туохт. Үөрбэнэн батары ас (хол., бугулу). ☉ Вонзать, втыкать что-л. куда-л. (напр., заострённый тонкий кол в копну). Бу бугуллары үөрбэлээ

I несов. разг. 1. чем во что ас, анньыалаа, кэйиэлээ; тыкать палкой в землю ма- һынан сири анньыалаа; 2. что во что (втыкать, вонзать) ас, анньыалаа; тыкать колья в землю енргэ тоһоҕолордо ас; 3. что во что (совать) үн^чүлүт, үҥүлүй; поросёнок тычет нос в корыто боросуонак хоруудаҕа үҥүлүйэр; 4. чем (показывать на кого-что-л.) ыйан көрдөр; тыкать пальцем на кого-л. кими эмэ тарбаххынан ыйан көрдөр; # тыкать в нос кому--либо сирэйгэ-харахха ас.

аат., эргэр. Лабаалардаах титириктэри иҥнэри соҕус кэккэлэччи анньан аҥаар эрэ өттүнэн сабыллар гына оҥоһуллар сайыҥҥы отуу. ☉ Летний однобокий шалаш из ветвистых молодых лиственниц, сложенных в один ряд внаклонку.
◊ Кэрбэҥ ас — тугу эмэ биир кэккэнэн субуруччу анньыталаа. ☉ Втыкать что-л. одно за другим, вереницей, цепочкой
Кэрбэҥ анньан киэргэттэ, Аҕыс ыйдаах быйаҥы ааһан түһэрэн абыраата. С. Зверев
Авиапортан специалистар кэлэннэр …… «авиаплощадкаҕыт сабачча буолуохтаах» диэн чуолкай кээмэйдээн, кэрбэҥ анньыбыттара. «ХС»

I
туохт. Сөмүйэҕин эбэтэр орто тарбаххын тойон эрбэххинэн бүк баттаан баран эмискэ төлө ыытан кими, тугу эмэ саай, оҕус. ☉ Щёлкать по чему-л., давать щелчок кому-л.. Илиим көхсүгэр тык
□ Ким эрэ биир сарсыарда кэнниттэн кэлэн …… ыарыылаах баҕайытык кэтэххэ тыкпыта. Амма Аччыгыйа
Анна, күүстээхтик сүүскэ тыгаат, суорҕан анныгар дьылыс гынан хаалла. Л. Попов
ср. кирг. тых, алт. тык ‘тыкать, втыкать, всовывать’
II
туохт.
1. Сырдыгынан сыдьаай, сырдат (күнү этэргэ). ☉ Излучать свет, светить (о солнце)
Күндү маска күн тыгар үһү (тааб.: таҥара күлүгэ). Күн маҥнайгы сардаҥалара тыган таас хайалар, чочумаастар төбөлөрүн кыһыл көмүс өҥүнэн киэргэттэ. Т. Сметанин
Кыырпах да былыта суох халлаан оройуттан күн сири-дойдуну итиинэн угуттаан чаҕылыччы тыгар. В. Протодьяконов
2. Күүскэ өрө ыһылын, өрө биэрэ сыт (хол., дьүүктэ уутун этэргэ). ☉ Брызнуть, бить струёй (напр., о ключевой воде)
Дьиктитэ диэн баар бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
[Уу] эн үтүөҕүнэн биһиги сүрэхпит уолан хаалбыт сыккыстара эмиэ өрө тыган бараллар. ППА БЭХКК

I
туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ муоскунан түс, муоскунан ас (сүөһү туһунан). ☉ Бодать кого-что-л., бодаться
Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр (өс хоһ.). «Оҕускун атыыр оҕус кэйбит!» — диэн хаһыы-ыһыы буолбутугар ыстанан тахсан көрбүтэ — оҕуһа …… ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Оҕус кэйээри күрдьүөттүүр. Баал Хабырыыс
