несов. см. выпрямить(ся).

сискин чөнөт = выпрямить спину.

с. 1. (по гл. выпрямить) көннөрүү, чиркэтии; 2. (по гл. выпрямиться) көнүү, чиркэйии.

сов. что 1. (выпрямить, расправить) көннөр; 2. (устранить недостатки, исправить) көннөр, тупсар; выправить положение балаһыанньаны көннөр; выправить корректуру корректураны көннөр.

побуд. от көн = 1) делать прямым, ровным, выпрямлять, выравнивать; маһы көннөр = выпрямить палку; 2) перен. делать лучше; поправлять; исправлять; алҕаһы көннөр = исправить ошибку.

ж. көҕүс, сис; выпрямить спину көхсүгүн көннөр; # за спиной у кого-л. кэнниттэн сылдьан, кэтэхтэн (биллэрбэккэ); на собственной спине (испытать и т. п.) бэйэн эккинэн-хааҥҥынан; нож в спину кэнниттэн быһахтан (кэнниттэн сылдьан таҥнар, куһаҕаны оҥор).

сов. 1. что (свёрнутое, скатанное, сложенное) тэнит, арый; развернуть газету хаһыаты тэнит; 2. кого-что (завёрнутое) өһүл, сүөр; развернуть покупку атыылаһыы-гын өһүл; 3. что (выпрямить, расправить) дарат, көннөр; развернуть плечи санныгын дарат; 4. что, воен. (по линии фронта) тэнит, кэккэлэт; 5. что, перен. (проявить в полной мере) толору тэнит, толору тутун; 6. что, перен. (организовать в широких размерах) тэнит, тэнитэн ыыт; 7. что (заставить сделать поворот) эргилиннэр; развернуть танк танканы эргилиннэр.

туохт.
1. Тарбаххынан эбэтэр ытыскынан ыга баттаан, күүскэ анньан сот, ыраастаа (убаҕаһы, кири-буору, көлөһүнү, туох эмэ сыстаҥнаһы). ☉ Счищать, вытирать что-л. пальцами или ладонью с силой, сильно надавливая (напр., грязь, пот с лица или что-л. липкое)
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүт кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккэрийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Мэхээлэ сүүһүн көлөһүнүн икки чанчыгын диэки, илиилэрин көхсүнэн, ньиккэрийэн кэбистэ. А. Сыромятникова
Киирик си-дьүгээр буолуохтааҕар сыа-арыы бытархайын сундуук түгэҕиттэн ньиккэрийэн ылан, ытыһыгар хомуйан, дьиэҕэ киллэрбитэ. «ХС»
2. Туохха эрэ кыһайа тутан кырыылааҕынан (хол., быһах өнчөҕүнэн) ыга баттаан көннөрөр, сымнатар курдук ньылбы тарт, ньылбырыт (хол., сигэ буолар талаҕы, быаны, тимир туһаҕы). ☉ Вытягивать что-л. (напр., тальниковый прутик, верёвку, тонкую железную проволоку), придавливая чем-л. твёрдым (напр., обухом ножа) к ровной твёрдой поверхности, с целью выпрямить или сделать мягче. Синньигэс талаҕы быһах өнчөҕүнэн ньиккэрийэн эбэтэр илиигэ эрийэн сымнаттахха сигэ быа буолар. Бүк-тах барбыт эргэ тимир туһаҕы маска ньиккэрийэн көннөрүллэр. Тэҥн. ньиккэй
ср. бур. нидхыр ‘скребок для соскабливания грязи’

