м. гимназист (гимназияҕа үөрэнээччи).

аат. Чэпчэки майгылаах, көрү-нары батыспыт (дьахтар туһунан). ☉ Гулящая (о женщине)
Гимназия аатырбыт куудьумсаларын ортотугар Лиза Сухарько таптал боппуруостарыгар бэрт чобуо кыыһынан сураҕырара. Н. Островскай (тылб.)

туохт.
1. Элбэхтик, түргэнник, хатаннык саҥар. ☉ Говорить много, быстро и звонко
[Кыыс] саҥаран тылыгырыа эрэ кэрэх, тугу баҕарарын барытын буллаттарар, тугу сөбүлээбитин барытын оҥорторор эбит. Софр. Данилов
Тылыгыраабыт түргэн тыллаах …… Кытаах Арамаан диэн киһи дьиэ тутуутугар Киппирийээни кытта үлэлиирэ. Д. Таас
Тыһы бэрдэ кини бэйэлээх тыынан-тыбыыран тылыгырыаҕа, кулуубу хомуйбаккын дии-дии куллугуруоҕа. Э. Соколов
2. Тохтоло суох хатаннык тыаһаа (хол., чуораан). ☉ Издавать, производить непрерывный звонкий звук, звонить, звенеть (напр., о колокольчике)
«Туох ааттаах тылыгыраан хаалбыт баҕайыный», — диэн эмээхсин төлөпүөҥҥэ кыйахана санаата. М. Доҕордуурап
Гимназияҕа үөрэх чааһа буолбутун биллэрэн чуораан тылыгыраата. В. Протодьяконов
Оһоххо турар чаанньык оргуйан хаппаҕа тылыгыраата. А. Бэрияк

туохт.
1. Ма а н ы г а кэтэр таҥаскын таҥын, киэргэн. ☉ Нарядиться, приодеться
Гимназия дириэктэрэ маанымсыйбыт, параднай көстүүмүн кэппит, саа ла ортотугар …… туран киирии тылы этэр. «ХС»
2. сөбүлээб. Туохха эмэ барсыбаттык, сөбө суохтук ыга киэргэн. ☉ Нарядиться не к месту, вырядиться
[Дуня:] Биһиги ыраастык, култуурунайдык туттунарбытын аҕабыт эмиэ мөҕөр. Киэргэнэҕит, маанымсыйаҕыт диир. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Куосча Ханидуо:] Саҥа саҥыйахтаах тиийдэхпинэ: аата булка маанымсыйбытын, акаары эбит диэхтэрэ. С. Курилов (тылб.)
3. кэпс. Улаатымсыйа тутун, үтүөмсүй (үксүгэр аһаабатаҕа буола сатыыр киһини этэргэ). ☉ Жеманиться, манерничать (напр., отказываясь от угощения)
Кыыһа аах бу атын нэһилиэктэн кэлбит мааны күтүөт киһиэхэ араас үчүгэй аһы астаан тардаллар. Ону күтүөттэрэ эмиэ маанымсыйан аһаабат. Саха ост. II
Маанымсыйан, сылгы этиттэн сиргэнэр ааттаах хотуттар уонна барышнялар олус астына сылгы этин сиэтилэр, амтанын хайҕаатылар. И. Гоголев

аат дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык кэм устатын тухары буолбутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении времени, в течение которого совершалось действие (на протяжении, в течение)
Алта суукка былаһыгар Аптаах тааһын атыытыгар, Аччыктыыры анаарбакка, Чурумчуку аатыран, Туойа …… ыллыы доргута, Туйгуннук олорбута. Эллэй
Уһун түүн былаһыгар илин, арҕаа өттүлэригэр сытар күөллэргэ биирдэ-иккитэ саа тыаһаата уонна мэлигир. «ХС»
Иркутскай гимназиятыгар үөрэммит кэмин былаһыгар тутта сылдьар быһыыта үчүгэй, сурук үлэтигэр толоруута уһулуччу үчүгэй, бары предметтэргэ билиэн-көрүөн баҕата олус. П. Филиппов
Быйыл күһүн былаһыгар, арааһа, алтынньыга эрэ биирдэ бэрт тэттик суругу ыыппыттаах. Н. Лугинов
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ предмет бүтүннүүтүгэр тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, в пределах которого распространяется действие (в пределах, на расстоянии)
Бүтүн оскуола былаһыгар чаһы диэн, арай, учууталбытыгар, Байбал Бөтүрүөбүскэ, баара да, ону ким да наадыйан чааһы ыйыппат буолара. Д. Таас
Ыраахтааҕы бүрүөлээх бобуоската элбэх биэрэстэлэр быластарыгар субуспут полкаларын ситэн, бадарааҥҥа батыллыбыт таһаҕастаах сыарҕалаах обуостары ойоҕолоон ааһар. АС НИСК
Ыллыыр ырыам былаһыгар Ыччат дьоммун туойабын. «ХС»
3. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза присоединяет придаточные предложения времени (на протяжении того..
что; до тех пор, пока). Маайа ханна сылдьарын былаһыгар, санаата эрэ оҕото Сэмэнчик этэ. Н. Якутскай
Ол суол сүтүө суоҕа, — Охсуһуу хонуутугар охтубуттар төрөөбүт буордарыгар төннөн кэлбиттэрин былаһыгар. Р. Баҕатаайыскай
Ол кэмтэн ыла Күүстээх Уйбаан сылдьарын былаһыгар, наар кинини боруобалыы сатыыллар. И. Бочкарев. Киһи эрэ истэрин былаһыгар куорат тойотторо — дойдуларын «аһыйан» харахтарын уутун тоҕоллоро. П. Филиппов

1. даҕ., сөбүлээб. Мээнэ, туһааннаах ис хоһооно, солуута суох. ☉ Бессмысленный, нелепый, пустой (напр., о речи, мысли)
   Сергеевкэттэн Басылайапкаҕа тиийэн лаппа соҕус тэп гыннараллар — кэпсэл-ипсэл кэҥиир, хойгур саҥа хойдор. С. Руфов
   Салайааччы дьоҥҥо даҕаны син араас, хойгур санаалар көтөн түһэллэр ээ. В. Протодьяконов
   Биригэдьиир, дьокутаат Анфиса Фёдорова ити хойгур тойугу тохтотор туһуттан пиэрмэ ыалларыгар сылдьыталыыр. С. Федотов
   Хомойуох иһин, биһиэхэ хойгур үһүйээннэри тарҕатар, хобу-сиби астына сипсийэр дьоннор өссө да бааллар. ЦСИ КСФ
2. аат суолт. Мээнэ, солуута, олоҕо суох тыл-өс, саҥа. ☉ Пустые, бессмысленные слова, вздор
   Адьас хойгуру этэрин билэ-билэ, син-биир саҥарыахха эрэ диэн саҥарарыттан кэлин бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэннэ. Н. Лугинов
   [Управляющай:] Кырдьаҕас, ол-бу хойгуру истэ-истэ, манна мээнэ тыллаһыма. У. Нуолур
   Оскуола ситиһиилэрэ хойгурун туһунан куһаҕан сурахтар тарҕаммыттара. И. Данилов
   ♦ Хойгур дойҕох — хойгур тыл диэн курдук (көр тыл II). Букатын олоҕо суох, адьас хойгур дойҕох. Управление кыаҕын, күүһүн аахсыбакка туран, тутууну индустриялыахха диир… ээ, түөрүйэ, дойҕох… В. Протодьяконов
   Олус кырасыабай кыыс өйүнэн мөлтөх буолар диэн төрүт хойгур дойҕох эбит. «ХС»
   Хойгур тыл көр тыл II. Хойгур тыллаах Киһи биирдэ кырдьыгы Эттэҕинэ даҕаны Итэҕэйэр кытаанах. Айталын. Хойгуру туойар (эрдэр) — солуута, олоҕо суоҕу, мээнэни саҥарар, кэпсиир. ☉ Болтать пустяки, вести пустые разговоры, нести вздор
   Мааҕыҥҥаттан ону эппэккэҕин, хойгуру туойа олороҕун. Софр. Данилов
   [Оҕонньор:] Хойгуру туойумаҥ, күн уота түннүккэ тохтуур буолан эрэр. Ойуку
