1) страд. от ороо = вытаскиваться, выниматься, извлекаться, быть вытащенным, вынутым, извлечённым; 2) медленно, неуклюже выползать, вылезать, выбираться; хаар иһиттэн оронон тур = неуклюже вылезать из-под снега.

туохт. Эргэрэн халтаҥнаа, соролон (түү таҥаһы этэргэ). ☉ Облезать, вылезать, стираться (о шерсти, мехе)
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ, холтолообут арбаҕаһын уһулла. И. Никифоров

туохт., эргэр. Туохтан эмэ ыраастан, дьайҕар. ☉ Очищаться от чего-л., рассеиваться; отступать
Өрүс мууһа дьулҕарыйда. Былыт дьулҕарыйбыт. ПЭК СЯЯ
Тохсунньу ыйым дохсун холорук Тоһуттар тымныыта дьулҕарыйан [барарын саҕана]. Саха нар. ыр. II
ср. п.-монг. дьулгура 'выпадать, вылезать'

1) сдирать что-л. с кого-л.; сүөһү тириитин соролоо = содрать шкуру с забитого животного; суорҕанын соролоо = стащить с кого-л. одеяло; 2) перен. вытираться, вылезать (о шерсти, мехе); ыт түүтэ соролообут у собаки вылезла шерсть; саҕынньах соролообут мех на шубе вытерся; 3) перен. разг. обдирать кого-л., драть с кого-л. (т. е. запрашивать слишком высокую цену, плату).

1) падать, сваливаться; охтон түстэ он упал; оҕо оронуттан түстэ ребёнок упал с кровати; ууга түс = а) упасть в воду; б) утонуть; 2) спускаться, сходить, слезать; аттан түс = спешиться; сыарҕаттан түс = слезать с саней; хайаттан түс = спуститься с горы; 3) идти, выпадать (об осадках); ардах түһэр идёт дождь; 4) садиться; приземляться; күөлгэ кустар түстүлэр утки сели на озеро; самолёт этэҥҥэ түстэ самолёт приземлился благополучно; 5) располагаться, останавливаться (напр. на ночлег); мин гостиницаҕа түстүм я остановился в гостинице; 6) впадать; өрүс муораҕа түһэр река впадает в море; 7) опадать, облетать, осыпаться; сэбирдэхтэр түспүттэр листья опали; 8) облезать, вылезать; выпадать (о шерсти, зубах и т. п.); 9) понижаться, снижаться, уменьшаться (об уровне, размере чего-л.); күөл уута түспүт уровень воды в озере понизился; сыана түспүт цены упали; 10) перен. нападать, бросаться на кого-что-л.; өстөөххө түс = напасть на врага; сэриинэн түс = идти войной, напасть; ити ыт киһиэхэ түһэр эта собака бросается на людей; саба түс = напасть на кого-л.; 11) перен. появляться, возникать; наступать; тоҥот бырдаҕа түстэ появились первые весенние комары; өрүскэ тыал түстэ на реке поднялся ветер; сайыҥҥы куйаас түстэ наступила летняя жара; 12) перен. приходить в упадок; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. обозначает моментальность и внезапность действия: дьөлө түс = проткнуть насквозь; олоро түс = быстро присесть; тобулу түс = пробить насквозь; үлтү түс = разбиться вдребезги; тиэрэ түс = упасть навзничь; быстан түс = оборваться; көтөн түс = влететь, вбежать неожиданно; көстө түс = внезапно показаться, появиться; 14) в сочет. с деепр. на =а, =ан, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает кратковременность и незавершённость действия: аһыы түс = поесть немного, закусить; аҕыйата түс = немного поубавить что-л. (в количестве); тура түс = постоять немного; көһүтэ түс = подождать немного # иннигэр түс = опередить, победить кого-л.; көҕүс түс = не удовлетворяться, быть недовольным (достигнутым); оҕо түспүт произошёл выкидыш; санааҕа түс = опечалиться; сүөм түс = огорчаться из-за чего-л., разочаровываться в чём-л.; толук түс = заступаться за кого-л.; түһэн биэр = подводить кого-л.; умса түс = разг. умереть; погибнуть.

