нэмин бил (билбэт, кыайан ылбат) — ким, туох эмэ үчүгэйин, ку һаҕанын өйдөөн-дьүүллээн бил, туохха эмэ ордук табылларын ырыҥалаа. ☉ Выявлять, распознавать особенности, постигать суть кого-чего-л.
Кинилэр араастаан элэктэһэллэр да тыл-тылларын уйсан, нэмнэрин билсэн, өртөн доҕордоһон сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Саҥа саатын биирдэ да ыта, нэмин билэ илик. Болот Боотур
Биһиги хайдах балык тыыры билэбит да сатаабаппыт, нэмин кыайан ылбаппыт. И. Д анилов. Бу икки киһи хас да сыл бииргэ ү л э л э э н н э р нэмнэрин билсибит дьон. В. Яковлев
ср. монг. дэм ‘способ действия, умение; подход; находчивость’

1. көр диэнтэн дьаһ. туһ. Поликлиникаҕа көрдөрбүтүн, саһарардаабыккын диэн, дьиэтигэр ыыппакка, быһа балыыһаҕа илдьибиттэрэ. Софр. Данилов
   Хаста даҕаны олохтоохторго лиэксийэ аахтыбыт, кэнсиэр көрдөрдүбүт. Н. Лугинов
   Массыыналарга олордон куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрдөрдүлэр. С. Никифоров
2. Туох буоларын биллэр, көстөр гын. ☉ Обнаруживать, выявлять, показывать, делать явными, видимыми предстоящие события
   Олох бэйэтэ ону көрдөрөн иһиэҕэ. Н. Якутскай
   [Варвара:] Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов
   Чаһы стрелката уон аҥаары көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
3. Туох буолбутун кэпсээн биэр, туоһулаа, кэрэһэлээ. ☉ Свидетельствовать, утверждать, показывать, излагать факты происшедшего
   Степанов көрдөрөрүнэн, үһүөн аһыы олордохторуна Сидоров кэлэн арыгы көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэригэр мастарынан сырайданан саһан кэлэн саба түспүт. Н. Лугинов
   ♦ Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах
   Аны миэхэ кэрэдэктээн абыраама! Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон. Бэйэҕин көрдөр — дьиҥнээх кыаххын (үчүгэйгин эбэтэр куһаҕаҥҥын) биллэр. ☉ Показать себя (свои способности, таланты, возможности)
   Барыта орун оннугар буолуоҕа, наукаҕа да бэйэбин көрдөрүөм, алҕастарбыттан да ыраастаныам диэн ыраланара. Е. Неймохов
   Орджоникидзе гражданскай сэрии бары фроннарыгар баартыйа бэриниилээх уолун, талааннаах политическай салайааччытын быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. ОТК. Иһин эриэнин көрдөрдө — куһаҕан кэмэлдьитин, майгытын дьоҥҥо биллэрдэ, таһыгар таһаарда. ☉ Показать свои дурные наклонности, проявить свои наихудшие качества
   Иркутскайга кэлээт иһин эриэнин эрдэ көрдөрбүтүнэн барбыта, солуута суох дьаһалымсык, ымсыы, кэдирги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов. Көрдөрөн (көрдөрбүтүнэн) туран — ким эмэ көрөн турдаҕына, ким эмэ баарыгар. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л.
