1) уст. сотворенный, созданный; таҥараттан айыылаах созданный богом; итэҕэс айыылаах недолговечный; 2) годный, готовый, могущий; үлэлиэххэ айыылаах могущий работать; барыахха айыылаах готовый ехать; кэлэр айыылаах буоллахпына если я смогу прийти # туох айыылаах ... что за...; туох айыылаах куһаҕан суолуй ! что за скверная дорога!
("й" носовой)
грешный, греховный || грешник; сүтүктээх сүүс айыылаах погов. у потерявшего сто грехов (т. к. т подозревает многих).

1. даҕ.
2. Өрө күүрүүлээх, айар хабааннаах, айар күүрүүлээх. ☉ Вдохновенный, творческий
   Күһүөрү сайыҥҥы хартыына Айыылаах үлэ баар, бу манна Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
3. эргэр. Үөһэттэн, үрдүк айыылартан айдарбыт. ☉ Сотворенный, созданный, получивший жизнь (от верхних всесильных божеств)
   Үрдүк Айыы таҥараттан айыылаах. ПЭК СЯЯ
   Үрдүк айыылаах Үүт бүлтэһэ, Үрүҥ оппуоха буолан Өтөн киирэн, үтүмэн буор үллүккүн Үрдэппитэ эбитэ буолуо [Сир тымырын уута]. С. Васильев
   △ Айыыны, буруйу оҥорбут, айыыга киирбит; буруйдаах. ☉ Грешник, греховный; виновный, преступный
   Сүтүктээх сүүс айыылаах (өс хоһ.). Айыылаах дууһа өлбөт диэн кырдьык ээ, бадаҕа. Н. Неустроев
   Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев
4. аат суолт. Айыыны оҥорбут киһи; буруйу оҥорбут, буруйдаах киһи. ☉ Грешник; виновник, преступник
   Чуучугуруур туус тумус тыаһа Чупчуруйан чуубурҕаата. Биир халыҥ айыылааҕы Мэҥиэстэр бэлэс бэлэм буолла. П. Ойуунускай
   [Даайыс:] Ханна да ыраах сылдьыбатым, туох да айыылааҕы, сааттааҕы оҥорботум. А. Софронов
   Тойонуом, тоҕо ыҥырдыҥ? Биһиги туох да айыылаахпытын билбэппит. И. Гоголев
   ♦ Хараҥа айыылаах — олус ыар, ынырык буруйу оҥорбут. ☉ Совершивший тяжкое преступление
   «Халыҥ буруйдаах, хараҥа айыылаах эмээхсин олоробун», — диэн баран, хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
   Суут-сокуон билигин да баар! Киһини өлөрбүт хараҥа айыылааҕы билигин да сөптөөх сирин буллараллар. И. Гоголев
   ◊ Үтүө айыылаах (буоллар) — киһилии киһи, тэрилтэ эҥин (итинник буолуо суох этэ диэн хомуруйан этии). ☉ Добросовестный, порядочный человек (так не поступает — осуждение дурного поступка кого-л.); добротное, крепкое хозяйство, предприятие
   Дьэ, үчүгэй сордоохтор ээ, күн-түүн таҥнары түһэн иһэр буоллахтара үһү, үтүө айыылаахтара буоллар, сайдан, эбиллэн иһиэхтэрэ этэ. Суорун Омоллоон
   Үтүө айыылаах дьиэтигэр — уотугар, кэргэнигэр, оҕотугар тиийиэ этэ. «ХС»
   Үтүө айыылаах холкуостар, үчүгэйдик үлэлээн, хаһыатынан хайҕаналлар. Оттон мин холкуоспар баччааҥҥа диэри оҕуруоттарын олордуутун бүтэрэ иликтэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт, көҕүрэтиммэт даҕаны үтүө айыылаах эбиэн кэриэтэ, хата, көҕүрэтиниэ эбит. Н. Заболоцкай

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников