аат.
1. Ыйааһын, ыарахан көмөтүнэн дьайыы. ☉ Давление с помощью тяжести, веса
Арыыга бултааһын, муус баттааһына, өрүс эстиитэ – барыта түүл буолбутуттан Семен Иванович олус үөрдэ. Т. Сметанин
2. көсп. Баттал, дьону көлөһүннээһин. ☉ Угнетение кого-л., насилие над чьей-л. волей, эксплуатация
Оробуочайдары экономическай өттүнэн баттааһын …… маассаны өй-санаа уонна сиэр-майгы өттүнэн дьадатыы, хараҥардыы араас көрүҥнэрин үөскэтэн таһаарар. ЭБТ
◊ Илии баттааһын – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хаалларыы. ☉ Подпись
Устудьуон Шаталов Покровскайы суукка биэрэргэ ыҥырар суруктаах кумааҕыга устудьуоннар илии баттааһыннарын хомуйа сылдьан тутуллубута. П. Филиппов
Сэтинньи сүүрбэ түөрт күнүгэр холбоһуктаах сэбиэскэй-американскай коммюникеҕа илии баттааһын буолла. «Кыым». Салгын баттааһына – салгыҥҥа убаҕастар уонна гаастар киэптээһиннэрин түмүгэр үөскүүр тыҥааһын. ☉ Атмосферное давление
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, сиигиттэн, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Ардах чугаһаатаҕына, салгын баттааһына улаатар, сиигэ элбиир. И. Сосин
Сылыйбыт салгын өрө тахсар, онон сир үрдүнэн салгын баттааһына намтыыр. СПН СЧГ. Хаан баттааһына – 1) ис уорганнар сорох ыарыыларыттан киһи тымыра тыҥыыр кэмигэр хаан хамсааһынын күүһэ. ☉ Артериальное давление
Сальсолин, протовератрин, серпантин диэн алкалоидтар тымырга хаан баттааһынын намтаталлар уонна гипертонияҕа улахан көдьүүстээхтэр. МАА ССКОЭҮү; 2) киһи тымырдара тыҥааһыннара, күүрүүтэ (хаан хамсааһынын күүһүрүүтүн түмүгэр үөскүүр ыарыы). ☉ Болезнь, связанная с повышенным артериальным давлением, гипертония
Билиҥҥи кэмҥэ хаан баттааһына эдэр дьоҥҥо олус чаастатык көстөр ыарыыга кубулуйда. — Үлэтин үгэнигэр, мунньахтыы баран иһэн сааһын тухары муҥнаабыт хаанын баттааһыныттан эмискэ өлбүтэ. «ХС»

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.