   Көрдөрөн туран ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
   Көр эрэ, бу көрдөрбүтүнэн туран балыйан эрдэҕэ кыһыытын. Суорун Омоллоон. Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах — көстөн турарын үрдүнэн, балыһар, мэлдьэһэр; наһаа балыырдаах. ☉ Нахал, мошенник, отпирающийся от очевидного, будучи уличенным; врет в глаза
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уурдарбыт кини буолла... П. Ойуунускай
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ фольк. — саамай харыстыыр, таптыыр оҕото. ☉ Мое сокровище, мой ненаглядный (о детях)
   [Мэхээс оҕонньор:] Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, көтүрдэр тииһим миилэтиттэн, көрдөр хараҕым дьүккэтиттэн мата сыстым дии. П. Ойуунускай
   Ол тахсан көөртөрө: Көрдөр харахтарын дьүккэтэ, Көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, Көмүс чыычаахтара Илэ бэйэтинэн Бу кэлэн турар эбит. С. Васильев
   Күнү көрдөр көр күн. Ийээ, мин кырдьа бардарбын даҕаны, Син биир эйигин ахтабын, Күнү көрдөрбүт ийэм барахсаны Күнтэн күндүтүк саныыбын. Эллэй
   Өйдүүбүн, бааспын нуучча Эмээхсинэ эмтээн, Өлөртөн өрүһүйэн, Күммүн көрдөрбүтэ. Эллэй
   Кырдьаҕаспыт Өксөкүлээх кинигэтин убай омукпут тылыгар дьэ күнү көрдөрбүт. СДТА
   Кэннигин көрдөр — көхсүгүн көрдөр диэн курдук (көр көҕүс II). Ньиэмэстэр тулуйбатахтара, кэннилэрин көрдөрбүттэрэ, сорохторо билиэн бэриммиттэрэ. И. Сосин
   Сөбүн көрдөр көр көр I. [Байбал:] Бэйи, тыыннаах ыт, тыынан эр, сөпкүн көрдөрүөм. А. Софронов
   [Дмитриев:] Бу оҕонньору эмиэ кэлгийиҥ! Бассабыыгы кистээбит оҕонньору сөбүн көрдөрүөхпүт. С. Ефремов. Тииһин-тыҥыраҕын көрдөрдө — куһаҕан майгытын биллэрдэ. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер
   Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа, уопсайынан ыллахха саҥас сирэйэ-хараҕа ыраас, тыла-өһө минньигэс этэ. Агидель к. Тиҥилэҕин көрдөрдө көр тиҥилэх
   Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөх-тэрэ. ИИФ УоУоО
   Тос мааһын (мааскатын) биэр (көрдөр) көр тос II. Аттаахтан кымньыытын ылаҥҥыт, Алыс байаҥҥыт, ахчаччы уойбуккутун, Сатыыттан тайаҕын ылаҥҥыт Сараччы үллүбүккүтүн, Тосту топпуккутун Тос мааскытын көрдөрөрүм буолуо. П. Ойуунускай
   Күүһүлээри гыммыты ньачаас тос мааскатын көрдөрүөх этилэр. П. Ойуунускай
   Уот диэки көрдөрдө көр уот. Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынан-чыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Утары көрдөрбөт — аҥаардастыы күөнтүүр, кими даҕаны утарылаһыннарбат, мөккүһүннэрбэт. ☉ Любящий властвовать единолично, совершенно не терпящий чужого мнения
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими да утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ — 1) самнары баттаа, атаҕастаа. ☉ Подавлять, притеснять, безжалостно угнетать кого-л. «Байар имэҥэр кэрээн сүтэр
   Кыра дьону үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөттөр», — диэтэ Александр, Сөдүөччүйэ диэки супту көрөн олорон. М. Доҕордуурап
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов; 2) адьас мөккүһүннэримэ, утарылаһыннарыма, саҥардыма. ☉ Не давать даже пикнуть, быть абсолютно нетерпимым, не допускать никаких возражений, пререканий
   Сааспар туруулаһан мөккүспүтү үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх урааҥхайбын. Эрилик Эристиин
   Абааһы, айыы аатын билбэккит, үөрү-сүүрүгү сатаан үөппэккит, тойуккут-силиккит мөкү диэн, Чээбий үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө сирэн, сэмэлээн бүтэрбит дьоно ойууттар буолаллара. «ХС»
   ◊ Көрдөрөн аҕытаассыйа — араас ойуулар, табылыыссалар, былакааттар көмөлөрүнэн аҕытаассыйа. ☉ Наглядная агитация
   Физкультураны уонна успуорду киэҥник пропагандалыыр сыалтан, манна көрдөрөн аҕытаассыйа күүскэ тэрилиннэ. «Кыым». Көрдөрөн аҕытаассыйаны тэнитиигэ көмөлөр оҥоһуллубуттара. «Ленин с.»

