имеющий голос; с... голосом; голосистый; күндү көмүс күөмэйдээх поэт. серебристо-голосистая (о певчих птицах).

1. аат.
2. Ырыа толорооччу, ыллыыр идэлээх киһи. ☉ Человек, умеющий петь или занимающийся пением профессионально, певец
   Саха оҕуһун мииннэ да ырыаһыт (өс хоһ.). Уол үҥкүүһүтэ, ырыаһыта, көрө-нара туох да олус буолбут. Саха фольк. Сатыыр да буол, Сатаабат да буол — Киһи эрэ барыта саас Ырыаһыт буолар, атаас. Т. Сметанин
   Ырыаһыт ыксыыр күнүгэр Өрөөбүт уоһун өһүлэр. Баал Хабырыыс
3. Ырыа айар идэлээх киһи, ырыа айааччы. ☉ Сочинитель, автор песен
   С.А. Зверев — үлэһит дьон ортотуттан үөскээн тахсыбыт ырыаһыт. Софр. Данилов
   Саха норуотун умнуллубат хомуньуус уола, бастыҥ талааннаах ырыаһыта, саха суруйааччыларын тапталлаах убайдара уонна иитээччилэрэ Платон Алексеевич Ойуунускай үтүөкэннээх киһи этэ. Амма Аччыгыйа
   Бар дьон аныгы ырыаһыттан олох дьиҥ сиэриттэн ылыллыбыт уусуран тыллаах хоһоону күүтэр. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт.
5. Олус үчүгэйдик ыллыыр, кэрэ куоластаах, ыллыыр-туойар. ☉ Обладающий красивым голосом, умеющий петь, голосистый, поющий
   Ырыаһыта да суох бүгүн Ырыаһыт буолуоҕун курдук. Баал Хабырыыс
   Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо. М. Доҕордуурап
6. Ырыаны айар. ☉ Воспевающий, сочиняющий песни
   Бу киэһэни, бу туманы Хаһан эрэ мин ахтыам. Ахтыбычча манньыйан Ырыаһыт дууһаланыам. С. Данилов
   Ыл, тут ырыаһыт доҕоруҥ Бастакы бөдөҥ айыытын! Дьуон Дьаҥылы
   ◊ Норуот ырыаһыта — бар дьонун, норуотун билиниитин ылбыт, кутун туппут уус-уран тылынан хоһуйан ыллыыр киһи. ☉ Всенародно признанный певец-импровизатор
   Норуот ырыаһыта К. Оросин айылҕа көстүүлэрин көннөрү уустаан-ураннаан ойуулааһынынан муҥурдаммат. Эрчимэн
   Норуот ырыаһыттарын үйэтитии, кинилэр кэхтибэт кэрэ историяларын үөрэтии, кырдьык кэрэхсэбиллээх даҕаны, кэскиллээх даҕаны. «Кыым»
   Савва уонна Николай Алексеевтар курдук норуот ырыаһыттардааҕынан Баатаҕай нэһилиэгэ оройуоҥҥа киэҥник биллэрэ. АҮ. Ырыаһыт бэйиэт — ырыа буолан ылланар элбэх хоһооннордоох бэйиэт. ☉ Автор текстов многих песен, поэт-песенник
   Норуокка элбэхтик ылланар ырыа тылын суруйбут киһини ырыаһыт бэйиэт диэн тапталлаахтык ааттааччылар. СДТА
   Алексей Бродников — ырыаһыт бэйиэт. «ХС». Ырыаһыт чыычаахтар — саҥалара кэрэ дорҕоон буолан ырыа, муусука курдук иһиллэр көтөрдөр. ☉ Певчие птицы
   Ырыаһыт чыычаахтыы Мин дайан, Баҕардым — Ыллыахпын-туойуохпун. А. Абаҕыыныскай
   Ырыаһыт чыычаах ыллаабакка сатаммат, ыллаатаҕына эрэ дуоһуйар. И. Данилов
   Биһиги дойдубутугар ылыныллыбыт айылҕа харыстабылын туһунан сокуон ырыаһыт чыычаахтары өлөрөрү уонна уйаларын алдьатары бобор. «Кыым»

I
аат. Хабарҕа тыл төрдүн диэки өттө. ☉ Горло
Ырыа Силип сэһэнэ улам ис-иһиттэн ыараан, дьиппинийэн, күөмэйигэр хос кэһиэхтээх дорҕооннор иһиллэллэр. М. Доҕордуурап
Өлөр-хаалар күммэр Үөрэ-көтө барыахпын, Күөгү көмүс күөмэйгин Көбүөхтэтэн күндүлээ! Күн Дьирибинэ
♦ Күөмэйигэр ас (да) барбат — айаҕар (иһигэр) ас киирбэт диэн курдук (көр айах I)
Сүөдэр соһуйан бобуллан ылар, күөмэйигэр ас барбат буола түһэр. Н. Якутскай
Ыалдьыттар наһаа аһаан-сиэн бараллар, дьиэлээхтэри хайгыыллар. Арай баай убайын күөмэйигэр ас да барбат. ПНО. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда — наһаа улаханнык долгуйан, кыайан саҥарбат буолан хаалла, бөтө бэрдэрдэ. ☉ Комок в горле застрял (напр., от волнения)
