туохт. Өлгөмнүк халыйан таҕыс (убаҕас туһунан). ☉ Обильно вытекать, бить, хлестать (о жидкости, напр., крови из раны)
Киһи кэлэр да быһаҕынан Чучунаа хабарҕатын быһа сотон кээһэр. Хаана хас да хаамыылаах сиргэ алгыырбыт. Саха сэһ. I

несов. 1. (ударять) оҕус, сырбат; бить хвостом кутуруккунан сырбат; 2. кого (избивать) сыс, кырбаа; 3. кого-что (побеждать) үлтү сыс, кыай; бить врага өстөөҕу үлтү сыс; 4. что (разбивать) үлтү сыс, үлтүрүт, алдьат, кумалаа; бить посуду иһити алдьат; 5. кого и без доп. (стрелять) ыт, ытан түһэр; тэп; бить птицу на лету көтерү күөрэтэн ыт; ружьё бьёт хорошо саа үчүгэйдик тэбэр; 6. кого-что (резать скот) өлөр; 7. по кому-чему, перен. (бичевать) үлтү сыс, саралаа; бить по бюрократизму бюрократизмы саралаа; 8. во что и без доп. (ударими производить звуки) оҕус, тыаһат; часы бьют чаһы охсор; бить в колокол куолакалы тыаһат; бить в барабан барабаанна оҕус; 9. что (дивить сигнил) оҕус, биллэр, биэр; бить тревогу 1) воен. тревогата оҕус; 2) перен. түрбүөннэ тарт; бить отбой 1) воен. отбойда биэр; 2) перен. төнүн, чугуй (тылгыттан, санаммыт санааҕыттан); 10. (вытекать) тык, күүскэ сүүр; кровь бьёт из раны бааһыттан хаан тыгар; 11. кого (трясти) титирэт, титирэстээ; иэрит, иэрий; меня бьёт лихорадка (миигин) титирэтэр, мин ти-тириирдиибин; его мучительно бил кашель кинини сөтөлө сүрдээхтик иэритэрэ; 12. что (изготовлять) иирт; тыыт; кут; бить масло сүөгэйдэ иирт; бить шерсть түүтэ тыыт, сиэллэ тыыт; # бить в глаза харахха быраҕылын; бить в цель таба тутун, сыыһыма (сыалгын ситиһэргин сыыһыма); бить карту хаартыны оҕус, хаартыны сиэ; бить по карману хармааҥҥа оҕус, ньочоокко тэп.

туохт.
1. Оргууй аҕай, барбах эрэ сүүр, сүүрт, таҕыс (хол., ууну, буруону этэргэ). ☉ Течь очень тихо, едва струиться (напр., о воде, дыме)
Аппаларынан, ходуһаларынан симик сүүрээн сыккыраабыта. С. Васильев
Хомурахтан нэһиилэ чочойон көстөр үөлэстэн буруо сыккырыыр. В. Протодьяконов
Манна дьүүктэ уута сүүрэр уонна хайаттан аллара сыккырыыр. «Кыым»
2. көсп., кэпс. Киһи аһыныах курдук, нэһиилэ сырыт, оннук көһүн. ☉ Выглядеть жалко, иметь жалкий вид
Күһүн киһилэрэ сыыйыллан, дьиэтигэр сыккыраан бараахтыыра, кыһын эмкэ сылдьар сураҕа иһиллэрэ. В. Яковлев
Харыйаан ууттан мэлийэн землянкатыгар бу сыккыраан киирдэ. А. Бродников
♦ Сыккыраан олор кэпс. — кыаҕа, сэниэтэ суох буол (хол., тиийиммэттүгэммэт олохтон). ☉ Испытывать нужду, жить в бедности, еле сводить концы с концами
Ол таайыҥ эрэйдээх нэһиилэ сыккыраан олороохтуур, кинини холбуур сатаммат. А. Софронов
[Бандьыыттар] ыаллары халаабыттара, төрүт даҕаны нэһиилэ сыккыраан олорор нэһилиэнньэ олоҕун өссө ордук огдолуппуттара. И. Аргунов
[Убайдаах саҥаспыт] бэйэлэрэ да инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан сыккыраан олордоллор, биир хомнуур тылы биһиэхэ эппэккэ, систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, …… үйэм тухары махтанабын. НЕ ТАО. Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ кэпс. — күүһэ-сэниэтэ эстэн, тыыннаах эрэ. ☉ Еле живой, едва дышит
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран, сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
Панов тиэхиньик дьонунаан суол сорун-муҥун көрөн, ырыы бөҕөнү ыран, аччыктааһын бөҕөнү аччыктаан, сыккырыыр тыыннара эрэ Амур өрүс кытылын булбуттара. Н. Якутскай
Бааһырбыт Сивцев хараҥанан туһанан ойуурга түспүт, суолга тахсыбакка, тоҥуу хаарынан куоракка сыккырыыр тыына эрэ тиийэр. В. Чиряев. Ытаан сыккыраа — уһуннук, истибэтэллэр ханнык диэбиттии оргууй аҕай, иһиллэриһиллибэттик ытаа. ☉ Долго и тихо плакать, скрывая слёзы
Саргы сыттыга сытыйыар диэри ытаан сыккыраатар да, хайыай, сыыһаны көннөрүллүбэт. Күрүлгэн
Сиргэ умса түһэ сытан ытаан сыккыраатым, хомойбутум бэрт буолан, адьас оҕолуу марылаччы ытаан бардым. «ХС»
ср. алт., кирг. шыркыра ‘тихо журчать’, кирг. зиркирэ ‘струиться’, ДТС сарк ‘сочиться, вытекать каплями (о жидкости)’

I
туохт.