туохт.
1. Туохха эмэ туһанарга наада буолбуту, сүппүтү көрдөөн таба түс, сит, баар гын эбэтэр таба көр. ☉ Отыскивать, обнаруживать, приобретать то, что нужно, потребно для использования, а также находить то, что исчезло или пропало
Хантан эмэттэн от булларбын диэн, күрүөнү тула кэрийэн көрдө да, бүтүн сыа хаартан ураты туох да үктэммэтэх. Н. Заболоцкай
Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
Уол оҥочолоох аргыһы булан, Уҥуор туораары тэриннэ. С. Васильев
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка муҥу көрө сылдьыахтааҕар биһиэхэ оҕо буолуҥ. Эрилик Эристиин
Сүрэҕи уматар ырыаһыт чыычаахтар Ардахтаан ыллаабат буоллулар; Сүөгэйдээх минньигэс тырымныыр тыллаахтар Ах баран саһар сир буллулар. Күннүк Уурастыырап
Хайа, алмааһы булууһубут дуо? Н. Габышев. Омоҕой баай мааны кыыһа …… сүтэн хаалбыт. Ону үс сыл тухары көрдүүллэр да булбаттар. Саха фольк.
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар (үксүн хоһулаһан) «куһаҕанын, төттөрүтүн талбыкка дылы» эбэтэр «чуолаан туран, чөкө бааччы» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «не придумать ничего лучшего, как...» и «именно»
[Буҕарҕана:] Алаатыка! Булан-булан таллаххыт көтөр саамай туолката суоҕун. Саха фольк. Булан-булан барбыт ыалыҥ тиэрэтин. Болот Боотур
Туох санааттан булан-булан мин сааппыттан уордугут? Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ наадалааҕы, туһалааҕы таба хаамп. ☉ Набредать, наезжать на кого-что-л. нужное, полезное, находить
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
Ойуур иһинэн манна кэлэр кыра суолу булан кэллибит. С. Ефремов
Биирдэ бөтүүк Биһирэмнээх күнүгэр, Чаампы аннынааҕы Чалбах уутун булан, Күөкэҥнии-күөкэҥнии Күлүгүн көрүммүт. Күннүк Уурастыырап
△ Сорох ураты ситимнэргэ үгэргээһин ис хоһоонноох туттуллар. ☉ В некоторых оборотах употребляется с ироническим смыслом и соответствует по значению русскому «найти» в выражениях нашел дурака, нашел на кого валить вину и т. п. Иллэҥи миигин булан соруйаҕын. Харчы эрэ туһугар сылдьар киһини булбуккун дии
□ Аччыгы миигин булан аһатан абыраары гыммыккын дии! Амма Аччыгыйа
[Ааныка:] Аны кимнээхпит кэлэн манна чупчуруһар сир булбуттарый? С. Ефремов
△ Туох эмэ чугас эбэтэр кэлин доҕоруҥ, олоҕуҥ аргыһа буолуох киһигин түбэһэ көрүс. ☉ Встречать где-л. близкого чем-л. себе человека или своего будущего друга, спутника жизни, находить
Уруубун булбут кэриэтэ Олус үөрдүм бу мантан. Баал Хабырыыс
Мин сырдык тапталбын, Мин хоһуун хотойбун Булбутум, сэгэрдэр, Бу өрүс биэрэгэр. С. Данилов
Семен мин бу дойдуга булбут саамай истиҥ, саамай эрэллээх доҕорум этэ. Софр. Данилов
△ Баартан талан туохха эмэ анаа, тал. ☉ Выбирать кого-что-л. для чего-л., находить
Хонуу көтөрүнүүн, Уу көтөрүнүүн Ордук элбээн мустубуттар, Саҥа тойону булаары Сахсыһан барбыттар. С. Васильев
