даҕ. Бэйэтигэр дьүөрэтэ суох улахан. ☉ Непропорционально большой, громоздкий.
△ Улахан уонна көпсө, көбдөркөй. ☉ Большой и рыхлый, дряблый (человек)
Айҕары киһи кырдьымтыа. СГФ СКТ

көр нүһэр
Үс ньүһэр өлүү бухатыырдарыгар Үөһээ өттүн Үргүөртэн бүөлэтэн, Аллараа өттүн Аргыартан саптаран …… Маннык бэйэлээхтик Манаппыттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Вова ньүһэр буолуох куолаһынан саҥаран баран, мөдөөт соҕустук эмиэ ийэтин көрбөхтөөтө. Эрилик Эристиин
ср. монг. нүсэр ‘тяжёлый, громоздкий, грузный, неуклюжий, неповоротливый’

1. аат., эргэр. Ыыраҕастарын ис өттүнэн төттөрү силгиэхтээх (хайыылардаах) бөдөҥ кыыллары бултуурга туттуллар айа оноҕоһун төбөтө. ☉ Вилообразный железный наконечник стрелы лука-самострела с зазубринами, направленными внутрь наконечника
   Нууччалар бадаарынан, туһаҕынан бултууллар. ПАК ЭТ
   Мин эйиэхэ уһун быа биэрэбин, эн тимир бадаарда оҥоһун. Саха сэһ. I
2. даҕ. суолт. Бөдөҥ-садаҥ, уһулуччу ойон тахсыбыт курдук адаархай. ☉ Громоздкий, торчащий острыми концами
   Барар суолум омооно Бадаар таастаах хайанан Баллыгыраан сытара. С. Данилов
   Бадаар тиит Баһын курдук Күннээх сир Күлүк буолла. Эллэй
   Баһырҕас обургу [ыт аата] Баар буола түспүт, Бадаар аһыытын ардьатан Үр да үр буолбут. П. Тобуруокап

1. аат., эргэр.
2. Хаптаһынтан оҥоһуллубут суоруна олоҕо. ☉ Мукомольный стол (четырехугольная подставка из досок, на к-рую устанавливается жернов)
   [Хачыгыр] дүлүҥ олох маһыгар ыттан, даардатыгар сыгынньах иһинэн анньыллан туран бурдугун тардан барда. Эрилик Эристиин
   Баҕарарым туус маҥан Туллук курдук буолуохпун, Бурдук тардар даардаттан Бурдук уоран суунуохпун. Н. Босиков
3. Бугул тиэйэр сайыҥҥы сыарҕа адарайа. ☉ Дощатый настил на летних санях для перевозки копен. Оҕонньор сыарҕаҕа даарда оҥордо
4. даҕ. суолт.
5. Модьу, томороон оҥоһуулаах. ☉ Громоздкий, массивный, грубый
   Даарда орон дьаралҕаннаах (өс ном.). Тоҥ [киһи аата] даарда суха сүгэн кэлэр. Суорун Омоллоон
   Даарда тэлиэгэҕэ толору тиэллибит таһаҕастарыттан, тэриллэриттэн көрдөххө, бу ыраах суолга хомуммут дьон быһыылааҕа. Ойуку
6. фольк. Улахан, сүүнэ; муҥутуур күүстээх. ☉ Огромный; всесильный, могучий. Далай иһигэр даарда уоруйах баар үһү (тааб.: быһыт). Быыра сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым, Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк.
   ◊ Даарда балык көр дааргы балык. [Тойон Дьаҕарыма] Даарда балык Бытыгын түүтэ бүрүөлээх Ньир муос саатын Иэмэх курдук Эҥэччи тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
   [Бу дойду] Бил балык биттэхтээх, Сырыбын балык сындыыстаах, Ала даарда балык атахтаах. «ХС». Даарда көҕөн түөлбэ. - уйус. ☉ Утка-касатка.