I
1.
ороо диэнтэн атын. туһ. Ол иһин, очуостаах бу «Эһэ» хайаҕа Хотуулаах хойгуонан хорҕолдьун оронор. С. Васильев
2. Туох эмэ иһиттэн, анныттан бэрт нэһиилэ тахсан кэл. ☉ Медленно, неуклюже выползать, вылезать, выбираться из чего-л.
Бэдэр суорҕан үллүктээх, хара эһэ тириитэ тэллэхтээх инники сыарҕаттан кырдьа барбыт киһи бэрт, ыараханнык оронон турда. Н. Якутскай
Оронон туран киһибин ааттаатым. Т. Сметанин
Люктан эмискэ танкист төбөтө быгар. Ол-бу диэки лэкээриҥниир, онтон бүтүннүү бэйэтэ оронон тахсар. А. Данилов
II
аат.
1. Утуйар сир уопсай аата: сыҥаһа орон, кырабаат, тапчаан о. д. а. ☉ Общее название спальных мест: кровать, нары, топчан и т. д. Дьаакып оҕонньор улаханнык кырдьыбыт, тайахтаах, ороҥҥо олорор. А. Софронов
Өлөөнө оҕотун оронугар илдьэн олордон баран, оһоҕун күөдьүтэр, чаанньыктаах чэйи сылыта туруорар. Н. Якутскай
2. Утуйар таҥас. ☉ Постель (спальные принадлежности). Орону оҥор. Орону хомуй
□ Киэһэ утуйар кэмнэрэ кэлэн, Харытыана эрэйдээх оронун оҥоро турбута. П. Ойуунускай
Марба баай харыйалар анныларыгар күөх окко орон оҥордо. Күндэ
♦ Орон <орон-тэллэх> киһитэ буолла — улаханнык ыалдьан, сытар ыарыһах буолла. ☉ Стать лежачим больным, быть прикованным к постели
Дьэ, бу билигин [Лаврентий] эмиэ орон-тэллэх киһитэ буолла, балыыһаттан таһыччы аккаастанан, дьиэтигэр сытар. Н. Габышев
Чэрэмэдиэ ыалдьан биир ый орон киһитэ буолбутугар даҕаны, Кулархаа мантан антах соҕотоҕун дьаһанан олорор кыаҕа суоҕун өйдөөбөтө. С. Курилов (тылб.). Орон ото (бөҕө) буол — улаханнык ыалдьан сытар ыарыһах буол. ☉ Стать лежачим больным
Ити кэннигэр, эмиэ биэсалта хонукка орон ото буолан баран, эмиэ тайаҕынан туран, дьиэ иһигэр хаамар буоллум. Багдарыын Сүлбэ
Муус өлүөр, оту-маһы тутан көрө сылдьар киһи эмискэ орон бөҕө буолан хаалара дэлэ эрэ кыһыылаах. «Сахаада». Орону эрэ сылытан тахсар кэпс., сөбүлээб. — хойукка диэри утуйарын сөбүлүүр киһи; сүрэҕэ суоҕуттан тугу да гыныан баҕарбакка сытан тахсар киһи. ☉ Любитель поспать, поваляться в постели, лежебока. Киһибит оронун эрэ сылытан тахсар. Орон эрэ оҥхойо, тэллэх эрэ тэһэҕэ- һэ — хаһаайыстыбатыгар тугу да оҥорбот ойох. ☉ Плохая хозяйка, жена, не умеющая вести хозяйство. Кини ойоҕо дьиэтигэр-уотугар кыһаллыбат, орон эрэ оҥхойо, тэллэх эрэ тэһэҕэһэ
◊ Атах орон этногр. — саха балаҕаныгар уҥа (соҕуруу) өттүнээҕи үс оронтон аан диэкитэ. ☉ Ближайшие к двери нары из трёх расположенных на южной стороне якутского балагана
Атах ороҥҥо Мүлдьү уол нэк быыһыгар мас ынахтарынан оонньуу олорор. Суорун Омоллоон
Атыттар курдук туохпутунан уруу түһэриэхпитий? Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
