1) иметь острый край, края; иметь грань, грани; 2) перен. коситься на кого-л., относиться недружелюбно к кому-л.; злиться на кого-л.

1. 1) грань; острая сторона предмета; сүгэ кырыыта остриё топора; таас кырыыта острая грань камня; 2) край, сторона, бок; кырыыга тур стань в сторону; аҥар кырыытыттан саҕалаа = а) начать с одного края (напр. есть, работать); б) начать что-л. делать без промедления, без раздумий; 3) кромка, ребро; грань; ытыс кырыыта ребро ладони; куб уон икки кырыыта двенадцать граней куба; 2. отдалённый, окраинный; кырыы сир отдалённое место.

м. 1. (разграничивающая черта) быыс, быысаһыы; 2. (государственная граница) кыраныысса; охрана рубежей кыраныыссалары манааһын; 3. перен. (предел, грань) кирбии, уһук; на рубеже веков үйэлэр кирбиилэри-гэр.

аат. Дэхси, хотоол сиргэ үрдээн тахсыбыт сэдэх оттоох кураанах хонуу сир. ☉ Ровная возвышенная сухая полоса на поле, на сенокосном угодье с небольшим травостоем
Талба өрүс үрдүнээҕи бүтэй хочо синньигэс кырдалыгар үс ини-бии Дьөгүөрэптэр олороллор. Амма Аччыгыйа
Быйыл сааскыта кураан буолан, кырдалга ньургуһун сэдэхтик таҕыста. И. Сосин
Кырдал устун хаамтахха, бытархай аһыҥа атах анныттан уу бырдаҥатыныы ыһыллар. «ХС»
ср. тюрк. кыр ‘гребень горы; холмистая степь; грань’

имеющий грани; с... гранями; гранёный; с острыми краями, углами; кырыылаах тумустаах кыталык стерх с гранёным клювом; кырыылаах ыстакаан гранёный стакан.

I
аат.
1. Быһан ойуулуурга туттуллар үс кырыылаах сытыы уһуктаах ыһыы. ☉ Трехгранный резец для гравировки
Ыҥыыр сирэйин үрүҥ көмүс лиискэ араас сахалыы ойууну түһэрэн кирдиэҕинэн эбэтэр чеканканан охсон киэргэтэллэрэ. МАП ЧУу
Кини кирдиэҕинэн арааһы барытын ойуулуон олус баҕарар. «Чолбон». [Ойуулааччылар] сүрүн инструменнара саха быһаҕа буолар уонна кирдиэх быһах. «Саха с.»
2. Кирилиэс кырыыта. ☉ Грань ступеньки крыльца, лестницы
Кирилиэс кирдиэҕэр атахпын сотуннум. — [Хобулугуҥ тыаһа] Көрүдүөр киэҥэр, Кирилиэс кирдиэҕэр Улам-улам иһиллибэт буолла. С. Данилов
II
даҕ., кэпс. Туохха да киириммэт, өһөс. ☉ Неподатливый, упрямый, неуступчивый. Кини кирдиэх, өһөс киһи. Кирдиэх киһилиин киһи кыайан үлэлээбэт
ср. орд. кердик ‘сварливый, неуживчивый, злобный, плохой, злой нрав’, бур. хердии ‘затвердевать, засыхать (о коже), упрямиться (о детях)’

аат.
1. Үлэ, үп, олохдьаһах сатарыйыыта. ☉ Кризис производства, финансов, жизненного уклада
Омук дойдуларын экэнэмиичэскэй кириисис …… тимир ытарчатынан хам ылбыт. С. Данилов
Биһиги дойдубут кириисис диэни билбэт. СКТ
Онон бөлүүтэ кириисиһэ оһоруллубат баастаах ыарыыга кубулуйда. «ББ»
2. Быһаарыыта суох ыарахан быыс турук. ☉ Кризис переходного периода. Дьон өйө-санаата кириисискэ киирдэ
3. Ыарыы саамай муҥутуура, өлүү-тиллии быыһа. ☉ Кризис болезни, грань между жизнью и смертью
[Галя:] Ньургун кириисиһэ дьэ ааста. И. Гоголев
Иккитэ-хаста оройуон балыыһатыгар сытан көрбүтэ да, кириисистэн эрэ таһаара түһэр быһыылаахтара. «Сахаада»
4. Туох эмэ олох тиийбэт-түгэммэт, суох буолуута. ☉ Острый недостаток, нехватка чего-л., дефицит
Быһаас бэнсиин кириисиһэ буола сылдьыбыта. — Асүөл кириисиһэ туоратыллыбыта. П. Ойуунускай

1) остриё; быһах уһуга остриё ножа; иннэ уһуга остриё иголки; 2) край, окраина || крайний, последний; куорат уһуга окраина города; сир уһуга или уһук сир край земли (по поверью пустынное, необитаемое место); уһук дьиэ крайний дом # аҥаар уһугуттан без разбора, подряд; баһык уһук уст. почётное место (для важного гостя); баһык уһук ыалдьыт уст. почётный гость; быстар уһукка тиий = оказаться на грани нищеты, на грани разорения; муҥур уһук критическое, безвыходное положение; өлөр уһукка под конец; перед смертью; на смертном одре; уһугунан дугуммут, оройунан көрбүт ступает на цыпочках, смотрит теменем (говорится о шалопае).

