкаҕа маарынныыр. МЛФ АҮө. Тыынар уорганнарга киирсэллэр: мурун иһэ, күөмэй, хабарҕа, бронхалар уонна тыҥа. СТиТ
♦ Тыҥа быһаҕас — кэлэҕэй. ☉ Заика
Эппэт гына эппэҥнэс кэлэҕэй, Тыыммат гына тыҥа быһаҕас дьон, Күдэн-туман ортотугар Күлүк курдук барыһан, Күөт курдук үллэн, Улуу куйаар баһынан Уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ [кэпсэтиэх курдуктар]. П. Ойуунускай. Тыҥалааҕы тыыннарбат — тыллаах, киһини айахха анньар элбэх саҥалаах; мөккүһүүк. ☉ Не дающий никому слова вставить; любящий спорить (букв. не даёт вздохнуть тому, у кого есть лёгкие)
Хотуна — Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев
◊ Тыҥа сэллигэ — Кох палочкатын микроба көбүтэр сыстыганнаах ыарыы (тыҥаны, уҥуоҕу, сүһүөҕү, оһоҕоһу бааһырдан сиир). ☉ Туберкулёз лёгких. Былыр тыҥа сэллигэ олус элбэх этэ
ср. эвенк. тынгэн ‘грудь’, коми ты ‘лёгкие’

1. сап I диэнтэн хай. аата. Тэпилииссэни сабыы. Сайын ходуһаны сабыы. Ороскуоту сабыы
   □ Капитал хараҥа хаайыыта, Хараҕы, санааны сабыыта Эйиэхэ сүтүөҕэ, Эдэр күүс үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
2. Тугу эмэ сабар мал, тэрил, таҥас. ☉ Покрывало, занавеска, заслонка, настил. Умуһах сабыыта. Аан сабыыта
   □ Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
   Аһаҕас түннүгүнэн салгын салгыйан Ньургуһун бүрүнэ сытар чараас сабыытын аргыый аҕай хамсатан ааһара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Булуус кырыс сабыыта ыһыллан хаалбыт. Н. Заболоцкай
3. хаарты. Хаартыны үрдүкү хаартынан охсон ылыы. ☉ Покрытие карты партнёра старшей картой
   Дьокуускайга биирдэ Лыыкка Бүөтүр Тыппааттан отут үс тыһыынчаны биир сабыынан охсубутун илэ харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
   ♦ Сабыы биэримэ кэпс. — мөккүһэн тутуһуннарыма, этэрин барытын самнаран ис. ☉ Не давать возможности кому-л. вставить слово в споре
   «Дьэ, доҕоор, горуох ыһыытыгар кыайдылар, — диэбитэ Данилов. — Сүүс гектары олоччутун биһиэхэ көлбөрүйдүлэр, мөккүһэн көрдүм да сабыы биэрбэтилэр». «ХС». Сирэйин сабыыта — ким эмэ, дьиҥнээх сирэйин кистээн тугунан эмэ үчүгэй буолан көстө сатааһына. ☉ Маска, скрывающая истинное лицо
   Кинилэр син биир хааннаах бандьыыттар, сирэйдэрин сабыыта эрэ атын. И. Бочкарёв
   ◊ Орон сабыыта — орону сабар таҥас (чараас суорҕан, түүл). ☉ Покрывало для кровати
   Манна ураты кэрэ түннүк орон сабыыларын, остуол сабыытын уонна салфеткалары… көрүөххэ сөп. В. Чиряев. Оһох сабыыта — оһох үөлэһин сабар чугуун хаппах. ☉ Печная крышка, заслонка
   Өксөөн оһох турбатын төрдүн ойоҕоһугар баар чугуун сабыыны төттөрү-таары тардыалаан көрдөрөр: — Оһоххут сабыыта бу. С. Маисов. Сирэй сабыыта — өлбүт киһи сирэйин сабар маҥан таҥас. ☉ Белое покрывало, которым накрывают лицо покойника
   Харытыана сыарҕаҕа сирэйин сабыыта сиидэһи арыйа баттаат, кэннинэн чинэрийэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Түннүк сабыыта — түннүгү хаххалата ыйыыр таҥас. ☉ Оконная занавеска, штора
   Муся туран түннүгүн сабыытын арыйа баттаата. Халлаан илин кырыыта суһуктуйан эрэрэ. П. Филиппов