груб, глупец, дурак (о мальчишках-подростках), бачча бэдик акаарыта тугун сүрэй такой большой и такой дурак.

1) дурак, глупец || глупый; акаары киһи глупый человек; акаарыга сокуон суруллубатах посл. дураку закон не писан; 2) глупость, дурость; бэйэтин акаарытыттан эрэйдэннэ он пострадал по своей глупости.

аат. Бэдик, көкөт. ☉ Шалун, глупец, шалопай
Мааҕын били Баһырҕас көтөт орон анныгар киллэрэн тугу эрэ салбаан эрэрэ. Н. Заболоцкай
Миигин кэлэн сиэбэккэ, Мэнэгэйин мөлтөппөккө, Тоҕо тылын салана Токурулла сыттаҕай? Көтөтүм кэлэрэ буоллар, Көрдөөбүтүн ылыах этэ... И. Эртюков

1. аат. Чуурка, лэкэчэк. ☉ Чурбан, чурка (обрубок дерева)
   Чурбааны хайыт. ЯРС
2. даҕ. суолт. Мас акаары, хоҥ мэйии (киһи). ☉ Чурбан, глупец (о человеке). Туох чурбаан киһиний, тугу да өйдөөбөт

I 1) шалун, баловник || шаловливый, баловной; шальной; мэник уол мальчик-шалун, шаловливый мальчик; 2) дурак, глупец || дурной, глупый; далай мэник далаҕа непроходимый дурак.
II частица разг. выражает постоянное длительное действие часто, много; ытырдар мэник буоллум я начал часто чихать; күлэр мэник буолбут кыыс хохотушка; ср. мээрик .

1. аат. Түргэнник өйдүү охсубат, сыппах өйдөөх; аҥала, акаары, түҥкэтэх киһи. ☉ Умственно отсталый; тупой; тупица, недоумок, глупец
   «Ааргы, эн өйдүөҥ баара дуо!» — диэн сапсыйан баран, оҕонньор тэскилээн биэрэрэ. Н. Якутскай
   Өйдөөх аҕа таммаҕынан Мунньан муспут уутун Ааргы уола солуурунан Баһан тоҕуо олорчутун. Айталын
   Баҕар биир эмэ мэник тыллаах түбэһэн эргэ бааһы хатыынан аала сылдьыа. Ааргыны кытта аахсымаар. С. Федотов
2. Аҥала, акаары киһи быһыытыгар дьүөрэлээх быһыы, акаарытык быһыыланыы. ☉ Поступок, соответствующий глупым, тупым, ограниченным людям; глупый поступок
   Чэ, кэбис, доҕоттоор, тохтооҥ. Туох ааргы кэпсэтиитэй? Кэлин быһаарсаарыҥ. А. Федоров. «Тоҕо» диэн ыйытыыта ааргытын өйдөөн, Оҕотоойоп сэмэлэнэ санаата. Софр. Данилов. Ааптар үөрэхтээх дьоннору үгэргээн, санааларын сатаан саҥарбат, ааргы дьон оҥортоон, көрдөрбүт. И. Бочкарев

1. даҕ. Лоппойо, быччайа сылдьар (харах туһунан). ☉ Пучеглазый
   Сордоҥ ойуун диэн, баллырҕай саҥалаах, сордоҥ курдук быччаҕар харахтаах, сирэйэ мэлдьи ханньарыта тыыта сылдьар эдэр албын бандьыыттарга баар буолла. Амма Аччыгыйа
   Доропуун — быччаҕар харахтарын өссө кэҥэтэн, уҥа-хаҥас, туоһуларым бу бааллар диэбиттии, олооруҥнуур. П. Чуукаар. Уол кэтээччилэргэ туһаайан: «Тоҕо эһиги итиччэ улахан быччаҕар харахтааххытый?» Эвен фольк.
2. аат суолт., үөхс. Акаары, аҥала, оттомо суох киһи. ☉ Дурак, глупец, негодник
   Туох акаары абааһытай? Хата, Быртах дьыалатыттан быыһыырга быһаардым дии, быччаҕар! Быыһаан иһиттиҥ дуо? А. Софронов
   Аттыгар турар киһитэ: «Хайа, оҕонньор, туох кэллэ?» — диэн айахтатта. «Ити быччаҕар, Сэбирдэх ыамата, кыраабыкка дылы, ойбоммун үөнүнэн тамнаабыта, туох кэлиэй». Амма Аччыгыйа
   Ханна бардыҥ, быччаҕаар?! Суха суолугар киир. Болот Боотур