туохт.
1. Биилэнэнкырыыланан таҕыс; биилээх-сытыылаах буолан таҕыс. ☉ Иметь острый край, края; иметь грань, грани
Аҕыс уон аҕыс араас Аалыы кырыыланан көстөр Аатырбыт-сураҕырбыт Алмаас тааспыт. П. Тобуруокап
Арай ыстыык күлүмнээн Кырыылана кылбаҥныыр. П. Тобуруокап
Кырыыламмыт алмаас бриллиант диэн ааттанар. И. Данилов
2. көсп. Кими эрэ кынчарыйбыттыы көр, кимиэхэ эмэ эйэҕэһэ суохтук сыһыаннас, кыыһыр. ☉ Коситься на кого-л., относиться недружелюбно к кому-л., злиться на кого-л.
Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
Саллааттар сирэйдэрэ-харахтара турбута, тыллараөстөрө өстөөххө кырыыламмыта сүрдэммитэ. Г. Колесов
Ити Ыстапаанап миэхэ тоҕо тыла кырыыланар идэлэннэ. В. Титов
[Григорий Иванович] мөҕөөрү, эбэтэр туох эмэ куһаҕаны этээри гыннаҕына буоларыныы, сирэйэ-хараҕа сүрдээҕин кырыыламмыт. Э. Соколов
♦ Таала кырыыланар — кимиэхэ эмэ өһүргэнэн кыыһыр, кимтэн эмэ кыйахан. ☉ Быть недовольным кем-л., сердиться на кого-л., раздражаться на кого-л.
Уйбаан Ньукулаайабыс кэллэ кэлээт, кини бастыҥ дьиэтин былдьаан ылбытыттан Соппуруон баай олус абаккарар, учууталга таала кырыыланар, өстүйэр. Н. Якутскай
Онон бүтэйдии Сиидэркэ уонна араатардыыр дьоннорго барыларыгар таала кырыыланан олорор. С. Васильев
Онон-манан сылтаҕыраҥҥын кыыска эмиэ таалыҥ кырыыланан эрэр. М. Доҕордуурап
Байбал Сүөдэрэбис дьылҕатын күүтэн дөйбүт курдук сукуллан олордо. Бары да киниэхэ тааллара кырыыламмыт. НС ОК

аат.
1. Туох эмэ мээрэйэ, киэбэ, кээмэйэ; туох эмэ кэмэ, бүтэр уһуга, хааччаҕа (үксүгэр ойоҕос ф-ҕа тут-лар). ☉ Величина, размер, мера чего-л.; предел, граница, крайняя грань чего-л. (обычно употр. в ф. косвенных п.)
Киэҥ киһи кэриҥин биллэрбэт, Дириҥ уу түгэҕэ көстүбэт. Айталын
Саҥа үөскээбит эдэр килиэккэлэр улааталлар, ууналлар, кэриҥнэринэн улаханнары ситэллэр уонна бэйэлэрэ үллэһиллибитинэн бараллар. КВА Б
Киһи баҕатыгар кэриҥ суох, кини күүһэ — хаһан даҕаны эстибэт-быстыбат. М. Горькай (тылб.)
2. Туох эмэ сүрүн бэлиэтэ. ☉ Основной признак, показатель чего-л.
Бырайыактыыр институт үлэтин таһымын биир быһаарыылаах кэриҥинэн хаачыстыба буолар. Н. Лугинов
Историческай наука кэриҥнэринэн литератураҕа быһаччы киирэр кэм ааспыта. Эрчимэн
Оҕо төрөөбүт тылыгар үөрэнэн дуоһуйуу, астыныы ылыыта кини дьиҥнээхтик баҕаран үөрэниитин сүрүн кэриҥинэн буолар. ФГГ СТМЛ
3. Туох эмэ көрүҥэ, формата, көстөр дьүһүнэ. ☉ Внешний вид, форма чего-л.
Үс муннуктары кинилэр муннуктарын кэриҥинэн көрөн наардыахха сөп. ВНЯ М-5
4. мат., физ. Кээмэйдээн, ааҕан-суоттаан таһаарыллар ханнык эмэ предмет, көстүү. ☉ Величина чего-л., которую следует рассчитать. Муҥура суох кыра кэриҥ
ср. тув., алт. хире ‘около (приблизительно), примерно’, монг. хир ‘мера, предел’