1. 1) грань; острая сторона предмета; сүгэ кырыыта остриё топора; таас кырыыта острая грань камня; 2) край, сторона, бок; кырыыга тур стань в сторону; аҥар кырыытыттан саҕалаа = а) начать с одного края (напр. есть, работать); б) начать что-л. делать без промедления, без раздумий; 3) кромка, ребро; грань; ытыс кырыыта ребро ладони; куб уон икки кырыыта двенадцать граней куба; 2. отдалённый, окраинный; кырыы сир отдалённое место.

проклинать, предавать проклятию; кырыыстаах кыраабытын курдук погов. как-будто проклял заклинатель (говорят, когда особенно не везёт или всё валится из рук).

n. furthest border, edge

1. аат.
2. Туох эмэ кытыы, ойоҕос өттө. ☉ Край, сторона, бок, ребро чего-л.
   Халлаан илин кырыыта суһуктуйан барда. Амма Аччыгыйа
   [Чаҕылҕан] сырдыгар кыһайан көрдөххө, арыт былыт кырыыта адаарыс гынан көстөн ааһар. Н. Якутскай
   Оҕонньор ытыһын кырыытынан хараҕын уутун сотунна. Софр. Данилов
   Никита Калинович, өндөйөн, кырыыга олорор киһини ыҥырбыта. В. Яковлев
3. Туох эмэ биилээх сытыы өттө. ☉ Грань чего-л.; острый край какого-л. предмета
   Сүгэ кырыыта.  Кыһыҥҥы кылбаа маҥан күнүм кыыбылаан батас кырыытын курдук Кылбалдьыйа көтөн тахсар. П. Ойуунускай
   Үгүс ыстыык сытыы кырыыта Сардаҥа уотунан сырдыыр. И. Эртюков
   [Ыһыы] быһар кырыылара [биилэрэ], эркиннэрэ ыраас ньуурдаахтар, кичэйэн туран кылааккайдаммыттар. ННС ЧАа
4. даҕ. суолт. Кытыыга, уһукка ыраах турар, баар (сир туһунан). ☉ Отдаленный, окраинный (о местности)
   Күүттэриилээх ыһыах күнэ Кырыы сиргэ бүгүн үүннэ. Р. Баҕатаайыскай
   Кырыы тыаҕа киирбитин кэннэ, иннигэр дьон кэпсэтэр саҥалара ньамаласта. И. Гоголев
   [Сметанин төрөппүттэрэ] былыргыта Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга олорбуттар. КНЗ ТС
   Бу аҕыйах киһилээх кырыы нэһилиэккэ абааһы баҕас дэлэй. «ХС»
   ◊ Кырыытынан сылдьар кэпс. — кимиэхэ эмэ өһүргэнэн ойоҕоһунан сырыт. ☉ Дуться на кого-л. (букв. ходит боком)
   Миэхэ кырыытынан сылдьар. ПЭК СЯЯ. Кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө — болҕомтотун уурбат, аахайбат, кимиэхэ эмэ хайдах да буоллун диэбит курдук сыһыаннас. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л.; хоть бы хны, хоть бы что кому-л.
   Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
   Тиэтэйэн иһэр дьон, кырыы харахтарынан кынчайан да көрбөккө тахсан хаалаллар. Эрилик Эристиин
   ◊ Тыҥ кырыыта — халлаан илин саҕаҕа сырдаан эрэрэ биллиитэ. ☉ Начало утренней зари
   Тыҥ кырыыта охсуллан, Тылбааран сырдаан барбыта. Күннүк Уурастыырап. Тыҥ кырыыта саҥардыы аһыллыыта, Дмитриев хомуна охсон, учааскалары кэрийэ барбыта. «Ленин с.». Тэҥн. тыҥ хатыыта
   тюрк. кыр, хыр, киру

туохт. Кимиэхэ эмэ бары куһаҕаны, өлүүнү-алдьархайы ыҥыран ыар тыллары эт, кими эмэ кырыыска туруор. ☉ Предавать кого-л. проклятию, проклинать
Охоноон: «Соҕотох сорсуйан өлөргө дьылҕа кыраабыт да муҥнааҕа эбиппин», — диэн суланара. Л. Попов
Биирдэ кулуну уоран сиэбитин иһин: «Сааһыҥ тухары кулуннуу кистии-кистии собулҕаны тоҥсуйа сырыт», — диэн тойоно кыраан кээстэ үһү. Амма Аччыгыйа
Икки удаҕан Икки аҥыы кыыран — Биирдэрэ кыраан тамалыйда, Биирдэрэ алҕаан аймаһыйда. С. Васильев
△ Ыардык, хабырдык үөх. ☉ Жестоко обругать кого-л. [Уйбаан:] Арай күн тура-тура мөҕөрүҥ, кырыырыҥ эрэ баар. А. Софронов
Саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай? МНН
♦ Кырыыстаах кыраабытын курдук көр кырыыстаах
тюрк. карҕан

туохт. Кими эмэ кырыыска туруоран, ыардык, хабырдык саҥар, арахсыбакка элбэхтик дьаҥсай. ☉ Проклинать, клясть (долго и упорно)
Улуу ойуун сэттээхтик кыраан-таныйан ол дойдуга көтөҕүллүбүтэ аанньа буолуо дуо?! И. Гоголев
Ити мин соҕотох оҕобун туора көрөн, кыраан-таныйан, дьолун-соргутун тоҕо этэн кэбистэ дии. Болот Боотур
Кырыыс тылынан Күтүр өстөөххүн Кыраан-таныйан эттэҕим буоллун: харах уутунан Халаанныы туолан Хампа күөҕэ кубарыйа куурдун! И. Егоров
△ Ааспаккаарахпакка кырыктаахтык мөх, үөх. ☉ Долго жестоко ругать
[Боккуо:] Киэһэ буолла, оҕолоор, бу чаанньык оргуйумаары гынна, дьэ эмиэ киирэннэр, кырыахтаныйыах бэйэлэрэ буоллаҕа. А. Софронов
Ийэм Молуой буолбут сыппах тылынан Кийиитин кырыыр-таныйар. С. Данилов

аат. Туох эмэ уһуктаах, кырыылаах өттө. ☉ Острая, колющая часть, остриё чего-л.. Сэп-сэбиргэл уһугун-кырыытын атын сир диэки туһаайан уурар куолу