ньоллугураа диэнтэн холб. туһ. Чунуобунньуктары кытта, чоноччу туттан баран, кэккэлэһэ хаамсан иһэн нууччалыы кэпсэтэн ньоллугураһабыт. Болот Боотур

дьүһ. туохт. Чоноччу туттан хаамп (үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр киһи туһунан). ☉ Ходить быстро, держась очень прямо (о высоком, худощавом человеке). Биир хааман-сиимэн дьиэрбэҥнээбит уол кытыл диэки киирэ турда

көр ханньаҥнат
Кутуруксут буола сылдьан, кэнниттэн Сүллүкү кырдьаҕаһы үтүктэн, сирэйин хаанньаҥната иһэр буолар. Болот Боотур
Дөлүһүөн Сирэй [киһи аата] уруккутун курдук чоноччу тутунна, мэрбэйбит уоһун сиилээбиттии хаанньаҥнатта. И. Гоголев
Көһүйэ охсубут көхсүн сымнатаары, икки саннын хаанньаҥнатта. С. Дадаскинов

сыһ. Халтаһаны быһыччы диэннээҕэр өссө күүскэ сабытан, симэн кэриэтэ. ☉ Сильно прищурившись
Сис туттан ылар, Чуор мутук курдук чоноччу туттар, Быыһыччы харах Быһычча курдук Биилээх сытыытык Мин диэки көрөр. Эллэй
Сеня оһоххо кэтэҕин кытта өйөөн, тугу эрэ умнубутун өйдүү сатыырдыы, хараҕын быыһыччы көрдө. «ХС»

даҕ. Көнө уҥуохтаах, төбөтүн чоноччу тутта сылдьар. ☉ Стройный, с высоко поднятой головой
Кыталык кыыл курдук Кынтаҕар бэйэҕин Кырыктана санаан Кыыһырдыам суоҕа. А. Софронов
Кылбаарар үөһэнэн сырыылаах, Кыҥкынас-лыҥкынас ырыалаах, Кыыс курдук кынтаҕар быһыылаах Кыталык сураҕын иһиттиэҥ? Күннүк Уурастыырап
Таҥара табатын курдук Чаҕылхай бэйэлээх, Кыыл таба курдук Кынтаҕар уҥуохтаах Ыйдааҕар сырдык Ыраас ньуурдаах Кыыс дьахтар Кылбайан таҕыста. С. Васильев

даҕ. Уһаты тарпыт курдук уһун, сундулуйбут. ☉ Кажущийся ещё более вытянутым, удлинённым, чем есть на самом деле
Уһуктаах сундул космос аала, Түллэ үллэн, күлүбүрээн, Дьөрбөлөһө үөмэхтэһэр Төгүрүк сомоҕо төлөнтөн Төлө көтөн төрөөтө. Күннүк Уурастыырап
Сундул уһун батастарын Сулбу ойуттулар. Эллэй
Дьиэлээх тойон сундул сыҥаһа таһыгар чоноччу туттан турар. ИН ХБ

несов. 1. кого-что илт; нести чемодан чымадааны илт; 2. что, перен. (передавать) тарҕат, тириэрт; нести культуру в массы маассаҕа культураны тириэрт; 3. что (терпеть) ыл, сүк, толор; нести наказание буру йу толор; 4. что (выполнять обязанности и т. п.) толор, сүк; нести поручение сорудаҕы толор; 5. кого-что (гнать) үүр, илт, аҕал; ветер несёт тучи тыал былыты үүрэр; 6. безл. разг. үр; из-под пола несёт муоста анныттан үрэр; 7. что (влечь за собой) аҕал; 8. что (яйца) сымыыттаа; куры несут яйца кууруссалар сымыыттыыллар; 9. что, разг. (болтать) лахсый; нести чепуху мээнэни лахсый; # нести ответственность эппиэтинэһи сүк, эппиэттээ; высоко нести голову чоноччу тутун, киэннээхтик тутун.