△ Тугу эмэ (хол., буруйу) оҥорооччуну тустаан арый, туохха эмэ тустааҕы ый, чопчу быһаар. ☉ Устанавливать, выявлять (напр., виновного в чем-л.), определять кого-л. кем-л., находить
Луха буруйдаахтары булаары муҥнана сатаата. Амма Аччыгыйа
Тэрийээччилэри, кигээччилэри булан, эрдэтинэ оскуолаттан үүртэлиэххэ наада. Софр. Данилов
Эһиги холкуоска стахановецтар бу бааллар диэн чорбоччу тутан булар ыарахан буолла. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ гынарга бириэмэтэ таһаарын, быыстан; туох эмэ ыккардыгар оҥорон хаал. ☉ Уделять время между основными делами чему-л., находить; успеть сделать что-л. за какой-л. промежуток времени. Бириэмэтэ булан бара сылдьаар
□ Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Хайдах да түгэн булан саҥа таһааран хааллахха сатанар. Н. Заболоцкай
Омуннаах муҥутаан, [омуннаах оҕо] дьиэни аанынан киириэх бокуой булбата быһыылаах. Дьиэлэрин уҥа түннүгүн хааһынан тобулу оҕуста. П. Ойуунускай
2. Бэйэҕэр ситис, тигис, түбэс (туох эмэ кэскилгэ эбэтэр, төттөрүтүн, эрэйгэ-муҥҥа). ☉ Получать, обретать для себя (напр., свободу, счастье или, наоборот, какие-л. муки), находить. Көҥүлү бул. Сырдык кэскили бул
□ Бу дьолу, көҥүлү, күн Ийэ дойдуну Буурҕалаах охсуһуу уотугар булбуппут. Күннүк Уурастыырап
Бу биир тылы ыпсаран эппэт киһи... Кинини кытта кэпсэтэн да киһи буоссаны булан ылбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Онон киһи ханна да баран биһиги холкуоспут иһигэр кырдьыгы булбат. С. Ефремов
[Далбарай:] Бэйэтэ эрэйи-буруйу була сатыыр. Н. Неустроев
△ Сорох тардыылаах аат тыллары кытта ситимнэстэҕинэ: «туох эмэ сөптөөх туругу, балаһыанньаны ылын» диэн ис хоһоонноох. ☉ В сочетании с некоторыми притяжательными существительными имеет значения «находить (нужное место, положение)»; «приходить (в какое-л. состояние, напр., пойти на лад)»; «приобретать (какое-л. качество)». Оннугун бул. Өйгүн-төйгүн бул. Сүһүөххүн бул
□ [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
Семен Иванович кэнники кэмнэргэ санаабыт санаата бу киэһэ олоҕун булла. Т. Сметанин
Ыллыктаах кэпсэтии кэмниэ-кэнэҕэс сүнньүн дьэ булан, үлэхамнас ымпыгын-чымпыгын ырыттылар. С. Федотов
Ийэ буор сирбитигэр, айыллыбыт аан дайдыбытыгар, Силлиэ-буурҕа охторбот, сиҥнэн-охтон биэрбэт Силиспитин үүннэрэн, тирэхпитин буллубут. П. Ойуунускай
3. Өйгүнэн тугу эмэ тобул, оҥор, ай. ☉ Придумывать, приобретать что-л. путем размышлений
Фашист сыабын хампарытар суолу булла словак уола. Эллэй
Мин оҕо эрдэхпиттэн сүөсүһүт үлэтин чэпчэтэр ханнык эмэ суолу булбут-тобулбут киһи диэн баҕа санаалааҕым. Г. Угаров
Оту тыраахтарынан кыдамалыыр саҥа ньыманы булан, үлэ таһаарыытын тоҕус төгүл үрдэттилэр. И. Данилов
Ээ, дьэ, маладьыас! Сөп сылтаҕы булбуккун. Н. Якутскай
△ Тугу гынаргын эбэтэр тугу хайдах гынар сөбүн быһааран өйдөө, быһаар (үксүгэр буолб., мэлдьэх. ф-ҕа). ☉ Придумывать, соображать, как поступить, как отреагировать на что-л. или принимать решение о чем-л., находить, решать (обычно употр. в отриц. ф., оборотах)