   Тоҕо мин уон икки сыл сынньалаҥа суох гимназияҕа уонна университекка кураанах, чуҥкук, миэхэ туохха да наадата суох суолу, хойгуру эрдэр түҥ-таҥ тойугулааһыны ыйыстыбыппыный? М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Туох эмэ үлэни тэрий, салай, толортор, сорудахта биэр. ☉ Организовывать кого-что-л., руководить какой-л. работой, чьей-л. деятельностью; давать распоряжение
Кутургуйа таптаабыт сиригэр тахсар, тойон талбытынан дьаһайар (өс хоһ.). Эйигин кытта биэлсэр кыыс барсар. Бэрэссэдээтэл инньэ диэн дьаһайда. Софр. Данилов
Гимназияны дьаһайар хотун уҥуоҕунан кыра гынан баран, сүр эрчимнээхтик туттубут, сытыы дьахтар. В. Протодьяконов
«Чэйиҥ, күн ыраатта, төннүөҕүҥ», - учууталлара дьаһайда. Н. Габышев
2. Тугу эмэ бэрийэн, хомуйан оннун буллар, уур-тут. ☉ Убираться, приводить в порядок, располагать что-л. по порядку
Оттон эһиги балыктаргытын, үтэһэлээх эттэргитин дьаһайыҥ. Суорун Омоллоон
Сэмэнньэй чаанньыгы, чааскылары, хоччорхой аһы-үөлү дьаһайан маадьахалдьыйда. П. Аввакумов
Тиихээн оҕонньор оҕолор барыны барытын дьып-дьап курдук дьаһайбыттарын көрөн: «Көр эрэ, бу маладьыастар!» - диэн, сирэйэ-хараҕа бэркэ сылаанньыйан ботугураабыта. «ХС»
△ Туох эмэ үлэни толор. ☉ Выполнять какую-л. работу, обязанность
Хобороос оттуур да, бурдук даҕаны бысыһар, барытын дьаһайар, биирдэ эмэ иллэҥ сылдьыбыта суох. А. Софронов
Кыргыттарга сампааныскай, уоллаттарга ханньаах кутулунна, ити аһы Ньургун дьаһайар. Л. Попов
Мин дьиэбинуоппун, маспын-уубун дьаһайа бардым. Софр. Данилов
Мантан антах эһиги бэйэҕитин бэйэҕит бас билинэҕит, оборудованиелары бэйэҕит ылан, бэйэҕит дьаһайаҕыт. В. Яковлев
3. көсп., кэпс. Өлөр. ☉ Убить кого-л. [Бандьыыт тыллара:] Бу улуус хомуньуустарын, милииссийэлэрин боруоста бастарын үнтү баалкылаан дьаһайан баран, урукку бэйэ былааһын эргитиэхтээхпит. Л. Габышев
[Хабырынар Хабырыыс:] Сэпсэкини мин дьаһайыам. Күндэ
[Сүөдэр] эргиллэ түспүтэ - бааһырбыт фашист, аптамаатын ыһыктан баран, кынчаалын ыла сатыы турар эбит. Ону дьаһайа охсоот, эмиэ тула көрдө. «Кыым»
◊ Дьаһайар туһаайыы тыл үөр. - хайааччы сирэй бэйэтинэн оҥорбот, атын киһинэн (предметинэн) оҥорторор хайааһынын көрдөрөр. ☉ Побудительный залог. Арыт дьаһайар туһаайыы икки-үс хос сыһыарыылаах буолар
др.-тюрк. йаса

I
аат.
