сыһ. Үөрүүлээхтик-көтүүлээхтик, кыайыылаахтыкхотуулаахтык. ☉ Торжественно, успешно, триумфально
Өрөгөйдөөхтүк сылдьарга алгыыр сылаас сымнаҕас хаһыылар унаарыстылар. Амма Аччыгыйа
Кини [Сметанин] баһархай айар талаана өрөгөйдөөхтүк сайдар суолугар дьэ саҥардыы киирэн иһэн, 1947 сыллаах сайын ыалдьан өлбүтэ. Софр. Данилов

унаарый диэнтэн холб. туһ. Буруонан унаарыспыт солооһуннарга төҥүргэс түөрэллэр. Амма Аччыгыйа
Дьокуускай куорат сүүһүнэн дьиэлэрин оһохторун хороҕор буруолара унаарыстахтара үһү. Н. Габышев
Өрөгөйдөөхтүк сылдьарга алгыыр сылаассымнаҕас тыллаах хаһыылар унаарыстылар. «ХС»

аат. Алгыһы этэр, алгыыр киһи. ☉ Тот, кто произносит алгыс, благопожелание
Аныгы алгыстар баар да буолар эбит буоллахтарына, кинилэр алҕааччы үтүө баҕатын эрэ биллэрэр курдук суолталаах буолаллар. Саха фольк. Алҕааччыам, бүгүн мин төрөөбүт Алааһым чыычааҕар дьүөрэбин. Уһуннук ньимийэн өрөөбүт Уоһум дьэ өһүллэн, үөрэбин. Р. Баҕатаайыскай

тыаһы үт. т. Дүҥүрү, куолакалы охсор тыас. ☉ Звук от удара в бубен, колокол. Ойуун дүҥүрүн доҥдоҥ охсо-охсо алгыыр
Тойук-тойук, доҥ-доҥ, иһиттиҥ ини, ийэ? ПЭК СЯЯ
Киэһээҥҥи нууралга өтүйэ-кыстык тыаһа «доҥ-доҥ» «сөтөллөр доруоп саа дорҕооно» - ити барыта Дьулустаан санаатыгар күндү, дууһатыгар чугас. Э. Соколов

саҥа алл., итэҕ. Ханнык эмэ иччини кытта сибээстэһэргэ анаан этиллэр алыптаах тыллар (сиэритуому толоруу, ойуун кыырыытын кэмигэр этиллэр). ☉ Магическое слово, посредством которого устанавливается контакт с духами (произносится во время шаманского камлания, обряда, церемонии)
Үрүт өттүгэр үүммүт Үрүҥ түүнүгүҥ Үрэлиннэҕэ буоллун... Доомэрэ-доом!!! П. Ойуунускай
Алгыстаах ачыр анньаммыт, Аат ааттаан айхаллаан көрүөҕүҥ. Доом-эрэ-доом, ини!!! Өксөкүлээх Өлөксөй
Доом-эрэ-доом - ойуун кыырар, алгыыр кэмигэр өрүү туттар саҥа аллайыылаах тыллар. КГР СЛ-8

аат., итэҕ.
1. Үөһээ дойдуга олохтоох таҥаралар, айыылар. ☉ Небожители, боги
Ити үөһээҥҥилэрбит, тоҕус мөгүрүгү тоҕо харыһыйбыттара буолуой? Болот Боотур. Ойуун үөһээҥҥилэртэн дьонун-сэргэтин үчүгэйдик көрөн-харайан олороллоругар көрдөһөн алгыс алгыыр. Күн Дьирибинэ
2. Үрдүкү эргимтэлэр, былаастар. ☉ Верхние круги, власть имущие, верхи, руководство
Үөһээҥҥилэрдиин, Москватааҕы салайааччылардыын кэпсэтиһии бигэ акылаатын түһэрбит киһинэн Софрон Петрович буолар. «Чолбон»
Капиталистическай тутул тугу барытын үөһээҥҥилэргэ оҥороро. Оттон кыра дьон туһугар кыһаммат буолара. «ХС»