Куока тугу гыныан булбата. Суорун Омоллоон
Макар хайдах да буолуон булбат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэтэйбит омунугар уолчаан итинтэн атын тылы кыайан булан эппэккэ өрүтэ тыына турда. Софр. Данилов
△ Санаа, өй, толкуй диэн тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «тугу эмэ оҥорор санааны ылын» диэн суолталаах. ☉ В сочетании со словами санаа, өй, толкуй имеет значение «мысленно решать сделать что-л., задумывать, надумывать»
Хайа, туох буолла? Аны санаа булан баран хаалыа. Н. Заболоцкай
Соһуччу туох эрэ саҥа толкуйу булбут киһи быһыытынан Мундербек дьорҕойдо: «Ол турар яблокоттан уоран аҕал эрэ». Эрилик Эристиин
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар «сатаныа да суоҕу сатаан, тобулан өйдөөн» эбэтэр «сымыйанан оҥоро сатаан» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «проявлять необыкновенное умение, сноровку в достижении чего-л.» и «выдумывать что-л. невероятное, неправдоподобное»
Ол иһин! Кини киһи булан сылдьыахтаах этэ. Н. Лугинов
[Иван Степанович:] Бэл, кини ытылла тахсан баран, ыксаабакка, сатаан булан куоппута. С. Ефремов
Эҥсэн дириҥ номохтоохтук …… Оҕонньорбут лоп курдук Сатаан булан саҥарар, Саас-сааһынан таһаарар. Күннүк Уурастыырап
Итирэн бастара чэпчээбит Кулаактар син булан этэллэр: «Биһигини олоҕу түстээбит Дьоннору, тэйитэн эрэллэр», — дэһэллэр. Эрилик Эристиин
△ Төрөөбүт диэн тылы кытта ситимнэһэн «киһи көһүппэтэҕин курдук ойуччу үөскээн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании со словом төрөөбүт употребляется в значении «составлять неожиданное исключение (в унаследовании родительских качеств)»
Маша майгыта үчүгэйинэн бар дьонугар бэркэ таптатар, кинини Андырыйаантан булан төрөөбүт оҕо дииллэр. М. Доҕордуурап
Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ …… Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. Дьэ оннук киһиттэн булан төрөөбүт оҕо эбит. «ХС»
△ Тугу эмэ ааҕан-суоттаан эбэтэр ырыҥалаан быһаар. ☉ Определять путем вычислений или разбора, находить. Икки чыыһыла сууматын бул. Тыл төрүт олоҕун бул
4. Кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ баарын арый, көрөн бэлиэтээ, өйдөө. ☉ Замечать, обнаруживать у кого-чего-л. что-л. (напр., недостатки), находить. Омсотун бул. Дьиэктэ бул
□ [Маайа:] Мин сөптөөх алҕастары булан эппитим. С. Ефремов
Кини сахалартан наар үчүгэй эрэ өттүн көрдүү, була сатыыра. Суорун Омоллоон
Уоруйах бастыҥа. Ол эрээри иитээччилэр кинини кыайар, киһи оҥорор уйан өттүн булбуттара. Н. Заболоцкай
5. Кими-тугу эмэ кимтэн-туохтан да ордук ордор эбэтэр хайдаҕынан эмэ аах, сыаналаа, ордук сир (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Считать кого-что-л. самым лучшим или самым худшим, находить (употр. в основном в отриц. ф.)