1. Атахтаргынан хардары-таары сиртэн күүскэ тэбинэн инниҥ диэки түргэнник ойо былаастаан бар. ☉ Двигаться быстро, резко отталкиваясь от земли ногами, бежать
Маайыс, икки хараҕын быһа симэн баран, туох баарынан сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Мин сүрэҕим битигирии түспүтэ, икки илиибин өрө уунаат: «Аҕаа!», — диэн хатаннык үөгүлээбитим, эккирэтэн сүүрбүтүм. И. Гоголев
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
2. Хайа эмэ диэки тургэнник хамсаа, айаннаа (араас айан тэрилин, тырааныспар туһунан этэргэ). ☉ Двигаться, бегать, ехать (о средствах передвижения)
Бу тоннель устун таһаҕастаах вагонеткалар, автокардар көҥүл сүүрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
Буорусыыһы ытыйбахтаан Массыыналар сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай
Уулусса устун массыыналар быыстала суох сүүрэллэр. «ХС». Килэҥ суол устун чэпчэки таһаҕастаах сыарҕалар сылбырҕатык халыһыйа сүүрэллэр. Түһүлгэҕэ т.
3. Хайа эмэ диэки хайысхаланан уһун, сүүрүгүр (үксүгэр үрүйэ, үрэх уутун этэргэ). ☉ Течь, бежать (обычно о ручье, речке)
Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
Ыраас үрүйэ кылыгырыы сүүрэн …… аллара суккулунна. П. Филиппов
Үөт быыһынан көҥүс сүүрэр, Үрдүбэр күөрэгэй ыллыыр. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ иһиттэн тахсан синньигэс сүүрээн буолан тоҕун (хол., харах уута, хаан). ☉ Вытекать из чего-л. струйками, струиться (напр., о слезах, крови)
Хатыҥы ким эрэ быйыл саас бааһырпыт эбит: туоһа маһыгар тиийэ дьукку ыстаммыт. Онтон симэһин бөҕө сүүрэр эбит. Суорун Омоллоон
Аҥаар хараҕа ибили охсуллубут киһи тахсан иһэн, Мотуоһаны көрөн хараҕын уута сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Бу ынырыгы көрөөт Мойуос кинээс Хараҕын саба тутунна, Хаһыыра түһээт Охтон кэлэн түстэ, Муннунан хаана сүүрэн хардьыгынаан барда. С. Зверев
5. Биир сиргэ тохтообокко, элбэхтик ойуоккалаа (хол., маҥнайгы тымныыттан, куобаҕы этэргэ). ☉ Бегать, не останавливаясь, чтобы согреться (во время первых заморозков — о зайце). Бөлүүн күүскэ хаһыҥнаата — куобахтар сүүрдүлэр буолуохтаах
□ Хаһыҥа суох сылаас түүннэр буоланнар куобах сүүрбэтэх буоллаҕа. Болот Боотур
♦ Илин-кэлин сүүр көр илин-кэлин. Дьонум туһа диэн илин-кэлин сүүрэн биэрээхтиир
□ Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илэ сүүр сөбүлээб. — түүнүн дьон утуйар кэмигэр утуйбакка кэл-бар, тугу эмэ гын. ☉ Бодрствовать, бродить, носиться взадвперёд в ночное время (доставляя беспокойство людям)