1. Туох эмэ (хол., ас, табаар, таҥас) төһө харчыга турара, төлөбүрэ, атыыта. ☉ Цена, стоимость чего-л. (напр., продуктов, товара)
Сарсыныгар Миитэрэй нууччаттан биир иһит испиир сыанатын харчынан толору ылбытын үрдүгэр үрүҥ бурдук, саахар, кирпииччэ аҥаара чэй, сымала курдук хара мыыла …… аҕалла. Амма Аччыгыйа
Ол атыыһыт буоллаҕына, ол тааһы омук сиригэр иирбит улахан сыанаҕа биэрэн, наһаа байбыта үһү. Суорун Омоллоон
[Массыына атыылаһаары] икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Ордугун иэс ыллым. Далан
2. Үөрэххэ билии таһымын көрдөрөр анал ылыныллыбыт бэлиэ. ☉ Принятое обозначение степени знаний, оценка
Биллэн турар, үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Кини [К.Г. Неустроев] үөрэммит предметтэригэр биир да орто сыананы ылбатаҕа, эҥкилэ суох туйгун уонна үчүгэй сыаналарынан гимназияны бүтэрбитэ. П. Филиппов
Биир үөрэнээччини учуутал хас да төгүл ыҥырыан сөп уонна киниэхэ уруок түмүгэр сыана туруорар. ННН СТМО
3. көсп. Туох эмэ туһунан санаа, дьүүл. ☉ Суждение, мнение о чём-л., оценка чего-л. «Кыһыл Ойуун» ситэ өйдөммөккө, элбэх мөккүөрү, сыыһа-халты санаалары, сыаналары төрөппүтэ. Н. Заболоцкай
«Оо, кыра дьон илиитигэр былаас киирэн, олох уларыйбыт да эбит», — диэн Уулаах иһигэр сыана биэрдэ уонна били дьулайар-куттанар тойотторун сэтэрии санаата. Эрилик Эристиин
Уголовнай процессуальнай сокуоҥҥа этиллэринэн, саҥа арыллан тахсыбыт түгэҥҥэ юридическай сыана, суолта бэриллиэхтээх. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ дьиҥнээх суолтата. ☉ Истинное значение чего-л., ценность
Үлэ сыанатын биһигиттэн ордук ким да билбэтэ буолуо. Суорун Омоллоон
Махтанабын тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһантуоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Оо, хайдахтаах кэрэний биһиги олорор олохпут! Бу охсуһуу дьылларыгар биһиги өссө өйдөөтүбүт — олохпут сыанатын. Т. Сметанин
♦ Бас быстар сыаната көр бас II. Саатын атыылыыр да, бас быстар сыанатын көрдүүр
□ Саҥа тутууну ыытыаххын баҕардаххына, сири бас быстар сыанатыгар атыылаһан ылыахтааххын. «ХС». Сыанаҕын ыарат калька. — атын дьон хараҕар бэйэҕин үрдүктүк туттуна сатаа. ☉ Набивать себе цену
«Мылаахаптан өссө үчүгэйдик көрдөс. Ылыныаҕа. — Айдар, кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, түннүк диэки хайыста. — Кини ол сыанатын ыаратар». Н. Лугинов
Ол гынан баран, бу ыар аһыыга, кыһалҕаҕа ылларбыт сордоохтору буукса куттаан, сирбиэтэнэн, сыанатын өссө ыаратыан, ааттаһыннарыан наада. «ХС»
◊ Сыана быс — тугу эмэ сыаналаа, төһөҕө турарын эт. ☉ Установить стоимость, цену чего-л. «Сыанабын сибилигин быһабын дуу?» — диэн Кынчалов бу тойонтон төһө кыалларынан түргэнник куотаары ыйытар. Н. Якутскай
«Чэ, хата [үбү уоппустуурга] сыаналыыры сыаналааҥ, тахсан сүөһүнү көрүөҕүҥ», — диэтэ эдэр чаччыына. Онтон кырдьык даҕаны оннук буоллаҕа диэххэ айылаах таҥаһы сыана быһан бардылар. Эрилик Эристиин
Ньукуус биһигини сылы быһа үүтүнэн, сымыытынан уонна хортуосканан хааччыйарга сөбүлэспит ыалларыгар сырытыннартаата. Сыанатын быһыстыбыт. «ХС». Сыаната биллибэт — олус күндү, наһаа сыаналаах. ☉ Цены нет, бесценный (о чём-л.)
Өссө сыаната биллибэт биир үтүөкэн «кистэлэҥ» бу кырдьаҕас эргиэн бэтэрээнин үлэтигэр баар. Ол кини дьону кытта үлэни сатыыра, иллээх кэлэктииби тэрийэрэ, эдэрдэргэ дьиҥнээх настаабынньык быһыытынан иитэр үлэтэ буолар. Дьону үөр.
II
аат., кэпс.
1. Тыйаатырга көрөөччүлэр иннилэригэр артыыстар оонньуур сирдэрэ. ☉ Сцена. Сыанаҕа тахсан, дьоһуннаахтык туттан ыллаан чаҕаарар
□ Манна, бу тыйаатыр сыанатыгар, төрүөхтэрэ кэнэҕэски модун талааннар. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа, литературнай айымньыга кэпсэнэр сабыытыйа быстах түгэнэ, көстүүтэ. ☉ Эпизод. Быраһаайдаһыы сыаната