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы кини булбат. Суорун Омоллоон
Үтүө-мааны доҕорбор, Үрүҥ көмүс туллукпар Хоту халлаан анныттан Холооннооҕу булбатым. Баал Хабырыыс
6. Ханна, туохха эмэ тиийэн кэл, тиий. ☉ Приходить, приезжать к какому-л. месту, достигать чего-л.
Верхоянскай хребет арҕаһын булуоххар диэри …… наар өрө дабайан айанныыгын. Н. Заболоцкай
Киһи дьоллооҕо эрэ буоллаххына, өрүс уҥуоргутун булуоҥ. А. Федоров. [Нуучча норуота] Саха омугу саргылыыр санаанан Өлүөнэ биэрэгин булбутуҥ. Эллэй
△ Ханна, туохха эмэ эрэйинэн нэһиилэ тиий. ☉ С большим трудом добираться до какого-л. места, предмета, добредать, доходить
Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
Хата, Байыкка, төһө да эр киһи аатырдар, бэрт өр астаһан оҕус арҕаһын булла уонна оҕуһун уу диэки салайан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Хонук сирбин араччы буллум. Амма Аччыгыйа
△ көсп. Ханна, туохха эмэ киир, киирэн бүк; тиий. ☉ Забираться, забиваться куда-л., прячясь от чего-л. или для покоя; падая, опускаясь, достигать чего-л.. Хорооҥҥун бул. Муннугу бул. Уу түгэҕин бул
□ Дьиэлээх дьахталлар, бөрүкүтэ суох быһыы тахсан эрэрин билэннэр …… хаҥас диэки хоһу буллулар. И. Никифоров
Өйдөөх кыыл [эһэ], кинилэр ууларын алдьатыан баҕарбакка, тыатын булбут. Н. Заболоцкай
Тойонноро киирбититтэн чаҕыйбыт хамначчыттар муҥур орохторун — ороннорун буллулар. М. Доҕордуурап
△ Ханна эмэ таба бар, (суолгуттан) мунума. ☉ Правильно выбирать (дорогу куда-л.), не сбиваться (с пути), находить. Суолу бул. Отчуттарыгар суолун булан тиийэр дуу, суох дуу
□ Ол үрэҕи булан барар киһи аны биһиэхэ суох. Амма Аччыгыйа
Ханнык да тумаҥҥа суолу булуоҕум, Сирдьит буолуоҕа чуорааннаах ньуоҕу. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ бүтэр уһугун муҥурдаа, муҥурун бул. ☉ Находить, видеть конец, крайний предел чего-л.. Муҥурун бул
□ Хотойдуу көтө күөрэй, Дайбан түрбүү кынаккын — Бу сир хайдах бүтүөҕэй?! Суох, булбаккын кыраайын! П. Тобуруокап
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын …… Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Бу аатырар ат сэлиитин муҥурун булаары хаста да чупчуруйталаан көрдө да, ата сэлиитин өссө эбэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
7. кэпс. Ханна эмэ кэлэн олохсуй, сырыт; кимнээх эмэ кэккэлэригэр киир, кытын. ☉ Приходить куда-л. как на место пристанища или кормежки (напр., о хищниках и вредителях). Биһиги нэһилиэги бөрө булла. Бурдугу аһыҥа булбут
□ Мин тылланан бу пиэрмэни булбутум. П. Тобуруокап. [Нүһэр Дархан:] Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур …… Хоро сириттэн кэлэн бу Эбэ хотун дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
Эн, хотой аймаҕар холбоһон, Хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
△ Үгүстүк кими эмэ абааһы көрөн үөхсүү курдук туттуллар. ☉ Часто употребляется для выражения негодования по поводу чьего-л. прихода, обращения к кому-л. с чем-л. [Уоһук:] Доҕоор, бу эн хайдах буолбут киһи биһигини буллуҥ? Н