туохт.
1. Көлөнү эбэтэр тугу эмэ суолун булларан хаамтар, ыыт. ☉ Направлять движение кого-чего-л., править, управлять кем-чем-л. (напр., транспортным средством). Аты буоһалаан салай. Оҥочону салай. Хайыһаргын салай
□ Мотуору салайан иһэр нуучча аҕам киһитэ соломо сэлээппэтин Баанчалаахха өрө уунна. Л. Попов
Кырдьык даҕаны, Мойот ыттары салайарга кыайан үөрэммэтэҕэ. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ оҥорорго, олоххо киллэрэргэ дьону, киһини баһылаан үлэлэт. ☉ Направлять чью-л. деятельность, быть во главе чего-л., руководить чем-л.. Куруһуогу салай
□ Яков Андреев агрономическай дьаһаллары олоххо киллэриини олус кыһамньытын ууран салайда. М. Доҕордуурап
Олох булгуччу уларыйыа. Тойот-хотут былааһа сууллуо. Былааһы кыра-дьадаҥы дьон бэйэбит салайыахпыт. Күндэ
△ Киһини туохха эмэ көҕүлээ, интэриэһин, дьарыгын хайа эмэ диэки хайыһыннара сатаа. ☉ Направлять чьи-л. интересы на что-л., заинтересовывать кого-л. чем-л.
Арай аҕата эрэ оргууй, сыыйа уолун архитектура диэки салайа сатыыра. Н. Лугинов
3. Тугу эмэ бэйэҥ оннугар атын киһиэхэ эбэтэр ханна эмэ бэрдэр. ☉ Уступать, передавать свою долю в чём-л. другому человеку. Өлүүгүн киһиэхэ салай
4. поэт. Оҥор, олохтоо (туох эмэ үчүгэйи). ☉ Создавать, основывать (что-л. доброе)
Солун сокуону булан, Дьолбутун тупсарыаҕыҥ, Атын дьаһалы арыйан, Саргыбытын салайыаҕыҥ диэн …… Ыраахтааҕы дьону ылаттаан кэбистилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьадаҥыбыт, ортобут Саргыларын салайар Дьаһаллары ылыаҕыҥ! Оһуохайдыыр оһуохай! Эллэй. «Ити кимий?» — диэбитим, — Абырал аанын аспыт, Айылгы баһын салайбыт …… Аанныыр дойдум Аналлаах иччитэ Аан Дархан айыыһыт диэн, Сол бэйэтэ эбит дуу! Саха фольк.
ср. бур. зала ‘выправлять, выпрямить’

1. сыһ.
2. Көнөтүк, биир субурҕатык. ☉ Прямо, прямой линией (выпрямить, разогнуть)
   Быаны көннөрү тарт. — Биричиинэй быһаҕын сулбу тардан таһааран көннөрү тутта. Амма Аччыгыйа
3. Урукку оннугар, чөлүгэр (түһэр — туох эмэ хамсаабыты, сыҕарыйбыты). ☉ На старое место, на прежнее место, по-прежнему (поставить, поправить)
   Киһитэ ачыкытын көннөрү анньынна. М. Доҕордуурап
   Хаалтыһын көннөрү тардынна, Бытыгын туора сотунна. С. Васильев
   [Оҕонньор] эмискэ баҕайы Симон ханньары барбыт атаҕын көннөрү тутан кэбистэ. Л. Попов
4. Уустугурдуута суох, судургутук. ☉ Не осложняя, просто
   — «Биһиги быйыл бултаабыт түүлээхпит», — диэтэҕэ баҕас дуу кини көннөрү... Амма Аччыгыйа
   Демонстрациябытын, биһиги хас да суол гына формалыыбыт, көннөрү хааман испэппит. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Мээнэ, таах. ☉ Просто, просто так
   — Көр, ити Ньукулай Ньукулаайабыс табаарыс үлэни көннөрү ыраахтан көрөн баран ааһа турбат киһи. Амма Аччыгыйа
   — Суох, тахса иликпин [үлэбэр]. Бу үлэбэр көннөрү билсэ сылдьар дьүһүнүм. Н. Лугинов
   — Ээ, дьэ диэ, көннөрү сытан ыллым. А. Сыромятникова
6. Туга да суох, кураанах; илии тутуура суох. ☉ Ни с чем, без ничего; с пустыми руками
   Бу баран бараммыт биһиги көннөрү кэллэхпитинэ, повар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Т. Сметанин
   Аа-дьуо эрдэттэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур, сороҕор эрдии оҥочоҕо быраҕыллан лобургуур, оччоҕо дьоннор оргууй аҕай: «бэрсибит быһыылаах», эбэтэр: «көннөрү эбит», — дэһэр саҥалара иһиллэр. С. Руфов
7. Туох да булкааһа суох, бэйэтинэн (сиэ, аһаа). ☉ Так, как есть, без всякой примеси, без дополнительных заправок, приправ (кушать)
   Тар — аһыйбыт үүт туруоруллубута. Тоҥнуу хааһыга кутуллар. Көннөрү сиэххэ эмиэ сөп. И. Данилов
8. даҕ. суолт.
9. Туох да уратыта суох, тугунан да чорбойбот, син атыттар курдук. ☉ Ничем не примечательный, ничем не выделяющийся среди других, обыкновенный, заурядный
   Мин көннөрү богуоҥҥа билиэт булбаккабын, «международнай» диэн аатырар богуоннарыгар сааспар аан маҥнай айанныырым кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Алмаас күндү таас буоларын билбэт киһиэхэ кини көннөрү үрэх тааһын кэриэтэ. Н. Лугинов
10. Уустуга суох, судургу. ☉ Простой, несложный, незамысловатый
    [Эрэспиэсчиктэр] көннөрү сорудахха эрэ баран иһэр дьон курдук, аат харата айгырайгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
    Былыр наар көннөрү доруоптары эрэ тутталлара. Ити мээрэйдэр систиэмэлэрин уустугунан быһаарыллар. ВНЯ М-4