2. Уһуктааҕынан тугу эмэ ас (дьөлө, батары, хайа). ☉ Наносить удар чем-л. острым, колоть, тыкать, втыкать
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Икки оҕонньору, үс эмээхсини, биир дьахтары, мустан турар дьоҥҥо көрдөрөн туран, ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
Туотук бокуойа суох хаары дьөлүтэ кэйэрэ. И. Федосеев
3. Кими-тугу эмэ суулларар, охторор гына ас, үт. ☉ Свалить, опрокинуть, сбить с ног кого-л. толчком, тычком
Уолаттар …… ындыыларын ыҥыырдары иҥнэритэ кэйэн кэбиспиттэр. Саха фольк. Дэһээтинньик …… [Марисаны] сүрдээх атаҕастабыллаахтык умса кэйэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] алаас кэбиһиилээх отторун суулларыта кэйэн түһэрэн, күрүөлэри тула баайыллыбыт ыҥыырдаах аттарыгар тэлгэппитэрэ. ПНИ ДКК
4. көсп. Тиҥиргэччи күүскэ тэбиэлээ, анньыалаа (сүрэх, ыарыы туһунан). ☉ Стучать (напр., в висках, затылке), колоть (в сердце)
Кэтэхпин, чабырҕайбын чыбырҕаччы кэйэн ыарыытыан! Софр. Данилов
[Саллаат] тостубут уллугун Дьулаан күүс ыарыыта, Сытыы быһах курдук, Чыбырҕаччы кэйбитэ. Күннүк Уурастыырап. Орлосов сүрэҕэ биллигирэс, чэчэгэйэ кэйэр… Н. Габышев
♦ Муннугу-ханныгы кэй — хайдах гыныаххын билимэ, барыах-кэлиэх сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Бэйэм билэрбинэн үлүбээй муннугу-ханныгы кэйэрим, …… суолбун-ииспин булуммакка сотору умуллан да хааллахпына көҥүлүм буолуох курдуга. С. Руфов
Биирдэ кини муннугу-ханныгы кэйэ сатаан баран сельсовекка сүбэ-соргу көрдөһө барда. Агидель к. Идэни таба талбакка тууга киирбит балык курдук муннугу-ханныгы кэйэр, туох да сыала-соруга суох тэрилтэттэн тэрилтэни кэрийэр, үрэхтэн үрэҕи солбуйар дьон аҕыйаҕа суохтар. ЧКС ОДьКИи. Туох эрэ тэһэ кэйэн (кэйбитинии) кэпс. — бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн эмискэ, соһуччу (тугу эмэ гынар). ☉ Вдруг, неожиданно, по наитию (действовать)
Ону баара туох эрэ кинини тэһэ кэйэн буолумматаҕа. И. Гоголев
Уол оһоҕун иннигэр балачча нөрүйэн олорбохтоото, онтон туох эрэ эмискэ тэһэ кэйбитинии эрчимнээхтик ойон тураат …… түннүк аннынааҕы остуолугар дьулуруйда. «ЭК». Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр — туох эмэ искэр, санааҕар тута сылдьарыҥ баарын биллэрэр. ☉ Сверлить, мучить, не оставлять в покое (о мысли)
Бүргэс курдук дьөлүтэ кэйэр итинник санаа уһугун Мөрүөн хайдах даҕаны тоһутуон, мүлүрүтүөн булбат. Д. Таас
Кинини булчут имэҥэ тэһитэ кэйбитэ. И. Федосеев
Миигин, Иван Даниловичка харда ыыппыппар, кэлбит кытаанах сурук тэһитэ кэйбитэ. П. Аввакумов
II
туохт.
