1) отступать; кэннигинэн кэхтимэ назад не отступай; 2) останавливаться, прекращаться; кэхтибэт кэҕэ кукушка, не перестающая куковать; 3) перен. хиреть; вырождаться; хаһыҥтан үүнээйи кэҕиннэ от заморозков растение захирело.

туохт.
1. Түҥнэри, тиэрэ эргий. ☉ Переворачиваться вверх дном, опрокидываться
Тыыгын сэрэнэн миинэр буол, түҥнэстэн да хаалыан сөп. И. Федосеев
Таҥара дьиэтин ойоҕоһугар сүүнэ баҕайы хаһан эрэ тугу эрэ тиэйэ сылдьыбыт дьааһыктара түҥнэстэн сытара. И. Никифоров
Ардыгар суол кытыытыгар түҥнэстэн сытар тэлиэгэлэр көстөн ааһаллар. ПИИ К
2. көсп. Урусхаллан, суулун, эһин. ☉ Быть свергнутым, низвергнутым, разрушиться
Арамаанап аймаҕын үрдүк бүрүстүөллэрэ түҥнэһиннэ, көмүс хоруоналара тулунна. П. Ойуунускай
Бу кыһыл знамя анныгар Оҕо саас дьолун көрбүппүт, — Баттал түҥнэстэр сылыгар Биһиги эдэрдэр төрөөбүппүт. П. Тулааһынап
3. көсп. Бигэ туруккун сүтэр (олох туһунан); буомур, кэҕин (төрүөҕү этэргэ). ☉ Нарушиться, пойти кувырком (о жизни); хиреть, вырождаться (о потомстве)
Төлкө түҥнэстибэтин, саргы самныбатын. Саха фольк. Уоллаах кыыс оҕом Ойборууннаах уруутугар Түҥнэстибэт түһүн Төлкөлөөтөҕүм буоллун. С. Зверев
Оруос Баай түүллүүн-биттиин түҥнэстэн, туруга хамсаан, кэхтэн эрэрэ сабаҕаланар. СЛ-8
♦ Түҥнэстибэт түөрэхтээх фольк. — инникилээх, дьоллоох дьылҕалаах. ☉ Со счастливой судьбой. Түҥнэстибэт түөрэхтээх, самныбат саргылаах ыччаты иитиэхтээхпит. Түүл түһээн түҥнэ- һин — куһаҕан түүллэ түһээ, түүллэн. ☉ Видеть страшный сон, кошмар
[Сайсары:] Түөрт уон сулус кулугулаах Түүн бараан ийэбэр Бит биттэнэн Бэттиннэҕим үһү, Түүл түһээн түҥнэһиннэҕим үһү. Суорун Омоллоон
Ыстапаан оҕонньор биир былыттаах нуһараҥ түүҥҥэ түүл түһээн түҥнэһиннэ. КФА СБ

туохт. Улаатан, үүнэн-сайдан иһэн төннөн хаал, буомур. ☉ Остановиться в развитии, росте; вырождаться, хиреть
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, от-мас сиэмэтэ кэҕиннэ. У. Нуолур
Оҕо үлбүрүйбүт ыта кэхтэр. Онон ыты оҕоҕо оонньотор куһаҕан. И. Федосеев. Биир үөр сылгытын хас да уон сыл устата ханна да бычыгыраппакка үөскэтэр буоллаххына, ол сылгы төрүөҕэ кэлин кэхтэр. ҮБНЬТ
△ Хагдарый, күөххүн сүтэр (үүнээйи туһунан). ☉ Терять свежесть, увядать (о растениях)
Аҕыйах түүн хаһыҥныырын кытта от-мас номнуо кэхтибит, көтөр-сүүрэр аҕыйаабыт. Болот Боотур
Ичигэс кыһын буоларыгар от-мас хойутаан кэхтэр. И. Сосин
Күһүөрү бары-барыта кэхтэр, Арай эн өссө тупсан иһэҕин! Сибэккилэр
2. Чэгиэн көрүҥҥүн сүтэр, мөлтөө, эһин-быһын (хол., кырдьан, ыалдьан). ☉ Терять здоровый, цветущий вид, вянуть, увядать (напр., от старости, болезни)
Ийэбит …… туртайан барбыт чанчыгын астара саба түһэн, кэмэ-кэрдиитэ кэлэн, кэхтэн иһэр дьүһүнэ-бодото көстөн олордо. Эрилик Эристиин
Даайыс манна сүүрбэччэ саастаах эмньик эттээх эдэр кыыс сүктэн кээлтэ. Манна кэлэн кини маа бэйэлээх быыппастыгас эдэр бэйэтэ кэҕиннэ. Н. Заболоцкай. Биһиэхэ этэллэр: «Олоххут айанын Ортолостугут. Аны кэхтэргит эрэ кэлиэ…» Софр. Данилов
3. Кэннигинэн тэй, чугуй. ☉ Отступать назад, пятиться
Андаҕар кэриэспит биһиэнэ: Өлүөхпүт, — кэхтиэхпит кэриэтин. А. Абаҕыыныскай