«Бу кимнээх киһини утуппакка илэ сүүрдүгүт?» — диэн Дыгдаалап саҥата иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Түүнү быһа илэ сүүрбүт киһиний? Ыл, көр эрэ, кимнэрэй? «ХС»
Саба сүүр көр саба. [Сүөкүлэ:] Алыстаан эрэллэр, бассабыыктар бары өттүнэн барытынан саба сүүрдүлэр, бүрүүкээтилэр. А. Софронов
Холорук күөртүүр отунуу, Кутаалана охсон биирдэ Оройуон үрдүн бүтүннүү Ол сурах саба сүүрдэ. Ф. Софронов
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Буһан эрэр күөс сыта минньигэһэ сүрдээх, мэктиэтигэр киһи сыҥааҕын уута сүүрэр. «Чолбон»
◊ Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах харамай (кыыл, сүөһү). ☉ Животные
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, …… күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
Манна сүүрэр атахтааҕы биирдэ эмэ көрүөҕүҥ, ону да суола сыа хаарга оймоон ааспытын. А. Сыромятникова. Сүүрэр суол — спортивнай тутууларга сүүрэргэ анаан оҥоһуллубут суол. ☉ Беговая дорожка. Спортсменнар сүүрэр суолга таҕыстылар
ср. ДТС йүгүр, тув. чүгүр, тат. йөгерү ‘бежать, бегать; беги’, уйг. жүрмэк ‘ходить, идти’, каракалп. жүриу, чув. дьүре ‘идти’
II
аат. Ойбон, чардаат мууһун ыраастыырга аналлаах, уһун уктаах сиидэ курдук тэрил. ☉ Черпак для очистки прорубей ото льда, сак, ледень
Сааскы быстарыы саҕана, дьоннор ол үрэх өймөлөрүгэр кэлэннэр, араас балыгы сүүрүнэн таах баһан ылан аһыыллар. Болот Боотур
Тэһиллибит ойбон уута өрө тэбэн будулуйбута, Уйбаанчык ойбон мууһун сүүрүнэн ыраастаан биэрбитэ. В. Протодьяконов
Хас да ойбону алларан, сүүрүнэн кыырпах мууһу кичэйэн ыраастаан бараннар, илим уһук быата баайыллар дьаакырдаах туорай маһын ыллылар. «ХС»
ср. бур. шүүр ‘сеть (рыболовная), сито (для процеживания)’, монг., тув. шүүр ‘сито, решето’

I
1. туохт.
1. Турар сиргиттэн хайа эрэ диэки сыҕарый, тэй, ыраат. ☉ Передвигаться, перемещаться со своего места в каком-л. направлении, идти
«Бар» диэтэххэ кэлэр, «кэл» диэтэххэ барар киһи (өс хоһ.). Барар да, суола биллибэт баар үһү (тааб.: балык). Аны чаас аҥаарынан мантан сатыы барабыт. Н. Якутскай
Таһаҕасчыттар Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Онтон антах таба көлө буолар. Амма Аччыгыйа
2. Баар сиргиттэн атын сиргэ тиий (туох эмэ сыалы ситиһэргэ). ☉ Передвигаться из одного пункта в другой (для каких-л. целей)
Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
Талкы оҕонньор күһүөрү Муҥур Атах иһинээҕи Байбал өтөҕүттэн оҕуһунан от тиэйэ барда. Күндэ
Артыалым күрүөтүн Ааннарын аһаммын Куоракка мин бүгүн Үөрэнэ барабын. П. Тулааһынап
Ыыт эрэ эн миигин, ийэкээм, Ыыт эрэ үөрэххэ барыахпын, Үөрүүлээх эдэркээн үйэкэм Килбиэннээх суолунан көтүөхпүн. Эллэй