1. Хаан күүскэ саба биэриититтэн кытар, тэтэр (хол., киһи имин этэргэ). ☉ Покрываться румянцем
[Глафира] икки имин хаана кэйэн, иэдэстэрэ буспут дьэдьэннии тэтэркэйдэр. Л. Попов
Өтөрүнэн маннык тото-хана аһаабатах хоноһолор кубарыйбыт имнэрин хаана кэйдэ. И. Гоголев
Кыыс тыынара кылгаата, имэ кэйэн кэллэ. «ХС»
2. поэт. Чаҕылхай өҥүнэн дьэргэйэ көһүн, тэһэ көр. ☉ Бросаться в глаза своей яркостью, выделяться ярким цветом; светиться яркой точкой
Мөлүйүөнүнэн уоттар чаҕылыһа, дьэрэлиһэ кэйэллэр. А. Федоров. Уулаах отон кэйэ буспут, Тииҥ хараҕын курдук адьас. И. Гоголев
Сибэкки тыллан, онтон атан, онтон кэйэн дьон хараҕын сымнатар. Н. Павлов
Дьөлө кэйэн ый быкта, Түүнүн да күннүү тыкта. «ХС»
III
даҕ., фольк. Барыларыттан эрэ чыҥха, саамай. ☉ Самый, выделяющийся чем-л.
Аллара диэки өҥөс гына көрө түстэҕинэ — балык салыҥын курдук кип-килэккэй таас муосталаах кэй уорук буолла. Саха фольк. Мин этэр тылым иччитин икки тэргэн ый кулугута буолбут кэй чуор кулгааххынан истэн турууй эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Кэй хара былыт өрө өрүкүйэн тахсан, Күдээрийэ көтөн кэлэн, Охсуһуулаах дьон Оройдорун туһунан тоҕуоруйда. ТТИГ КХКК
♦ Кэй тотуо — кыраны да тулуйбат өһүргэс, ордуос, кыыһырымтаҕай. ☉ Раздражительный, злой (из-за пустяков)
Кэй тотуо майгыннанан, килбиэннээх ньуурга кирдиэлэнэн баран …… кыыһырбыккытын кый халлааҥҥа кыйдаан, кыыс оҕо курдук ньургуйуҥ. Эрилик Эристиин
Туох ааттаах кэй тотуо буоллуҥ? Киһи диэки хайыспат да буолбуккун дуу? П. Тобуруокап
[Байанай] булчуттар …… тылларыгар-өстөрүгэр туох да дэҥи, сыыһаны тулуйбат аһары кэй тотуо, хомойумтуо, ордуос майгылаах. Эрчимэн
◊ Кэй кыыл миф. — икки бастаах дьулаан улахан көтөр кыыл. ☉ Двуглавое крылатое чудовище
Киэҥ халлаан икки хос бастаах кэй кыыла буолан суллаабытынан тиит курдук сул маҕан аартыгы өрө көтөн тахсыбытым. ПЭК ОНЛЯ I
Суор хара аҥаспыт аппаларыттан икки хос дьүөкэл бастаах, киһи аймах көрбөтөх, күлүк курдук күлүкүччүһэ сүүрэр, ыар сыттаах кэй кыыллара быгыалаһан тахсаннар …… орулаһа хончоҥностулар. Д. Апросимов

I
туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, хаалаа, батар. ☉ Вкладывать, всовывать, вдевать что-л. во что-л. [Чыычаах] ол олорон таас биир үлтүркэйин айаҕар укта. Күндэ
«Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары кыҥастаһа олорон. Амма Аччыгыйа
Ыаҕайатыттан хаппыт балыгын сүөкээн баран, куһун укта. Т. Сметанин
2. Кими, тугу эмэ ханна эмэ киллэр (хол., балыыһаҕа, хаайыыга). ☉ Помещать, устраивать, водворять кого-л. куда-л. (напр., в больницу, тюрьму)
Оҕонньоттору балыыһаҕа угаллар. Амма Аччыгыйа
Балачча өр буолла, иччитэх балаҕаҥҥа ат уга барбыт бандьыыт киирэн биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Пистолет — Семёновка:] Тойонуом, хаайыыга угума! С. Ефремов
3. Дуобакка, саахымакка фигураны, ньыкааны атын ньыкааҕа, фигураҕа соруйан биэрэн сиэт. ☉ В шашках, шахматах отдавать свои фигуры противнику, жертвовать
Биэс дуобаты уган биэрэн, түгэхтэн биирдэ эргитэн ылыы буолла. НСС ОоО
4. көсп. Сүүйүүлээх оонньууга харчыта туруор. ☉ Делать ставку, ставить на кон (напр., на скачках). Сүүрүк акка уктум
♦ Атаҕын да укпат көр атах
Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуо этэ. Р. Кулаковскай