I
туохт. Тугу эмэ өлүүлээ; үтүөнү үтүөнэн төлөө. ☉ Наделять, выделять кому-л. что-л. (напр., охотнику добычу — о духе леса); делать кому-л. добро, отплачивать за добро добром
Миэхэ тугунан айыылыыр? Үтүөнү айыылааҥ! (муҥханы алгыыр алгыс түмүк тыллара). ПЭК СЯЯ
Аал уот иччитэ Тойон эһэм обургу, Ааттанан арах, аһаан асхарый, Үтүөнэн айыылаа, Үрдүгүнэн соргулаа. С. Зверев
II
туохт. («й» мурун дорҕ.). Кими эмэни айыылааҕынан аах, айыыны оҥорбутунан, буруйдааҕынан билин. ☉ Признавать кого-л. грешным, считать согрешившим, виноватым
[Дьылыгыс Маайа:] Букатын уоран сиэбэтэхпит [ынаҕы], айыыта суох дьону айыылаан, буруйа суох дьону буруйдаан эрэҕит, таҥараҕа айыы буолуо. Эрилик Эристиин
[Кулун Куллустуур — Үрүҥ Аар Тойоҥҥо:] Миигин былыргы дьылга хараҥа айыылааҥҥыт, атын Арасыйа аҕата оҥорбуккут. ПЭК ОНЛЯ III

1. даҕ.
2. Кимтэнтуохтан эмэ ыйаахтаах, эрдэттэн оҥоһуулаах. ☉ Предназначенный, предопределенный кем-чем-л.
   Үөһэттэн анабыллаах буоллахпына, мин Марыынаны ойох ылыах тустаахпын. Н. Неустроев
   Ахтар айыыһыттан анабыллаах Айыы хаан санаабын Аараабыт тосхолбун Аҕам тойон алдьатар Аналлаах эбит буоллаҕа. С. Зверев
   Онтукам, харсаах майгылаах, абааһыттан дуу, айыыттан дуу анабыллаах дьахтар түбэстэҕэ үһү. Н. Неустроев. Тэҥн. аналлаах
3. Онуоха эрэ туһааннаах. ☉ Специально для чего-л. предназначенный
   Хараҕын бүөлүү үүммүт Халыҥ халтаһатын Анабыллаах кулуттара, Аҕыс арыалдьыттара, Алтан тордуоҕунан Атытан кэбистилэр. Эллэй
   Хаҥас өттүбэр Сэттэ кыыс дьахтар Арыалдьыттаах туран, Анабыллаах алгыс Алгыыр күнүм буолла. Нор. ырыаһ.
4. аат суолт., көр аналлаах
   2
   Анабыллааххын мэнээк кыбыһыннарбат буол. С. Ефремов

даҕ. Сиэл баайыллыбыт, ыйаммыт. ☉ Увешанный пучками конской гривы
Алгыыр киһи сиэллээх ибиир хамыйаҕы ылар. Саха нар. ыр. II
Симэхтээх сири иһиттэри Сиэллээх ситии быанан Сиэттиһиннэри, ситимник ыйаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тоҕус сэргэ анньыллыбыт, сиэллээх сэлэ оҥоһуллубут, араҕас чэчир анньыллыбыт. П. Ойуунускай
♦ Сыспай сиэллээх көр сыспай
Хонууларга да баппат Хороҕор муостаах үксүөҕэ, Сыһыыларга да баппат Сыспай сиэллээх үөрдүөҕэ. Л. Попов
Сыспай сиэллээх халыҥ үөрүн Көрөн олус сөҕүөҕүҥ. И. Гоголев
◊ Сиэллээх дьарҕаа түөлбэ. — дьарҕаа балык саамай улахана. ☉ Самый крупный хариус
Ефрем үрэххэ күөгүлээн, үс-түөрт сиэллээх дьарҕааны хаптаран, балык буһаран будуулуу сылдьара. Сэмээр Баһылай
«Көрүҥ эрэ, уолаттар, бу сиэллээх нырыы (түөлбэ.: дьарҕаа) дэнэр, саамай бөдөҥө», — диир Сиэнньэ балыгы тутан туран. В. Миронов

туохт., эргэр.
1. Туох эмэ үгэһи, сиэри толор, тутус. ☉ Исполнять, соблюдать какой-л. обряд, обычай
Айыы аймаҕын алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын ааттаһар эрэ этибит, Орто дойду иччитин туомнуур эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Оҕонньор — уолаттарыгар:] Миэхэ …… туом туомнааҥҥыт күөстэ буһарыҥ, аһатан ыытыҥ. Далан
Алгыс этэн, туомнуу түһэн, Аал уоппар арыы куттум. А. Бродников
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ аатыгар эрэ гыммыта буол. ☉ Делать что-л. только для вида. Булдуттан бэрсэн туомнаата
□ Чаастарын туомнаат дьахталлар Таһырдьа, хаҥас туорууллар: Эр дьон астына кэпсэттиннэр! Дьуон Дьаҥылы
Мин төһө сатыырбынан кэпсээбит туомнаатым. «ХС»
ср. тув. томна ‘заговаривай боль’