гной; баас ириҥэтин ыраастаа = очищать рану от гноя; ириҥэни ытырбыт ымынах гнойничковая сыпь.

уст. заволока (волосяной шнурок, к-рый протаскивали через нарыв, чтобы выпустить гной).

аат. Тыҥаттан уонна тыыныы уорганнарыттан тахсар чалахай, салыҥ; тыыннаах харамай ханнык эмэ уоргана бодоҥуруутуттан тахсар ириҥэ, хаан булкаастаах чалахайдыҥы симэһин. ☉ Слизистое выделение из дыхательных путей и лёгких, мокрота; слизистая жидкость, содержащая кровянистый гной, образующаяся вследствие поражения какого-л. органа живых существ
[Баайдар] Сидьиҥҥэ силбээн, быртахха былаан …… Чэлкэҕинэн тибиирэллэрэ. С. Данилов
Сонообут дьахталлартан хааннаах чэлкэҕи бааҥканы туолуор диэри ылан урукку чөллөрүгэр түһэрэрэ. ВНЕ НЭНь
ср. др.-тюрк. челпэк, туркм. чылпык ‘глазной гной; гной на уголках глаз’, монг. залхог ‘слизь’

аат., эргэр. Уруттаабыт сылгыга эбэтэр искэн тахсыбыт сылгытыгар угуллар ситии (симэһинэ, ириҥэтэ тоҕуннун диэн). ☉ Заволока (волосяной шнурок, к-рый протаскивали через нарыв, чтобы выпустить гной, — обычно у лошадей). Бүүтэх уктахха сатаныыһы

көр никсик
Бу тиэргэн дьапта таас муостатын күн хаһан да көрбөт, куурдубат — ыар, ньиксик сыттаах. Н. Якутскай
Кини [Кыһыллаай] харса суох сүүрэн тиийэн балаҕанын аанын тэлэйэ баттаабыта: муннугар ньиксик сыта саба биэрбитэ. Л. Попов
Ньиксик сыттаах балаҕаҥҥа киирээт, холумтаҥҥа бэлэмнэммит маһы уматта. Н. Босиков
ср. монг. нэгших ‘портиться (о пище)’, эвенк. ньаксэ ‘гной, грязь, пот’

туохт. Ханнык эмэ уорганыҥ бодоҥуран эккэр-сииҥҥэр ириҥэ, хаан булкаастаах чалахайдыҥы симэһиннэн, оннук симэһиннээх буол. ☉ Вследствие поражения какого-л. органа вырабатывать в своём организме слизистую жидкость, содержащую кровянистый гной
Кыыл өлүгүн аһан көрдөххө, тыынар уоргана, куртах-оһоҕос ханаалын салыҥнаах бүрүөлэрэ сүһүрбүт, мэйиитэ чэлкэҕирэ үллүбүт, хаан туруулардаах уонна кытарбыт буолаллар. СЫаКЫ. Альфортия личинкалара тарҕаныыларыгар сылгы улаханнык дьүдьэйэр, мөлтүүр, …… оһоҕоһун иһэ чэлкэҕирэр, үллэр. Сылгыһыт с.

I 1) пища, еда, кушанье, блюдо; продукты; минньигэс ас сладкое блюдо; үрүҥ ас молочные продукты; таҥара аһа уст. а) сладкая вода, употребляемая в обрядах православного богослужения; б) просвира, просфора, просвирка; ас астаа = готовить пищу; сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар посл. лентяй выбирает работу полегче, пищу — повкуснее; 2) плод; бурдук аһа зерно (букв. плод хлеба); сир аһа плоды; ягоды; оҕуруот аһа овощи; 3) гной, гнойные выделения; ас тардар гноится (нарыв); куһаҕан кутургуйа аһын курдук дэлби барыа посл. плохое прорвётся, как гной из нарыва; 4) перен. польза, прок; ас тахсыа суоҕа пользы не будет; ас ылбаппыт мы пользы не получим; алдьархайтан ас тахсар посл. от беды (и) польза бывает (соотв. нет худа без добра) # ас барбат рак пищевода; ас гыммат он легко побеждает, осиливает кого-л.; ас кут = созревать; ас кээс = терять аппетит; күөл аһа бот. сусак, оситняк.
II волосы; кэтэҕин аһа волосы на затылке; чанчыгын аһа волосы на висках; ср. баттах I 1.

аат. Киһи-сүөһү этэ бааһыран сытыйарыттан үөскүүр күөхтүҥү саһархай чалахай. ☉ Гной
Биир сарсыарда эрдэ баҕайы, бэрт куһаҕан таҥастаах, икки хараҕын ириҥэтэ бүөлээбит …… кырдьаҕас бааһынай оҕонньоро Чампарыын Саарга киирэн кэллэ. Саха фольк. «Бөлүһүөккүн» диэбит күннэригэр, куртаҕым кураанах буолан, өйүм-санаам үгүс өттө куртахпар сиэннэ, бэл диэтэр хараҕым ириҥэтэ хатта. П. Ойуунускай
Хоппуруостаах уунан хаанын, ириҥэтин сууйда, онтон оргуйбут уулаах алтан чаанньык түгэҕинэн угуттаан, бааһын хаптатта. П. Филиппов
тюрк. ириҥ, йириҥ

1. аат.
2. Туох эмэ киртийбитэ, марайдаммыта (инчэҕэй, сыстаҥнас туһунан). ☉ Что-л. грязное, мокрое, липкое. Ити ыккардыгар таҥаһа ньаҕай буола охсубут. Бу эмиэ туох ньаҕайа буолла?
3. түөлбэ. Бөх-сыыс. ☉ Сор, мусор. Дьиэ иһигэр ол-бу ньаҕай ыһылла сытар
4. даҕ. суолт.
5. Инчэҕэй, сыстаҥнас кирдээх. ☉ Мокрый, липкий (напр., о грязи)
   Чоҕой алыс ньаҕай, Ньоҕой арыый аҕай. Болот Боотур
   Сиэйэлкэ диискэтигэр ньаҕай курдук бадараан сыстыбыт. П. Егоров
6. кэпс. Аһара бодьуустаах, ииспэрэй, бүтэн биэрбэт (хол., үлэ эҥин). ☉ Очень нудный, кропотливый, нескончаемый (напр., о работе). Ньаҕай соҕус дьыала буолсу
   □ Оо, дьэ, эмиэ ньаҕайа, бодьууһа бэрт үлэ эбит ээ. Суорун Омоллоон. Тэҥн. марай
   ср. эвенк. ньааксэ, эвен. ньаҥса ‘гной, пот, грязь; гнилой’, маньчж. няки ‘липкая грязь’

1) наполняться, заполняться водой; хонуу уутуйбут поле залито водой; хаар уутуйбут снег тает, превращаясь в кашу; былыт уутуйбут нависли дождевые тучи (букв. туча наполняется дождём); 2) наливаться соком, поспевать; отон уутуйбут ягода поспевает; 3) набухать; отекать, распухать, опухать; наполняться гноем, сукровицей; ат бааһа уутуйбут рана у лошади отекла (и гноится).