Оҕонньор өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон барбыт, онтон ыла икки ыйы быһа атаҕын да укпатах. БТТ
Ат атаҕар уган көр атах. Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ
Атаххын да угума көр атах. Киэр бар! Икки харахпар көстүмэ, мин дьиэбэр атаххын да угума! «ХС»
Атаххын ук — тумсугун ук диэн курдук (көр тумус). [Семён Данилов] уус-уран литератураҕа атаҕын саҥа укпута. ОГГ СМ
Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир. Уол маачаха ийэтэ Миитэрэйдээх Киргиэлэйи биир угунньаҕа укпут. Н. Заболоцкай
(Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) көр айах. Кэбис, мээнэ саҥарыма, аны ки7ини ол дьон айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Ээйии, онно олох барбаппын, абааһы оҕонньорун айаҕар уган биэримэҥ», — диэн көрдөспүтэ үһү. С. Юмшанов
Өй ук көр өй. [Ньукулай:] Үгүһү да саҥаран туһалыыр биллибэт, син онон өй угар суох. А. Софронов
Биһигини сүбэлээччи, өй уган биэрээччи тойоммут Бииктэр үһү. Л. Попов
Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх — Өйү угар дэһэллэр. Айталын. Санааҕа ук — кимтэн, туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вгонять в задумчивость кого-л. [Күкүр Уус:] Миигинньик курдук дьоннору бу үйэ улахан моһуокка, санааҕа укта. Суорун Омоллоон
Муос мустуукка угуллубут сурук Костяны улаханнык аймаата, ыгылытта, санааҕа укта. Н. Габышев
Санаа ук — өй ук диэн курдук (көр өй). [Киирик:] Ол табаарыстар миэхэ санаа уган, онтон ыла кыһыл бартыһаан буолтум. С. Ефремов
Ким эрэ Эйнштейнтэн автограбын көрдүүргэ санаа укпута. ЭБЭДьА
Сөмүйэтин уга сытар сирэ көр сөмүйэ. Оҕонньор алааһын күөлэ — сөмүйэтин уга сытар сирэ. Тарбаххын айаҕар уган биэримэ көр тарбах. Сэрэн, кутталлаах киһи быһыылаах, тарбаххын айаҕар уган биэримэ. Төбөтүн уган биэрдэ көр төбө. [Тарбыыкын] тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов
Тумсугун угума көр тумус. «Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ тумсуларын угуохтара суоҕа», — диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? «ХС»
Тумсугун ук көр тумус. Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
Тыын ук көр тыын II. Иэдэйиэх киһини Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
[Үрүйэ] Утаппыкка тыын угар Уйгулаах да уу буоллаҕыҥ. И. Федосеев
[Кавказ чараас былыттара] Соҕуруу халлаан тыын угар Таммаҕа буолан түстүннэр. И. Эртюков. Уган биэр — бэйэҥ быыһанаары, үчүгэй буолаары, атын киһини түбэһиннэр, буруйдат. ☉ Подвести, подставить кого-л.
Соруйан төттөрүлэһэҕин. Хата Бүөккэни уган биэриэхпин баҕарбатаҕым диэ. Далан
Эн биһигини, чугас ыалгын, көмүскэһиэххин билиминэ, уган биэрэ сылдьаҕын. Эрилик Эристиин
Чэ, олус мунчаарыма, эйигин уган биэриэхпит суоҕа. М. Попов
Уокка уган биэр көр уот II. [Бурхалей] Эрбантей бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн атах балай барбытын бастаан соһуйа, хоргута иһиттэ. Эрилик Эристиин
◊ Бугул (от) ук — от кэбиһэргэ сыарҕаҕа оту, бугулу тиэй. ☉ Укладывать, грузить сено (копну) на сани, дровни для стогования
Сөдүөт бугул уга сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэм от угар, мин оҕус сиэтэбин, кыдамаһыппыт Уус Мандар диэн киһи. И. Гоголев
Кирилл тыраахтар сыарҕатыгар от угар. Нэртэ. Күүстэ ук — ким эмэ санаатын көтөх. ☉ Придавать силу кому-л., подбадривать кого-л.