1. аат. Уолбут эбэтэр хоруллубут күөл онно сир. ☉ Место высохшего или спущенного озера
   Чоноччу уолбут күөллэр уолбаларыттан сытыйбыт уу ыар никсик сыта аҥылыйара. Далан
   Бу үүнүүлээх уолбаҕа Манчаары уол от охсон куһуйбута. И. Сосин
   Билигин даҕаны күөлүн уолбата уутуйар, сорох сайыҥҥа элбэх оту оттотор. ГКН КК
2. даҕ. суолт. Уолбут эбэтэр хоруллубут күөл оннугар үөскээбит (хол., ходуһа туһунан). ☉ Образовавшийся на месте высохшего или спущенного озера (напр., о сенокосном угодье)
   Оччолорго …… дьиэлэриттэн аҕыйах мас хаххалаан турар хоннох уолба сир баарыгар Сахаар оттуура. В. Яковлев
   Ача күөх отунан саптыммыт кыра-кыра алаастары, уолба уонна тыымпы күөллэри аастарааһан истэ. И. Петров
   Саҥа уолба ходуһалар куурдуллубут сылларын эһиилгиттэн лэбин отунан бүөлүү үүнэллэр. ПАЕ ОС

дьүһ. туохт.
1. Төбөҕүн чоноччу туттан, моонньугун уһатан, үрдээн чынайан көһүн. ☉ Быть стройным, с высоко, горделиво поднятой головой
Урууга-ыһыахха биирдэ эмэтэ көрөн аһардахха, дьэ, кынтайан, олох улуус суруксутун ойоҕунуу улаханнык туттар хотун баар дии. Болот Боотур
Сыһыы ньаарсын отун кэһэн, Хааман кынтай, сотоҕун, Үкэр оргууй имэрийэн, Өссө ордук тупсуоҕун. М. Ефимов
Бадараан кытыыларыгар чөкчөҥө көтөн, кутуруга туртайбытынан кынтайан тиийэн, чугас-чугас түһүтэлиир. Д. Таас
2. көсп. Көбүс-көнө, үрдүк буол (хол., мас-от). ☉ Быть стройным, высоким, вытягиваться вверх (о растениях)
Кындал сиргэ кынтайбыт, Көстөөх сиртэн күндээрбит Кулууп дьиэҕэ ыччаттар Куруук мустан оонньууллар. Нор. ырыаһ. Кыыс курдук сардаана Кынтайа сандаарар. Е. Васильев
Кыыс оҕолуу кынтайбыт хатыҥ барахсан туналыйар. «ХС»
ср. кирг. кынтый ‘быть аккуратным, подобранным, приятным для глаза, красивым’

сыһ.
1. Олус көнөтүк, чоноччу, ходьойон (хол., тутун, олорт). ☉ Прямо, торчком (напр., посадить кого-л.)
Мариса ньилбэгэр бүк түспүт уолун ходьоччу олордор. Эрилик Эристиин
Аллаах атахтаах, ураа муостаах Оҕуһун ходьоччу миинэн, Ыалым иһэр хара оҕустаах, Ырыанан, лаҥкыр сэлиинэн. И. Эртюков
Оппутун ходьоччу үрдэтэн бараммыт, омурҕанныы олордохпутуна, биригэдьиир тэрийэн ыыппыт икки уолаттара икки оҕустаах тиийэн кэллилэр. Р. Кулаковскай
2. Түргэнник, сыыдамнык, сып курдук. ☉ Быстро, не мешкая
Киэһэ ходьоччу соҕус аһаан, Бадарааҥкылааҕым кыыстара оҥостон-симэнэн, …… кулуупка бардыбыт. П. Тобуруокап
[Оҕонньор:] Тукаам, дьэ көлөлөргүн ходьоччу соҕус хаамтартаан биэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ходьоччу соҕус хаамтахха, киһи оччо өр гыммат сирэ этэ. Г. Угаров
Бу сарсыарда Хандыы ходьоччу соҕус турда. Бокуойа суох кылгыыр кыһыҥҥы күнү булчут ити курдук эрэ уһатар кыахтаах. «Кыым»