I хан || ханский; татаар хана татарский хан; хан свитата ханская свита.
II диал. важный; высокомерный, гордый; хан дьахтар высокомерная женщина; хан киһи гордый человек.

неодобр, кичливый, важный || гордец; улуутумсук киһи кичливый, гордый человек. ультиматум ультиматум.

имеющий намерение, желание, с ... намерением, с ... желанием; быйыл манна олорор санаалаах в этом году он намерен жить здесь # куһаҕан санаалаах злой, желающий другим зла; улахан санаалаах гордый, высокомерный; үчүгэй санаалаах добрый, добряк.

с гордо поднятой головой
чоноччу тутун высоко нести голову

ж. туттуу, туттар быһыы, быһыы--таһаа; гордая осанка киэннээх быһыы-та-һаа.

Пекарский:
своеволие, воля, произволение, свобода; бэйэтэ дьаалыытынан сылдьар живет по своему желанию (произволению); обургу дьаалыы изрядный по величине; күтүр дьаалыы! (человек по отношению к абааһы ) страшилище! улуу дьаалыы гордый, гордец, Л. ; ама дьаалыы, кини куотуо дуо? может ли быть, чтобы даже он ускользнул? эр дьаалыы! ишь, какой (молодец)! эр дьаалыы, эт татай! - восклицание удивления, граничащего с благоговением, перед каким-нибудь молодецким поступком;

дьаалыытынан по своему произволению дьаалыытынан көмөлөстө по своему почину (пожеланию), без упрашиваний, помог

1) крупный, большой; улахан дьиэ большой дом; улахан колхоз большой колхоз; улахан ангара большая половина чего-л.; улахан буукуба большая буква, прописная буква; 2) большой, значительный; улахан үөрүү большая радость; улахан кыайыы большая победа; улахан харчы а) крупные деньги, крупная купюра; б) крупная сумма денег; улахантан улахан большой-пребольшой; улахантан-улахан балыгы бултаабыттар они поймали большую-пребольшую рыбу; 3) взрослый, старший (по возрасту); ыал улахан кыыһа старшая дочь в семье; улахан уоллаахпын у меня есть взрослый сын # улахан санаалаах с большим самомнением; гордый; улахан сиэтин (или тыыттын)! чёрт с ним!; улахан эбит ! чего (здесь) особенного!, велика важность!

сыһ. Лоп курдук, тус (хайысханы бэлиэтиир тыллары кытары тут-лар). ☉ Прямо, точно (употр. со словами, обозначающими стороны света)
Адьас чыҥха хотуттан Аны тымныы тыал турда. Күннүк Уурастыырап
Суолгут чэ субу курдук киирэн, сис устун чыҥха арҕаа барар. Күндэ
♦ Чыҥха киһи — бэйэтэ сыыһалаах да буоллаҕына санаабытыттан, эппититтэн халбаҥнаабат, кытаанах, хабыр киһи. ☉ Гордый, неуступчивый человек
Дьөгүөрэпкэ бара да сорунума, чыҥха киһи. НАГ ЯРФС II
◊ Чыҥха атын — олоччу, олох атын, кимиэхэ, туохха эмэ тугунан да маарыннаабат. ☉ Совершенно, совсем другой, ничуть не похожий на кого-что-л.
Үүйэ таҥнан-симэнэн, оҥостон кэбистэ. Маарыҥҥытынааҕар чыҥха атын киһи буола түстэ. Л. Попов
Даайыс бэйэтигэр маарыннаабат, чыҥха атын кырыктаах дьахтар буола уларыйан хаалбыт этэ. М. Доҕордуурап
Хапытаан Лидак муораҕа киирдэҕинэ, чыҥха атын киһи буолан хаалар: хамаандаҕа уонна бэйэтигэр модьуйуулаах, эрэллээх уонна быһаарыгас. «ХС»
ср. маньчж. чинкай ‘весьма далеко’

1. даҕ. Харса-хабыра суох, толоос, дохсун (хол., майгы). ☉ Нахальный, наглый, дерзкий (напр., нрав)
   Баай бардам, тот дохсун (өс хоһ.). Бу бардам уол кэккэттэн урутаан бараары муҥнуур буоллаҕа. Кинини хайдах эмэ гынан ахсымнаабат гына иитиэххэ наада. Эрилик Эристиин
   Даарыйа да эмээхсин намылхай саҥатынан уолун бардам быһыытын намырата соруммата. Амма Аччыгыйа
   Тусахов уруккуттан даҕаны бардам майгытынан, хабыр быһыытынан сураҕырара. Софр. Данилов
2. аат суолт. Харса-хабыра суох буолуу, толоос быһыы. ☉ Наглость, дерзость, спесь
   Мин аҕам бардамын билбэккэ дылы Сырдык тыын көмүскэлигэр эргэ барбыт буруйдаах буоллаҕым. Эрилик Эристиин
   Норуот Тыгын бардамын, ордуоһун, баттыгаһын, аҥаардас сэриинэн, өлөрүүнэн-сүтэриинэн дьарыктаммытын сэмэлиир. Саха сэһ. I
   Бардамы бахтат, Дохсуну тохтот, Көлдьүнү күөй! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хара санаа Хаҥыл бардама, Харса суоҕа Хампарыйбыта. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. дохсун
   ср. монг. бардам ‘гордый, чванливый’
   ◊ Бардам баай – баай киһи тостутуора, толоостук быһыыланарын ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, отражающий крутой, деспотичный нрав богатого человека (богача)
   Ол гынан баран Күр үп Күнүскү үлэттэн көстүбэт, Бардам баай Балыыра суох барҕарбат. А. Софронов
   Ол сирбит быйаҥын киниэхэ орооммут Күннэтэ оҕустуу көлүллэр этибит. Бардам баай ап-чарай илимэр иҥнэммит Бакаайы кэтэрбит, бакыйан иһэрбит. С. Васильев. Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах фольк. – булчуттары араҥаччылыыр Баай хара тыа иччитин хоһуйар эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, используемый при описании лесного духа – щедрого покровителя охотников
   Бардам тутуу Барылы кэскил, Баай барыылаах Тойон эһэм, Истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүлээ! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Баай хара тыам иччитэ, Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Бастаах бэйэбин бакытан тураммын Эҕэрдэлээн эрэбин. А. Софронов
   Бардам тутуу, барылы кэскил Баай Барыылаах эһэҕит кэлэн турабын! Амма Аччыгыйа

I подр. стуку небольших твёрдых предметов тук; кыыс хобулугун тыаһа тос-тос тоһурҕаата девушка идёт, стуча каблуками.
II : тоскуй ыл = получать по заслугам (быть наказанным); тоһун ылла он получил по заслугам; тоскуй биэриэм! я тебе задам!
III : тос курдук киһи надёжный человек; тос курдук сыана а) приличная цена; б) довольно-таки дорого; тос курдук хамнас приличная зарплата; тос курдук ыйааһыннаах довольно тяжёлый (по весу); тос курдук тутун = держаться с достоинством, гордо; тос курдук быһаар = объяснять, разъяснять чётко, ясно.