Киэһэ аттыгар кэлэн олорон баран: «Крепись, крепись, надо брать себя в руки», – диэбитэ кыыс киниэхэ күүс угаары. Суорун Омоллоон
[Тыыл дьоно] күүтүүлэрэ саллаакка күүс угара. Т. Сметанин
Киһи ыарахан күнүгэр көмөҕө кэлэр, күүс угар амарах санаалаах, ыраас дууһалаах дьон сир олоҕун симииллэр. «ХС». Үптэ ук — ханнык эмэ тэрээһиҥҥэ харчыта биэр, харчынан көмөлөс. ☉ Вкладывать деньги (в какое-л. предприятие, мероприятие)
[Максим:] Мөлүйүөн үбү уктахха күндү отон саада үүнэн мөлбөйүө үһү. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. сох, тюрк. сук ‘засовывать, вкладывать, втыкать’
II
аат.
1. Ханнык эмэ туттар тэрил, сэп-сэбиргэл (хол., сүгэ, өтүйэ, хотуур) тутааҕа, тугу эмэ (хол., былааҕы) илиигэр тутар өттө. ☉ Ручка, рукоятка, черенок какого-л. инструмента, древко (знамени, флага). Өтүйэ уга. Сүгэ уга. Быһах уга
□ Чоочо хараҕа суох эрэйдээҕи дэйбиирин үрүҥ көмүс угунан төбөҕө сырбатан эрдэҕинэ, анарааҥҥыта харытын тоһуйан биэрдэ. И. Гоголев
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. Үүнээйи (сэппэрээк, от, сир аһа, сибэкки) сэбирдэхтээх умнаһа. ☉ Стебель, куст
Атырдьах ыйын үтүө күнэ — Кинилэр үрдүлэригэр, Отон уга, сир симэҕэ Иннилэригэр тэлгэнэр. С. Данилов
Витя бэрт хойуу астаах ук анныгар хаптас гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Оттуҥу үүнээйилэр уктара сымнаҕас, сүмэһиннээх, күөх буолар. КЗА АҮө
◊ Быһах угун саҕа көр быһах
Быһах угун саҕа Быыкаа эрэйдээх Олорбута биир сылга Син дьиэни дьиэлээн. Баал Хабырыыс
Биир быһах угун саҕа уол оскуолаҕа эһиил киириэ. С. Федотов
Дьэдьэн уга көр дьэдьэн. Алаас саҕата барыта дьэдьэн уга. Кыа уга (кыа от) көр кыа. Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Көһүйэҕэ буһарыллыбыт кыа уга сүрэҕэлдьээбиттии сырдьыгыныыр. М. Доҕордуурап
Кыстык угун саҕа балаҕан көр балаҕан. Айаннаабытын иккис күнүгэр уҥа биэрэккэ кыстык угун саҕа кыракый балаҕан турарын көрөн, Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
Таһырдьа арҕааттан түспүт күүстээх силлиэ кыстык угун саҕа балаҕан эркинигэр хаары тибэн бурҕачытара. Күннүк Уурастыырап. Сүгэ уга көр сүгэ. Ырыынакка араас кээмэйдээх сүгэ уга атыыланар
□ Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Ук биэрэр — аан аһар диэн курдук (көр аан I). Хата эн этииҥ айымньыны сыаналааһыҥҥа ук биэрэр, ханнык даҕаны киритиэрийи суох гынар. Далан
Паапа үбэ кулаактааһыҥҥа сөп түбэһэрин билэ-билэҕин собус-соруйан мөккүһэҕин. Аны билигин кэлэн соруйан дьоҥҥо ук биэрэн этэ тураҕын. «ХС»
ср. др.-тюрк. сап, тюрк. сап, сып ‘ручка, рукоятка; стебель’

I
туохт.