Боробуос кэннинэн кэхтэ түһээт, дьүккүйэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хорсун дьон диэн — бу олохторун ыар түгэнигэр кэннилэринэн кэхтибэт, алдьархай ааҥнаатаҕына тобуктуу түспэт дьон. ОАП ОТХ
4. Тохтоон, уурайан, бүтэн хаал. ☉ Останавливаться, прекращаться
[Кыргыттар] Кэргэннээх киһи диэбиккэ Кэрэхсииллэрэ кэхтэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор …… бачча улгумнук кэпсэтэн иһэн кэхтэн хаалар сатамньыта суоҕун өйдөөн, куорат олоҕундьаһаҕын ыйыталаһан, онуоха тугу истибитигэр күө-дьаа сэҥээрэн, төттөрү, ыалдьытын симитиннэриэх курдук буолла. П. Аввакумов
Лэгиэ уонна Нарыйа харахтарын кыайан көрбөттөр, симээбит эттэригэр куор ымынаҕа тахсан иһэн кэхтэн хаалбыт. «ХС»
5. көсп. Самын, суох буол, сүт-симэлий (үксүн поэзияҕа буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Увядать, утрачивать свое значение, смысл, сходить на нет (обычно употр. в отриц. ф. в поэзии). Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт кэрэкэ тылларым… П. Ойуунускай
Кэрэ ааспат, кырдьыбат, Өлбөт, сүппэт, кэхтибэт. С. Данилов
Саас-үйэ тухары кэхтибэт Саҥаны, кэрэни айыахпыт. Эллэй

туохт.
1. Хантан эмэ ханна эмэ төттөрү кэл, эргилин. ☉ Приходить обратно, возвращаться откуда-л. Аҕам этэр: «Эргэр төнүн, айдааны, сааты оҥорбокко эрэ баран хаал». Н. Неустроев
Эдэр киһи төрөөбүт алааһыгар олох саҥа дабааннарын дабайарга күүс ылаары, оттон кырдьаҕас киһи букатыннаахтык бырастыылаһаары төннөр дииллэр. Н. Лугинов
Бииктэр …… арҕаа саҕах кыыспыта көлүччэ саҕатыгар умайан кытарыҥныырын одуулаан туран баран, дьиэтин диэки төнүннэ. Л. Попов
2. көсп. Туохха эмэ хат эргиллэн кэл (урут этиллибиккэ, оҥоһуллубукка о. д. а.). ☉ Обращаться, возвращаться к чему-л. вновь (к сказанному, сделанному ранее)
Владимир Килович …… мааҕын этэн испит санаатыгар төннөргө быһаарынна. Н. Лугинов
Кини өр үлэлээн оҥорбут, билигин көрүүгэ киирэ сытар бырайыагар төннүбүт. Н. Заболоцкай
Уруккуга төннүөхпүт эрэ суоҕа, табаарыстар! «Кыым»
3. көсп. Кэхтэн, эстэн-быстан, буомуран хаал. ☉ Останавливаться в развитии, вырождаться, регрессировать
Кырдьан, төннөн эрэр киһиэхэ, миэхэ, мантан антах сүбэ-ама, көмө, күүс буол. Болот Боотур
Идэтин таһаарбакка, дьиэҕэ бөх буола сытар ыт бөҕүөрэн, төннөн хаалар куолута. Н. Заболоцкай
Тарынан да аһаатар Саха өркөн өйдөөҕө. Аныгы киһи — тар мэйии — Тоҕо сүрэй, төнүннэҕэ?! Умсуура
4. көсп., харыс т. Суох буол, өл-сүт. ☉ Умирать, погибать. Арай дьэҥкир таас иһит Үлтүрүйбэт буоллун, Биирдэ төрөөн баран киһи Төннүбэтэ буоллун!… И. Гоголев
Саха сиригэр баайдар өрө турууларыгар 1921 сыллаахха үөскээн иһэр барахсаттар өлбүттэрэ, төлөһүйэн эрэр ыччаттар төннүбүттэрэ. Эрилик Эристиин
Аҕыйах хоноот курас сурах тарҕанна: «Дьэрэмэйдээх саҥа төрөөбүт оҕолоро төннөр кутталлаахтык ыалдьыбыт». «Сахаада»
♦ Төннөн төрөөбүт — төннүбүт төрүөх диэн курдук (көр төрүөх)
[Аҕата — уолугар:] Иитэрэ-аһатара буолан сирдээн да абыраабат, төннөн төрөөбүт хара сордоох. Н. Борисов
Төннүбүт төрүөх көр төрүөх. [Дириэктэр] сир куһаҕанын, уһугун, тиэхиньикэ хампархайын, сүөһү төннүбүт төрүөҕүн аныаҕа. «Кыым»
ср. др.-тюрк. дөн, төн ‘возвращаться’

туохт.