3. Туох эмэ хамсатааччы дьайыытынан, көмөтүнэн сыҕарый, хамсаа (хол., сөмөлүөт). ☉ Двигаться, перемещаться при помощи какого-л. средства передвижения (напр., самолета)
Атаҕа да суох буоллар барар, айанныыр (тааб.: сүүрүк). Манна биир эрэ сөмөлүөт соҕуруу барарга бэлэм турар үһү. Амма Аччыгыйа
Ыас хара буруолаах буойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
4. Салгыҥҥа уйдаран сыҕарый (хол., көтөр). ☉ Перемещаться по воздуху (напр., о птице)
Саалаах эбит буоллар, сыалга сыһыары тутан ытарга кус бэртик барда. Амма Аччыгыйа
Онуоха куһа өрө көтөн тахсан мастары быыһынан, тыаны үрдүнэн бара турбута. Суорун Омоллоон
Тааҥка көрбөккө Таһынан ааһан истэҕинэ, Тобуктуу түһээт, Быраҕан көрбүтэ Бытыылката сыыһа барда. Күннүк Уурастыырап
5. көсп., кэпс. Эргэ таҕыс, кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
Былырыын саас Аанчык Суудап учууталга барбыт үһү диэни истибитим. Амма Аччыгыйа
Таптаабат киһибэр бараммын, Мин «ойох» буолан олоортум. Күннүк Уурастыырап
Суос-соҕотох эйиэхэ эрэ Сонуммун этэбин: Валя кыыс Ваня уолга Барыах буолбут үһү. П. Тулааһынап
6. көсп. Хайа эмэ хайысханан субулун, тэнийэн ыраатан ис (хол., суол). ☉ Пролегать, протягиваться, быть расположенным где-л. каким-л. образом (напр., о дороге)
Ырааһыйа улаҕа өттүнэн хахыйах былаастаах ыарҕа талах бүөлүү үүммүт кыараҕас үрүйэтэ орҕочуйан барар эбит. Амма Аччыгыйа
Хас да сиринэн солоҥдо уонна тииҥ үрүйэни быһыта охсуталаан ааспыт омоон суол барда. Н. Якутскай
Үрэх кыракый төгүрүк көлүччэлэринэн, күөллэринэн ситим тардан хоруу курдук буолуталаан ыла-ыла, салҕанан бара турар. А. Сыромятникова
7. көсп. Сыалгын ситиһэр иһин үгүс сыраҕын-сылбаҕын ыыт, көлөһүҥҥүн тох. ☉ Приложить много труда и усилий для достижения цели
Ала-чуо биһиги сынньанарбыт сатаммат. От үлэтигэр сылдьар дьон ордук сыралара барар. М. Доҕордуурап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Барахсан, кыра-хара норуот иһин Сыаналаах сырата бардаҕа. Баал Хабырыыс
8. көсп. Үпкүн-харчыгын ыыт, кут, туохха эмэ ороскуотур. ☉ Израсходовать средства, тратить деньги на что-л. Ити таах хаалан турар куһаҕан маар баҕайы сири куурдан оҥостон олорбутум
Дэлэлээх үбүм барбатаҕа. Күндэ
Хотун күүлэйдээн көччүйэригэр дэлэлээх харчы барбат. Далан
Төһө харчыта кураанахха барбытай? Амма Аччыгыйа
9. көсп. Ааһан ис, устан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать (о времени)
Туох да туһата суохха күндьыл бөҕө барда. —Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай. Ый хонуга ыраатан барда, нэдиэлэ хонуга тэйэн барда. Саха фольк.