Күөмэйигэр туох эрэ кытаанах туора турарга дылы гыммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Күөмэйин быһа баайан (баанан) — наһаа кэмчилээн, харыстаан сиэбэккэ. ☉ Экономя на всем, выгадывая на каждой копейке (букв. перевязав себе горло)
Ити миэбэллэрин, матасыыкылларын, массыыналарын, кэмчилэнэн күөмэйдэрин быһа баанан баран, мунньунан ылаллар эбээт. Ол баар куһаҕана. Далан
Күөмэйин муҥунан — айаҕын муҥунан диэн курдук (көр айах I). «Бука диэн кэрэхтээх тумулга таһаарымаҥ!» — диэн Ананий күөмэйин муҥунан хаһыытаата. М. Доҕордуурап
Күөмэйим муҥунан хаһыытыыбын. П. Аввакумов. Күөмэйин оҥостор — ыллыан эбэтэр тыл этиэн иннинэ көхсүн этитэр, төлө сөтөллөн бэлэмнэнэр. ☉ Прочищать горло, прокашливаться (напр., перед выступлением — букв. горло свое готовит)
Мин аттыбар олорор кыһыл сирэйдээх, аҕамсыйан эрэр суон киһи иккитэ-үстэ көхсүн этиттэ, күөмэйин оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Дьуона кинээс мунньахха кэлбит дьону ааҕа көрөр уонна …… кириэстэнэн сапсынар, көхсүн этитэр, күөмэйин оҥостор. Н. Якутскай
Миша, куруук буоларыныы, …… сыанаҕа турар курдук хоноччу туттан баран, төттөрү-таары хаамыталаата, күөмэйин оҥоһунна. Н. Лугинов. Күөмэйин (куолаһын) сонотор — суоһурҕанан күүскэ саҥарар, көбүөлүүр. ☉ Повышать голос на кого-л.
Ол эрээри кини биллэр гына уордайан, ыган-түүрэн барбакка хамтүм күөмэйин сонотор уонна үгэргиир этэ. Д. Таас
«Бу оҕо, бачча киэһэ буолуор диэри ханна сүтэ сырыттыҥ?!» — диэн аҕата күөмэйин соното тоһуйда. М. Доҕордуурап
«Айбыт таҥарам! Истэн кэбиһиҥ үтүө дьонум, ити киһи тугу-тугу кэпсиирий!» — Батенчук күөмэйин сонотор. И. Данилов. Күөмэйэ бүттэ — кыайан саҥарбат буолла. ☉ Потерять голос (букв. голос его кончился)
Баһылай хаана барар, сүрэҕэ тохтоору муҥнуур, тыына хаайтарар, саҥатын киһи аанньа истибэт гына күөмэйэ бүтэр. Амма Аччыгыйа
«Мин эмиэ күөмэйим бүттэ эйигин ыҥырарбар», — диэн аргыый, сылайбыттык мичийэн ылла Ааныс. Н. Заболоцкай
Күөмэйэ хайдыаҕынан көр күөмэйин муҥунан. Олбуор аанын үрдүгэр биир Бөтүүк күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытыы олорор: «Ку-ка-ре-ку!». Бырааттыы Гриммнэр (тылб.). Күөмэйим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) — күөмэйэ хатта; күөмэйэ хатан, аанньа саҥарбат буолла. ☉ Пересохло в горле; охрип
Күөмэйим куурда, саҥам хайдах эрэ бөлүөстүбүккэ дылы буолла. А. Бэрияк
Кэтириис эрэйдээх аатын эрэ туран олордо уонна күөмэйэ кэһиэҕирэн кураанаҕынан хахсайан кэбистэ. Бэс Дьарааһын
◊ Көмүс күөмэйдээх поэт. — дьырылатар куоластаах (дьырылыы ыллыыр чыычаахтары этэргэ). ☉ Голосистый (о певчих птичках)
Көмүс күөмэйдээх сэгэттэй, Күндү доҕорум күөрэгэй. Л. Попов
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. «ХС». Күөмэйи сабар өҥүргэс анат. — күөмэйи аһар-сабар өҥүргэс (ас куолайга ааһарыгар күөмэйи сабар). ☉ Надгортанник. Күөмэй кыла — киһи күөмэйин иһигэр, тыҥаттан тахсар салгын хамсаттаҕына, дорҕоону үөскэтэр чараас силгэлэр (куолас силгэлэрэ үлэлээн бараллар). ☉ Голосовые связки. Күөмэй (куолас) силгэлэрэ көр күөмэй кыла. Күөмэй ыарыыта — киһи хабарҕатын, тылын төрдүн диэки өттүн тымныйыыттан ыарыыта. ☉ Ангина
Алеша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
ср. п.-монг. көгэмэй ‘горло’
II
аат., эргэр. Симиир иһит айаҕар киэптии угуллар көҥдөй мас. ☉ Деревянная трубка, плотно вставляемая в узкое горлышко старинного кумысного мешка из черной кожи
Сүүнэ хатыҥынан оһуордуу ойуулаах Күөмэй күндү хамсатардаах үһү. Саха фольк. Симиир үөһээ айаҕар күөмэй диэн ааттаах ойуулаан-оһуордаан оҥорбут көҥдөй маһы киэптии угаллар. БИГ ӨҮөС