1. Тугу эмэ аһыллыбат гына сап (хол., күлүүстээн, олуурдаан). ☉ Закрывать, запирать что-л. (на замок, крючок)
Сып-сап таҥнан, кыбартыыратын хатаан, аллара түстэ. Е. Неймохов
Уордаахап киирээт, хап-сабар ааны хатаан кэбиспитэ. П. Степанов
«Тохтоо эрэ, бииргэ киириэх», — диэтэ Тимофей Нилыч массыынатын хатаан, күлүүһүн тылын сиэбигэр укта-укта. П. Аввакумов
2. Тугу эмэ туохха эмэ, батары саайан эбэтэр иҥиннэрэн түспэт гына иил, оҥор. ☉ Прибивать, вбивать что-л., прицеплять что-л. к чему-л., вонзать что-л. во что-л. Мойот кураанах күөгүтүгэр мэҥиэ хатыы олорон ойоҕоһугар кыра күлүүнү иһиттэ. Т. Сметанин
Сүгэтин аһыытынан маска хатаата. Сэмээр Баһылай
Эн аҕаҥ борбуйун иҥиирин быһа ыппыт оноҕоһун ити тииккэ хатаан хаалларбыта. В. Титов
♦ Болҕомтоҕун хатаа — болҕомтоҕун уур 1 диэн курдук (көр болҕомто)
Туох баар болҕомтотун үрүҥ маайкалаах эдэркээн уолга хатаата. Н. Лугинов
Витя болҕомтотун хатаабыт көтөрүн диэки Куонаан көрөн ылла. Н. Заболоцкай
Долоҕойгор тохтот (тут, хатаа) көр долоҕой. Үһүстээн да кэргэннэнэн табыллар биллибэт диэн Саша долоҕойугар хатаабыта. «ХС»
Мэйиигэр хатаа көр мэйии. Киэһэ мунньахха бараргын умнума, мэйиигэр хатаан кэбис. Өйгөр хатаа көр өй. Наһаар Наһаарабыс ити түбэлтэни умнубаттыы өйүгэр хатаабыта. Е. Неймохов
Киһи оҕо, эдэр эрдэҕинэ билбитин, өйдөөбүтүн үйэтин тухары саныы сылдьар, отойун умнубат. Өйүгэр хатыырдыы хатыыр. ИМС ОС
Аҕатын ити тылларын уол өйүгэр кытаанахтык хатаабыта. Дьиэ к. Санааҕын (санааҕар) хатаа — тугу эмэ бэлиэтии көр, өйдөө. ☉ Запомнить что-л., обратить внимание на что-л. Эппит тылбын Эккэр иҥэр, Саҥарбыт саҥабын Санааҕар хатаа. П. Ойуунускай
Гаврил Михайлович хайаан да бииргэ эмэ [сылгыга] санаатын хатаабыт буолуохтаах. «ХС». Сүрэххэр хатаа — өйгөр-санааҕар илдьэ сырыт. ☉ Сохранить в сердце, в памяти, запомнить
Кинилэр кэриэстэрин …… сүрэхпитигэр хатаан өйдүү сылдьыаҕыҥ! Амма Аччыгыйа
Эйэлээх хараххын Сүрэхпэр хатыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Төбөҕөр ха- таа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Эн ити сүбэни эмиэ төбөҕөр кытаанахтык хатаа. И. Федосеев
Уу, быданнааҕы да суолу киһи өйө төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС». Хаппаргар хатаа — умнубат гына, кистэлэҥ санаа оҥостон илдьэ сырыт, өйгөр тут. ☉ Хорошо, надолго запомнить, сохранить в памяти (что-л. тайное)
Мэркииттэр хайа эрэ баайы-дуолу мунньунардыы, кыра да хом санааны хаһаанан, хаппардарыгар хатаан иһэллэр. Н. Лугинов. Кини кэрэ мөссүөнүн Сүрэхпэр сөҥөрдөбүн, Хаппарбар хатыыбын