1. Бүтүн бэйэҕинэн уу анныгар киир, уу аннынан уһун. ☉ Купаясь, погружаться в воду с головой, нырять
Манна кэлэн Кеша биһикки оҕолуу мэниктээтибит, уунан ыһыстыбыт, умсан атахпытын харбастыбыт, кумахха куобахтаатыбыт. Н. Габышев
Мойот тугу да саҥарбакка икки илиитинэн муннун бобо туттан «чолк» гына умсан хаалла. Т. Сметанин
Ити кэмҥэ куоҕас, эргичиҥнии түһээт, умсан мэлис гынан хаалбыта. С. Никифоров
△ Умса нөрүс гын. ☉ Пригнувшись, нырнуть под что-л. Тустууга кыайтарбыт киһи маайкатын быатын төлөрүтүнэр, ол кэннэ кыайбыт киһи хонноҕун аннынан умсан тахсар. И. Федосеев
2. Туохха эмэ (буруоҕа, хаарга, тумаҥҥа) бүтүннүү сууламмыт, бүрүллүбүт курдук көһүн. ☉ Быть окутанным, заволакиваться, закрываться чем-л.
Олохтоох дойдубут Орулаан-оргуйан Хаһыыраныһыыран хаарыгар умуста. П. Ойуунускай
Лондоҥҥа, Парижка, Нью-Йорка уулусса былаахха умуста. Күннүк Уурастыырап
Тымныы этэ, бөһүөлэк бүтүннүү күдэрик тумаҥҥа умсан олороро. В. Протодьяконов
3. көсп. Туохха эмэ олус күүскэ, тугу барытын умнан туран ыллар. ☉ Предаваться, целиком отдаваться чему-л.
Саҥа күн күлүмэх түбүгэр мин умсарга бэлэммин. С. Данилов
«Тэлэбиисэргэ умсан баран сыталлар, — Лиза оргууй аҕай ньылҕаарытар. — Коля, былырыын антенналарын быһыта эрбэтэлиэх буолар этиҥ дии». «ХС»
Муҥура суох таптыыр киһи суос-соҕотох сокуоннаах: Муҥун-сорун тууйа сылдьан кыыһын эрэ саныахтаах, Туһааннааҕын араардахха уот кутааҕа умсуохтаах. Ш. Руставели (тылб.)
Мин суобаһым ыраас, оттон эйиэнэ арыгыга умсубута чахчы. «ХС»
△ Туохха эмэ дириҥник иҥэн-тоҥон киир (хол., билиигэ, үөрэххэ, ханнык эмэ боппуруоска). ☉ Глубоко вникать во все детали в процессе познания, изучения чего-л.
Аныгы дьон туохха барытыгар научнай өттүттэн киирэллэр. Ол иһин дириҥник умсан, элбэҕи сомсон эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
4. көсп. Туох эмэ быһылааҥҥа (хол., сэриигэ) өл. ☉ Пасть, погибнуть, сложить голову (напр., на войне)
Хас оҕо киэһэ аһыыра суох, тулаайах хаалбытай, хас дьадаҥы ийэ-аҕа хаарыан ыччата умсубутай? Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы сэриитигэр икки уолум баран умсубуттара. И. Гоголев
Кыһалҕата суох олох дьолун саҥа билэн иһэн, кини умуста. Болот Боотур
Степан 1942 сыллаахха Ржев куорат аттыгар умсубута. ПДА СС
5. көсп. Кэҕин, түҥнэһин, самын (хол., олох соргута, уйгута, түөрэх туһунан). ☉ Хиреть, вырождаться, сходить на нет
Улахан ураһа дьиэ Орто туоһун саҕа Умсан биэрбэт уһун Уйгу быйаҥ олохтонуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиистээхтыҥырахтаах тимир үйэнэн Тилэх тэпсэн, күөн көрсөн, Биирбит өрөгөйө үрдээтин, Биирбит соргута умустун! П. Ойуунускай
Түөрэхпит умсубат, төлкөбүт төннүбэт Төрүттээх ыһыаҕын кэскиллээн тэрийдин. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. чөм, сом, чуму ‘нырять’