10. көсп. Тэнийэн ис, тарҕан (хол., сурах). ☉ Становиться известным многим, распространяться (напр., о слухах)
«Үүннэрбит бурдуктарын сииллэр үһү, дьэ, минньигэһэ бэрт үһү», – диэн, атын үүннэрбэтэх дьоҥҥо сурах барбыт. Саха фольк. Суол аайы сурах бардын диэн, Суон саалынан мохсуо охсубуттар, Халыҥ хаһанан Харчы кэбиспиттэр. П. Ойуунускай
11. көсп. Сууйуллан, сотуллан хаал, сүтэн хаал (хол., кырааска). ☉ Стереться, исчезнуть от каких-л. внешних воздействий (напр., о краске)
Бу дьиэ муостатын кырааската барбыт. Ылтаһын чаанньыгы солоххо да оргуттахха кирэ барыа суох. —Лаҥхара хараарбыт алтан чаанньыгы Сууйа сатаан кэбистибит: Долуой ырааһырбат, дуйа барбыт эбит. Р. Баҕатаайыскай
Ол былыргылыы кип-киппэ оҥоһуулаах, кыһыл кырааската баран харааран көстөр, эргэрбит-эчэйбит, улахан сурук остуола этэ. Софр. Данилов
12. көсп. Иҥэн-сүтэн, уолан эбэтэр сүүрэн хаал (хол., халаан уута). ☉ Усыхать, высыхать, уходить под действием внешних причин (напр., о паводковой воде). Өрүс сааскы уута барбыт. Дэриэбинэ ыалларын аһыыр күөллэрин халаан уута илдьэ барбыт
13. көсп. Өрө күүдэпчилэнэн таҕыс (уот туһунан). ☉ Загораться, воспламеняться (о пожаре)
Мин буруону көрөөт, уот бардаҕа буолуо диэн куттанным. Н. Якутскай
«Сор эбит, өрт барбыт», – дии санаат, Яков атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киллэрдэ. М. Доҕордуурап
Мэрэлээх эбэ [сир аата] алааска отчут күөстэммит отуутуттан улахан баһаар барбыт. С. Васильев
14. көсп. Туох эмэ иһиттэн тоҕун, сүүр (хол., киһи хаана). ☉ Стекать, вытекать, струиться из чего-л. (напр., о крови из вены)
[Бадин Саввиҥҥа:] Хааныҥ төһө барда? С. Ефремов
15. көсп. Оҥоһуллан, толоруллан ис (хол., үлэ). ☉ Постепенно выполняться, исполняться (напр., о какой-л. работе)
Ол эрээри үлэ-хамнас тохтоло суох барара. И. Данилов
Лоҥкууда хоту сиһигэр түрбүөннээх үлэ салҕанан барара. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
16. көсп. Атын киһи бас билиитигэр киир. ☉ Переходить в чужую собственность
[Ыраахтааҕы саҕана] биир тоҥолохоон ынахпыт хабалаҕа барара, оттон бэйэбит кэрэдэк аатын ыларбыт, ийэбитин-аҕабытын кумалааҥҥа биэрэрбит. Суорун Омоллоон
17. көсп. Лоп курдук сөп түбэс; тупсар, киэргэт (хол., таҥас). ☉ Подходить, быть к лицу (напр., об одежде)
Бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар. —Күөрэгэй кутуйахтарга, ол иһигэр «Туораахха» ханнык да таҥас барбатын өйдөөтө. Т. Сметанин
Маша сиэркилэ иннигэр хара хааһын хамсатан, тэрбэҥнии турда. Хааһа киниэхэ олус барар. А. Сыромятникова. Халлаан күөҕэ гимнастерката киниэхэ [Габунияҕа] анаан тикпит курдук олус барар. И. Кожедуб (тылб.)
18. көсп. Лаппа биллэр гына сууралын, үчүгэйдик суураллан амтаннан (хол., эт миинэ). ☉ Делаться наваристым и вкусным (напр., о мясном бульоне). Сылгы этэ мииҥҥэ барбат. Үрүҥ чаанньыктаах чэй үчүгэйдик барбыт. Күөспүт миинэ бара илик
19. көсп., харыс т. Өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, скончаться
Бокуонньук атааннаах, арҕастаах аан ийэ дойду түбүгүттэн арахсан, быстыбат уһун сынньалаҥҥа барбыт. Н. Заболоцкай
Мин, биллэр, бэбээрэ ытаабытынан Окко түспүт буолуохтаахпын, Ол иһин дьиэрэччи ыллаабытынан Күн сириттэн барыахтаахпын. С. Данилов
Эмээхсиним эрэйдээх, Эн урутаан бардаҕыҥ... Баҕар, мин сотору Батыһарым буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
2. көмө туохт. суолт.
1. Хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает начало действия
Сытар киһи түөһэ улам күөгэҥнээн баран, кубарыйа өлбүт сирэйигэр улам хаан киирэн, тэтэрэн барда. Амма Аччыгыйа
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр эмиэ ыаҕастаах уунан кутан барда. Софр. Данилов
Онуоха эдэрдии тэбэнэттээхтик күлэн бардылар. В. Яковлев
2. Хайааһын саҕаланыыта түргэнин, тиэтэллээҕин көрдөрөр. ☉ Обозначает поспешность начала действия
Тыанытолоону, үрүйэни барытын саба түһэн сыппыт хаар үрдэ аата-ахсаана биллибэт сырдык тырым уоттарынан умайбахтыы оонньообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кыра баҕайы аһыы отону таах олоруохтааҕар итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Баһыыккалаахха киирэн көмөлөспүтүнэн барбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Кылгастык соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
Ол икки ардыгар боробуой тосту ыстанан хаалла, халыҥ халҕан тэлэ барда. Эрилик Эристиин
Эһэ ойон кэллэ да, киһим тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна, саа эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
4. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершенность, исчерпанность действия
Саабын ылан, мончууктарбын эспэккэ эрэ кустарбын тутан аргыый дурдабыттан тахсан барбытым. Суорун Омоллоон
Кини сайабылыанньатын суруйан бүтэн баран, бартыбыалыгар уган кэбиспитэ. В. Яковлев
Кини хас саастааҕын ким да билбэт, эмээхсин бэйэтэ да сааһын ааҕан эрэйдэнэ барбат. И. Гоголев
5. Ис хоһоонунан утары суолталаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений, которые по своему содержанию противопоставляются друг другу
Тогойкин икки кыыстан хайата үөмэн кэлэн үллүйэн барбытын билбэккэ хаалла гынан баран, хайдах эрэ уйадыйа санаабытынан, чуҥнуу сытта. Амма Аччыгыйа
Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
♦ Аһара бар (түс) – наһаалаа, баһааҕырт. ☉ Перегибать палку
Кини саралыыр тыллара аһара түһүүлээх соҕустар. «Сахаада»
Атах балай бар көр атах балай. Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, атах балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Кини аҕата «дьол көрдөһө» сир-дойду устун атах балай барбыта. Л. Попов. Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһарҕантан, иэдээнтэн быыһанар кыах суох буолла. ☉ Попадать в безвыходное положение; некуда деваться
Хочуон бу дьон баппаҕайдарыттан сүгүн мүччү көппөтө биллэр, Онон эмиэ барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла. И. Оконешников. Оо, үлүгэр да буолар эбит: барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолан таҥнары дьапсыйдаҕын. С. Зверев
Доҕоччуок, дьэ барар сирим баҕана үүтэ, кэлэр сирим кэлии үүтэ буолла. «ХС». Бара (бара-кэлэ) сатаан – муҥур уһугар тиийэн, кыһалҕаттан ыксаан. ☉ Под давлением обстоятельств, вынужденно
«Ийэм дьэ ыалдьан өлөөрү гынна, бара сатаан бу эйигин кэлэн, хонон бардын», – диэн ыытта. Күндэ
Сир булбакка, баракэлэ сатаабыт эрэ киһи учуутал буолар. ГНС СТСДТ. Барбатах балык (мунду) миинин курдук бадыа-бүдүө дойду фольк. – Аллараа дойдуну хоһуйар халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при изображении сумрачного Нижнего мира
Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Аллараа дойду орто дойдуттан ураты айылгылаах, кэлтэгэй ыйдаах, кэрис барыа күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бөдүө дойду. Саха фольк. Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы – тус эбээһинэһин толорбокко гынан баран, харах баайан толорбута буола сатыыр. ☉ Не справляясь со своими прямыми обязанностями, делать все для отвода глаз (как плохая охотничья собака не может преследовать зверя и с досады лает на упавшее дерево)