даҕ.
1. Килэйэн көстөр ньуурдаах, кылааккай. ☉ С блестящей гладью, гладкий, ровный
Баксаал иннинээҕи болуоссат килэгир аспааллаах. Н. Якутскай
[Киһи үөгүтэ] күөл килэгир иэниттэн өрө көтөн тахсан, үөттэр үрдүлэринэн сатарыйар. Л. Попов
Ыраах иннибэр кыра килэгир ырааһыйаҕа туох эрэ хараарыс гына түстэ. «ХС»
2. Баттаҕа суох буолан килэрийэн көстөр (төбө туһунан). ☉ Блестящий (о лысой, наголо остриженной голове)
Күн уота тэйэр килэгир төбөтүн имэриммэхтээтэ. С. Тарасов
Килэгир төбөтүгэр кулгааҕа улаатан, даллайан хаалбыт. ИИФ УС
Олороллор …… килэгир төбөлөөх миниистирдэрим. В. Маяковскай (тылб.)
3. көсп. Туох да булкадаһыга суох, аҥаардас. ☉ Без примесей, чистый, неразбавленный
Атыыһыт этэ суох, килэгир миини эрэ испит. Килэгир хааһы эрэ астаахтара. — Хас да хонукка аҥаардас килэгир уунан хонуталаабытым. «ЭК»
4. көсп. Көстөн турар, дьиҥнээх. ☉ Настоящий, истинный
Хабахтар уонна Тураахтар …… килэгир абааһылар. Эрилик Эристиин
♦ Килэгир харах, коҥдой көҕус — акаары, тугу да өйдөөбөт, ылыммат. ☉ Бестолочь, глупец
Килэгир харах, Килиэдэ сирэй …… Ньүдьү балай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Килэгир харах, көҥдөй көҕүс. Суорун Омоллоон

1. сыһ. Барар хайысхаҕын чуолкай билбэккэ, сыыһа-халты, туора-маары. ☉ Не зная точного направления, блуждая
   Тураахтар, дааҕырҕаһа-дааҕырҕаһа, тэнтик-мунтук, тэлиэс-былаас көттүлэр. Суорун Омоллоон
   [Маня] уот иннигэр тэнтик-мунтук үктээн кэлэн, олоппоһугар ыараханнык олордо. А. Фёдоров
   Тэнтикмунтук айаннаан, наадалаах сирбитин үлэ чааһа саҕаланыа быдан иннинэ бадахтаах буллубут. «ХС»
2. даҕ. суолт. Чуолкайа, эрэлэ суох, саарбах. ☉ Вызывающий подозрение, сомнительный, ненадёжный
   [Ньукулай — Уйбааҥҥа:] Эмиэ Миитэрэй курдук, тэнтик-мунтук баҕадьы буолууһуккун. Н. Түгүнүүрэп
   Мин түннүк модьоҕотугар бүк түһэн лааппыга олордум, ханнык эрэ тэнтик-мунтук санааҕа ыллардым. А. Гайдар (тылб.)
   ◊ Тэнтик-мунтук сырыт — барар-кэлэр сирэ суох буол, ускул-тэскил сырыт. ☉ Не иметь постоянного места жительства, скитаться
   Сорохтор оннук тэнтик-мунтук сылдьан, арааһынайга түбэһээччилэр. Болот Боотур
   Куоракка аҕыйах хонукка ыалы кэрийэн, тэнтикмунтук сылдьымахтаан баран, син олохпутун булунан бардыбыт. М. Ефимов
   ср. др.-тюрк. телтүк ‘глупец’, узб. тантик ‘изнеженный; полоумный’, уйг. тенимек ‘блуждать, плутать’, каракалп. тентик ‘балбес’

даҕ., кэпс.
1. Туохтан эмэ сылайбыт, сэниэтэ суох улук буолбут, улугурбут. ☉ Вялый, слабый, утомлённый от долгого лежания, от жары
Бу дьиэни бүтүннүү да көһөрөн бардын. Итинник ырбаахы тэллэҕин курдук сыҥсаарга оҕолорбун биэриэм кэриэтэ… ол кэриэтин айдаан амырыынын тардыам. Э. Соколов
Олус утуйан сыҥсаар буолбут Иегудиил куучар Мутук оҕонньору табаҕынан күндүлүү турда. И. Тургенев (тылб.)
2. Ыһыктынан, ыытынан кэбиспит (киһи). ☉ Опустившийся (о человеке).
♦ Сыта сыҥсаар буол кэпс. — кырдьан-бохтон утуйар мээрик эбэтэр уһун ыарыыга ыалдьан оронтон турбат буол. ☉ Чувствовать общую слабость от недостатка сил и энергии или быть обречённым, вследствие продолжительной болезни, на постоянное лежание
Ити күтүр сытар. Сыта сыҥсаар буолан хаалан, биир да эмэгэт манна көстүбэт. А. Сыромятникова
Моһол төрдө моһуоктаатаҕына, Киһи эр санаатын сүтэрэр, Сыта сыҥсаар буолар, Туга даҕаны табыллыбат. И. Баишев
«Сынньалаҥҥа» тахсаммыт, Сыта сыҥсаар буоламмыт — Түбэсиһэр сирбит сыыһа Түбүгүрбүт балыыһа. «Чолбон»
◊ Сыҥсаар өлүү аат. — сыыҥка эбэтэр сындалҕаннаах дьарҕа ыарыы, арҕах. ☉ Цинга или изнуряющая хроническая болезнь
[Арсан Дуолан] сытыытынан сыҥсаар өлүү кыргыттардаах. ПЭК СЯЯ
[Арыгы] Архах өлүүгэ аныыр, Бөдөҥ өлүүгэ буулатар, Сыҥсаар өлүүгэ сытыарар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сыппыт сир сыҥсаар өлүү буолла, Олорбут сир холоҥсо өлүү буолла, һуук диэҥ! Һуук диэҥ! Эрилик Эристиин
ср. туркм. саҥсар ‘глупец, дурак, олух; глупый’
русск. цынга, цынжать ‘болеть цингой’