Бастыҥ орон — көр бастыҥ. Онтон булан-талан бастыҥ ороҥҥо олоро түстэ да, ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо. Ньургун Боотур. Доодор кулуба биир остуолу бастыҥ орон аттыгар, биир остуолу ортоку орон аттыгар, биир остуолу кэнники орон аттыгар туруортарар. Саха фольк. Биллэрик орон этногр. — саха балаҕаныгар аан утарытынааҕы истиэнэҕэ уҥа бастакы ороҥҥо сыстар орон. ☉ Нары на противоположной от входа стороне якутского балагана
Арай биллэрик орон быыһын үрдүнэн оҕо сирэйэ аргыый быган кэллэ. Суорун Омоллоон
Сотору, сыҥаһа кытыытын кэрийэн, биллэрик оронтон суол аанын булбутум, Устунан таһырдьа тахсаммын — Боруогу уҥуордуур буолбутум. Күннүк Уурастыырап
Кэтэҕэриин орон — көр кэтэҕэриин. Холумтаҥҥа чаанньык турар. Дьаакып оҕонньор кэтэҕэриин ороҥҥо сытар. А. Софронов
Сырбай дьиэтэ, түүн, дьиэ иһэ хараҥа, кэтэҕэриин ороҥҥо таҥас быыс тардыллан турар. Амма Аччыгыйа
Чоочо оҕонньор бэйэтэ кэтэҕэриин оронугар туоллан олорор. МНН. Ортоку орон этногр. — балаҕан уҥа өттүнээҕи ороннортон ортокута, бастыҥ уонна атах ороннор икки ардыларынааҕы орон. ☉ Средние нары с южной стороны якутского балагана между бастыҥ орон и атах орон
Улахан уол Унаар Уйбаан Ортоку орон иннигэр Игиинэн Эрбии тииһин аалан Ирэ-хоро олорор. С. Васильев
Бу ортоку ороҥҥо ханнык уол киирэн дьохтонон олороруй? МНН. Суол аанынааҕы орон этногр. — киирэр аан аттынааҕы орон, атах ороҥҥо сыстар орон. ☉ Нары у входа, примыкающие к атах орон
«Туох алдьархайа тахсыбыт буоллаҕай?» — дии саныы-саныы суол аанынааҕы ороҥҥо барда. Күннүк Уурастыырап. Сыҥаһа орон этногр. — балаҕан эркинигэр сыһыары, хамнаабат, сыҕарытыллыбат гына оҥоһуллубут ороннор. ☉ Нары вдоль стен якутского балагана
Уот сырдыгар элэҥнэттэххэ, дьиэ иһигэр, урут сыҥаһа орон, сиэрдийэ үрүт, ирээккэҕэ ыйанан намылыһан турар таҥас-сап, оллур-боллур буор муоста көстөллөрө. Б. Лунин (тылб.). Уҥа орон этногр. — саха балаҕанын уҥа өттүнээҕи орон (үксүгэр ортоку уонна бастыҥ ороннору этэргэ). ☉ Нары на южной стороне якутского балагана (обычно об ортоку орон и бастыҥ орон)
Тугу да хардарбакка уҥа ороҥҥо баран олордо. И. Гоголев
Уол хап-сабар уҥа ороҥҥо сытар үтүлүктээх бэргэһэтин ыстанан тиийэн харбаан ылан таһырдьа ыстаммыт. МНН
Уҥа ороҥҥо хас даҕаны бэрт куһаҕан таҥастаах дьон ыалдьыт быһыытынан олороллор. Эрилик Эристиин. Хаҥас орон этногр. — саха балаҕанын аан утары истиэнэтин үһүс ороно (бастакыта — биллэрик, ортокута — кэтэҕэриин). ☉ Нары на противоположной от входа стене якутского балагана, следующие за кэтэҕэриин орон
Хаҥас ороҥҥо кыра оҕолор саҥалара ботур-ботур кэпсэтэ-кэпсэтэ, оонньуур быһыылаахтар. Эрилик Эристиин. Тоҥмут ынах этэрбэһэ чоочугураан, дьиэҕэ киирбитин истэн саҥаһа Лөкүөрүйэ эмээхсин, хаҥас ороҥҥо сытан ыйытта: «Ким киирдиҥ?» Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. орун ‘место, трон’, тув. орун, бур. орон, чув. выран ‘койка, кровать’