Били барбатах ыт сыгынаҕы үрбүт диэбиккэ дылы, уһуллан баран тоҕо ньаҥсыйаҕын. ГНС СТСДТ. Барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт – табыллыбатах киһи наар аанньа барар, мэлдьи табыллыбат. ☉ Неудачник (букв. тот, кому не идет (фортуна); тот, кому не дается (удача)). Бу үлүгэр баай күөл барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт диэбит курдук балыгыттан ыраастык мэлиттэ. Бардар бараммат – төһө да барбытыҥ иһин муҥура көстүбэт (хол., хонуу). ☉ Беспредельный, безграничный для ходьбы (напр., о поле)
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Бардар бараммат былларааттаах хайалар тэллэхтэринэн, сороҕор хойуу мастар быыстарынан халлаан көҕөрөн көстөр дириҥ аппаларынан [Дьөгүөссэ] айаннаан сылдьырытар. М. Доҕордуурап. Бар туома (дуома) – аатыгар эрэ, суолтатыгар эрэ, бэрт кыратык. ☉ Немного, немножко; для вида
Биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Бар туомун, баһын-атаҕын балкыһар буолла да, син буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сири биирдэ да сынньатар диэни билбэттэр, хорутууну, барымньылааһыны, оннооҕор сиэмэни ыһыыны бар дуомугар барыгылдьытан ыыталлар. С. Никифоров
Кэбээйи сиригэр отут тыһыынча гектардаах Тарбаахы ходуһалара бар дуома оттоноллор. «Кыым». Барыахкэлиэх сирин булбата – соһуччута бэрдиттэн тугу гыныан, ханна барыан булбата. ☉ Не знать куда деваться (от неожиданности)
Максим соһуйбута бэрт буолан, бастаан барыах-кэлиэх сирин булбата. «ХС»
Баскар дылы иэскэ бар көр бас II. Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов. Быркыта суох бар – суола-ииһэ, сураҕа суох сүтэн хаал. ☉ Потеряться, исчезнуть бесследно, пропасть без вести; как в воду кануть
Ким эмэ каравантан хайдах эмэ хаала түстэҕинэ быркыта суох барыан сөп. «ХС»
Илиим (илиитэ) барбат көр илии. Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Син тыынар тыыннаах буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кыра эрдэҕиттэн биирдэ да күргүйдээн көрбөтөх, биирдэ талах лабаатынан тарып гыннарбатах оҕото буолан, бу да сырыыга илиитэ барбата. Р. Кулаковскай
Мындыр сахалар былыргыттан Улахан көтөргө илиилэрэ барбат. И. Гоголев. Илэ бар (барбыт) – 1) миф. өлөн баран үөргэ кубулуйан тыыннаах курдук сырыт. ☉ После смерти превратиться в үөр (злого духа, беспокоящего живых)
«Ол былыр абааһы буолан илэ барбыт киһи туһунан эмиэ тоҕо кэпсээтэххитий, доҕоор», – дии Кириһээн кыһалҕата суох күлэн кэбистэ. Д. Таас; 2) кыбыстар, саатар диэни билбэт буолуоххар диэри кэрээҥҥиттэн таҕыс. ☉ Беззастенчиво, нагло совершать постыдные поступки
Ирбитин [киһи аата] кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ булкулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа ол аайы эр ыла-ыла, илэ барбыттара. В. Яковлев
Күлүүгэ (элэккэ) бар көр күлүү. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар, күлүүгэ барыа эбиппин. Далан. Күппүлүү бар (барда) кэпс. – кыайтаран таҕыс, сүүйтэр. ☉ Потерпеть полное поражение, разгром
Туох эмэ ымпык аахайыллыбакка хааллаҕына, үлэ бүтүннүү күппүлүү барар үлүгэрэ кэлиэҕэ. Амма Аччыгыйа
Кыыл бар (сырыт) көр кыыл. Мин баай батталын тулуйбакка, кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
Өрө бар көр өрө. Киһи бултаатаҕын ахсын, өссө тууһугурбут курдук бултуон баҕарар. Онон мин итинтэн дуоһуйбакка өрө бардым. Т. Сметанин
Кини сэмэлээһиҥҥэ өрө барыах санаалааҕа. Н. Заболоцкай
Сирэй бар (барда) көр сирэй. Киһи көтүөр сөп диэн дакаастаан [биһиги дьоммут] көтүтэ оҕустахтарын көр. Америкалар, дьэ сирэй баран таҕыстылар. Н. Босиков
Үүттэригэр [үүт туттарыытыгар] сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Тута бар – эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, погибнуть сразу, мгновенно
Ис киирбэх, нарын-намчы, саҥа тыллан эрэр кулуһун курдук доҕоро, өстөөх буулдьатыгар табыллан тута барда. «ХС»
Икки козел оҕотун ытан ыллым; биирэ тута барда, атынын атахха таптым. Д. Дефо (тылб.)