Неустроев. Бу улууһу булуохтарыттан мин куһаҕан дьон буллулар диэн этэ сатаабытым. Эрилик Эристиин
△ Киһини мээнэ тугунан эмэ тыыт, сүгүннээмэ. ☉ Приставать к кому-л. с оскорблениями, руганью, преследовать кого-л. оскорблениями
[Баһылай:] Киһини тыыппакка, булбакка сүгүн олорбот ээ. А. Софронов
[Петя:] Туох муода киһигиний? Соруйан булаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
8. Кими-тугу эмэ тап, буулаа, тигис (туох эмэ куһаҕан туһунан). ☉ Находить на кого-л. (о болезни, несчастье и т. п.). Улахан кыһалҕа булла. Арахпат ыарыы булбут
□ Кырдьар кырыыс кыпчыйдаҕына, Сорсуйар муҥ буллаҕына …… Көхтөөхтүк, күргүөмүнэн Көрүлээхтээн сылдьыбыппыт Күндү-күндү эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Маанылары батыста …… Билээччини билистэ, Дьадаҥыны сатыылатта, Умнаһыты булла бу астара [арыгы]. Саха нар. ыр. II
Миигин буомба биитэр мэник Буулдьа да булуо илик. А. Твардовскай (тылб.)
♦ Барыах-кэлиэх сиргин булума — туох эмэ кутталга эбэтэр кыбыстыыга киирэн, улаханнык ыгылый, тугу оҥоруоххун булума. ☉ Приходить в сильное замешательство, растерянность перед какой-л. неприятностью, опасностью
Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин. Биир <уопсай> тылы бул — кими эмэ кытта тугу эмэ быһаарсан сөбүлэс, тыл-тылга киирис. ☉ Достигать согласия с кем-л. в чем-л., находить общий язык в чем-л.
Кыра эрдэҕиттэн араас уопсастыбаннай үлэҕэ эриллибит буолан, дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир. ПДИ КК. Булбута эрэ муннун анныгар — бэйэтин киэниттэн атын дьоҥҥо биэрэр, үтүөлэһэр диэни билбэт. ☉ (У него) не в привычке отдавать другому что-л. от своего (о скупом человеке или человеке, живущем замкнуто)
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун …… Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Сүһүөххүн бул — дьон тэҥэ сит-хот, киһи буол. ☉ Обретать силы для самостоятельной жизни, выбиваться в люди
Бу ыалга иитиллэн, мин киһи буолбутум, Сүһүөхпүн булбутум, атахпар турбутум. А. Бэрияк. Сүтэрбиккин бул — уһуннук суохтуу, ахта сылдьыбыккын көрүс, түбэс. ☉ Встречать, находить кого-л. долгожданного или что-л. долгожданное
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан [кыыһы көрөн], сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов. Тэҥнээххин булума — туохха эмэ уһулуччу кыайыылаах, сатабыллаах буол. ☉ Быть особенно сильным, умелым, не находить себе равного в каком-л. деле
[Туллук] Илим да баайар, бэл, тууну өрөр, Тимиринэн, маһынан арааһы уһанар, Күүстээх үлэҕэ бэл тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
◊ Була сатаан (сатыы-сатыы) — дьиҥэ-кырдьыга суоҕу баар курдук оҥорон, өйтөн ылан. ☉ Путем выдумок, измышлений (выдумывать то, чего на самом деле нет и не было)
[Ойуунускай] оҥоро сатаан, була сатаан, суруйаары эрэ суруйбат этэ. Суорун Омоллоон
Анна Андреевнам …… була сатыы-сатыы хайгыыр. Софр. Данилов
[Солко:] Куһаҕан дьон син бааллар, холобура, була сатыы-сатыы кириитикэлээбитэ буолааччылар. С. Ефремов