эвен. фольк. Хаппыккар хатаа кэпс. — 1) ким да көрбөт, булбат гына кистээ. ☉ Тщательно прятать, хранить, скрывать что-л. (подальше от чужих глаз)
Дьэ, харчытын ыллар эрэ, дьахтар дьахтара өтөн, хаппыкка хатыа этэ... Миигиттэн кистиэ... А. Чехов (тылб.); 2) туох эмэ кистэлэҥи кимиэхэ да кэпсээмэ. ☉ Сохранить в тайне
Эн итини миигиттэн эрэ иһиттиҥ, таскар таһаарбакка, хаппыккар хатаан кэбис. «ХС». Хараҕын уотун хатаабыт — туохха эмэ ымсыыра санаабыт. ☉ соотв. положить глаз на что-л. Манчаары хабыр, эдэр сааһыгар хараҕын уотун хатаабыт баайдарын тэлгэһэлэригэр маҥан атынан ойутан киирэрэ. И. Гоголев
Үрдүк маска айыы да, абааһы да Харахтарын уотун хатыыллар. И. Гоголев
Хаарыаннаах хара тааска Харах уотун хатаабыт. Эллэй. Хараххын хатаа кэпс. — 1) тугу эмэ көрөн өйдөөн хаал, бэлиэтии көр. ☉ Окинуть взором, задержать взгляд
Нартаахап хараҥаҕа биллэ-биллибэттик туртайар Леся сирэйигэр тиһэх төгүл хараҕын хатаан баран, аппа диэки хаампыта. Софр. Данилов
Кэлэ-бара биригэдьиирдээх Наастаҕа үөннээх хараҕын хатаан ааһар. С. Федотов
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»; 2) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыыра санаа, кими, тугу эмэ сөбүлүү көр. ☉ соотв. положить глаз на кого-что-л.
Волостной Туман кини атыгар хараҕын хатаабытын көхсүтүнэн туран бүтэйдии эмиэ сэрэйбитэ. Ойуку
Бэрдин, үчүгэйин билэн, тойон бэйэлээх киниэхэ хараҕын хатаатаҕа. У. Ойуур
Бэйэтин саастыыта олус үчүгэй кыыска Дьорҕоот хараҕын хатаабыта. «Чолбон»
Эдэр учуутал кырасыабай дьахтарга хараҕын хатаабыта. ПНИ АДХ
◊ Тыҥыраххын (тыҥыраххынан, тыҥыраххар) хатаа кэпс. — тугу эмэ тут, туохтан эмэ тутус. ☉ Зацепиться, схватиться за что-л. Суол ортотугар хаххан кинини утары көрөн, биилкэ курдук тыҥыраҕын өлбүт кукаакы үрдүгэр хатаан олорор эбит. Е. Макаров
Тиистэригэр ытыран, тыҥырахтарыгар хатаан баран, оҕо-уруу туһугар ытыы-ытыы, соһулла сылдьыахтара. Н. Борисов
ср. тюрк., монг. када ‘вбивать, втыкать, прикрепить’
II
туохт. Саас ириэрэн, итийэн иһэн эмискэ тымный, тыалыр. ☉ Наступать (о весенних заморозках), похолодать
Быйыл эмиэ муус устар эргэтигэр, ыам ыйын саҥатыгар хатаан турда. И. Гоголев
Халлаан хатаабыта ааһан, үс-түөрт хонуктан бэттэх күндьыл итийэн, сир-дойду сыттанан барда. И. Сосин
Халлаан хатаан турар. Төһө даҕаны сылаас саас кэлэрэ чугаһаабыта биллибитин иһин, ситэ итийбэт. И. Никифоров
◊ Харанан хатаа — хаар ууллубутун кэннэ тоҥор (сааскы халлаан туһунан). ☉ Морозить, холодать по весне после того, как снег растаял
Быйыл хаар халыҥ дьыла, сир сиигириэ ахан, саас эрэ тиийэн харанан хатаабатар ханнык. У. Нуолур