Тэҥн. тыла суох барда. Тыла (саҥата) суох бар (барда) көр тыл. Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллахтыы түстэ. Д. Таас
«Ол күтүрү [кэрэх абааһытын] көрөн куттаммытым. Онтон ыла», – диэн иһэн киһим эмиэ суорҕанын бүрүнэн, саҥата суох барбыта. Амма Аччыгыйа
Тылым барбат (тахсыбат) көр тыл. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, алаһа дьиэтин алдьатан өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат. П. Ойуунускай
Ким билэр, доҕоор, кэпсиэхпин тылым барбат. И. Гоголев
Кини сымыйалаатаҕа диэхпин тылым тахсыбат.Р. Баҕатаайыскай. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар көр уҥуох. «Тыый да, кэбис аньыыны саҥарба!» – эмээхсин уҥуоҕа босхо бара түстэ. В. Яковлев
Сараапап ыскылаатын аанын лип гына саба баттыыр, уҥуоҕа босхо бара-бара, хатаан халыгыратар. Н. Якутскай
Мин куттанаммын уҥуоҕум босхо баран хаалбыта. А. Неустроева
Ыал устун бар көр ыал. Оччоҕо бу сордоохтор ыал устун бараллар дии. Амма Аччыгыйа
Билигин да эн сэттэ сүөһүлээххин. Ыал устун барыаҥ суоҕа. Хара көлөһүммүтүнэн айахпытын син ииттиниэхпит. М. Доҕордуурап
Отут икки ыал баарыттан алта ыал олох ыһыллыбыт, кинилэр кэргэттэрэ – сүүрбэттэн тахса киһи ыал устун барбыт. Болот Боотур
◊ Ас барбат буолбут көр ас III
Уончалаах уолчаан эрдэҕинэ, ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Барбат (барбатах) бараахтаах фольк. – төгүрүк сылы быһа сайыннаах үтүө дойдуну ойуулуур кубулуйбат эпиитэт сороҕо. ☉ Часть постоянного сложного эпитета, живописующего прекрасную страну, где царит вечное лето
Өрөөбөтөх өтөннөөх Үтүө дойдуларыгар, Барбат бараахтаах Бастыҥ сирдэригэр чугаһаатылар. П. Ойуунускай
Онно буолуохтаах, били этэллэрин курдук, барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, кэрээбэккэ этэр кэҕэ кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Көнньүнэн бар көр көнньүнэн өл. Көрүлүүр-нарылыыр оннугар Көнньүнэн барар күһэйдэ. Арыгылыыр, аһыыр оннугар Аччык сылдьар ананна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскө-сааска бар көр өс-саас. Мировой судьуйа Семенов баайдар хоруонай сирдэрин былдьаан ылыҥ диэн сокуон суох, бостуой өскө-сааска барыахпыт диэн ыҥырыыта үгүс киһини сааратта. М. Доҕордуурап
Утары бар көр утары. Бүтүн нэһилиэк уопсастыбатын уурааҕын утары бараары гынаҕын дуо? Н. Якутскай
[Михаил:] Мин олус кыһыйдым. Кини этэр: «Эн бэйэҥ төрөөбүт убайыҥ, аймаҕыҥ утары бараҕын». С. Ефремов
Ханна барыай (барыахтарай) көр ханна. Оттон итэҕэс быһаҕас ханна барыай, этэргэ дылы, оннооҕор күн күөх бээтинэлээх диэн буолар. Софр. Данилов
Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай. Р. Кулаковскай
Эргэ бар (таҕыс) көр эр. Эдэр дьахтар эргэ барыа, оччоҕо ити биир тулаайах кыыс баайын сиэн-аһаан кэбиһиэ. Эрилик Эристиин
Мин эргэ барыам суоҕа. Ону күүстэринэн хайдах биэрэллэр эбит. Бэргэһэлэнэрбэр аккаастаан кэбиһиэм. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Хойуу, биир күдьүс хойуу. ☉ Густой, сплошь густой
Түөһүгэр түспүт кугас баттахтаах, будьуруһа санньылыһан түспүт бар түү сирэйдээх кырдьаҕас луохтуур оргууй аҕай киирэн кэлбитэ. И. Никифоров
Бар хара тыа иччитэ Баай Барыылаах тойон Бары булдуттан Маанылыы сырыттын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Суол икки өттүнэн халыҥ хаар анныттан бар кырыа буолбут кымньыы титириктэрэ быгыалаһан тураллар эбит. Күндэ
тюрк. бар, пар
◊ Бар дьаҕыл фольк. – улахан хотой (ала тойоннооҕор бөдөҥ). ☉ Большой орел, беркут (крупнее, чем ала тойон)
Тыҥырахтаах кырдьаҕаһа бар дьаҕылтан ордук баһаам улахан тыҥырахтаах көтөрү быыһаан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хачыгыраччы хабырынан, Хахай курдук хаһыыран, Бар дьаҕыл курдук бабыгыраан Абааһы бухатыыра ыллаан илгиһиннэрдэ. П. Ойуунускай
Күтүр бар дьаҕыл күүлэйдиир киллэмҥэ Айылҕа итиинэн алгыйар кэмэ Салаллан кэллэ сааскы Маай. И. Чаҕылҕан