даҕ.
1. Бөдөҥ, көһөҥөтүҥү быһыылаах. ☉ Массивный, громоздкий
Талгы хайатын аннынан, хоннох бүккэ кэлим мууһу илдьэн туорайдатан кэбиһэрин кытта, харыы буолбутунан барар. Р. Кулаковскай
Халлаантан биэс уон киилэ ыйааһыннаах кэлим көһөҥө муус тыаһаан-ууһаан түспүтэ. ДьДьДь
Тимир рудатыгар — кэлим ыар тааска — ыраас тимирэ олус элбэх дииллэр. «ХС»
△ Арахсыбат, быстыгаһа суох, биир күдьүс. ☉ Цельный, сплошной, целостный
Икки кэлим сиргэ икки суол хаппыыста үүнэн логлоруһан турар сиригэр биһиги тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
Уҥуоргу тыалар, сыыйа тарпыт курдук, биир кэлим кэрэлэһэн, күн тумарыгы саба тардыммыттар. А. Федоров. Сири-сибиири сөҕүмэр халыҥ, кэлим хаар ыга түһэн кэбиспитэ. В. Яковлев. Биир кэлим курас хонуу куйаар… С. Федотов
2. Бэйэ бэйэтин ситэрсэн биэрэр; ситэри, толору. ☉ Полностью укомплектованный; полный, исчерпывающий, цельный
Оттуур кэлим механизациялаах сибэниэ сирин-уотун кыһамньылаахтык көрүнэр. Ходуһа х. Общественнай бэрээдэги көрүүгэ кэлим былааннар ылыллаллар. ПАК ЧОС. Улахан болҕомто электростанциялары биир кэлим оҥорууга туһаайыллыахтаах. «Ленин с.»
◊ Кэлим сэбирдэх — бүүрүгэ көнө эбэтэр бэрт кыра кэрдиистэрдээх сэбирдэх (хол., хатыҥ, тэтиҥ сэбирдэҕэ). ☉ Цельный лист (напр., березы, осины)
Сибэкки ойуулаах былаата, таҥаһа-саба куруук ып-ыраас буолаллара, хаамтаҕына хатыҥ кэлим сэбирдэхтэринии суугунуурга дылылара. И. Гоголев
Кэлим, кэтит сэбирдэхтэр силигирии сипсиһэллэр. Баал Хабырыыс
Бу иһэн хойуу кэлим сэбирдэхтээх лаглаҕар хатыҥ биир лабаатын таарыйбытыгар, саҕатыгар тымныы таммахтар биллэ түстүлэр. Л. Габышев
ср. др.-тюрк. тэлим ‘много; значительно, очень’, хак. килким ‘глыба; большой’

аат.
1. Тугу эмэ хатыырга аналлаах тимир оҥоһук. ☉ Замок
Бу олордоҕуна эмискэ күлүүс тыаһа халыгырыы түстэ. Суорун Омоллоон
Арамааскы хаайыы күлүүһүн тылын Мироновка биэрдэ, кини күлүүһү ылаат, Александр сытар хоһун аспытынан барда. М. Доҕордуурап
Мариса сытар хаайыытын айаҕар ыстанан көрбүтэ: синньигэс соҕус дугалаах күлүүһүнэн хатаабыттар эбит. Эрилик Эристиин
2. Гаайканы эрийэн киллэрэргэ, өһүлэргэ эбэтэр тугу эмэ аһарга-сабарга туттуллар тэрил. ☉ Приспособление для откупоривания чего-л.; гаечный ключ. Уон сэттэлээх күлүүстэ аҕал. Чаһы күлүүһэ
3. Массыынаны, матасыыкылы, уо. д. а. собуоттуурга туттуллар аналлаах оҥоһук. ☉ Ключ зажигания
Бэҕэһээ Иван массыынатын күлүүһүн убайыгар туттарбыта. Н. Лугинов
Эһиги күлүүһү холбоомоҥ. Уопсайынан, олох тыытымаҥ. Өкүмүлээтэр олорон хаалыа. Багдарыын Сүлбэ
4. көсп. Предмет, өйдөбүл, о. д. а. ис дьиҥин өйдүүргэ, кистэлэҥин арыйарга төрүтүнэн буолааччы туох эмэ. ☉ То, что способствует разгадке, пониманию чего-л., овладению чем-л., ключ
Оҕо ускуустубаны өйдүү үөрэнэригэр айылҕаны элбэх өрүттээх күлүүс быһыытынан сыаналыахтаахпыт. ЧКС ОДьИи
Кымыс — нэһилиэнньэ доруобуйатын тутаах күлүүстэриттэн биирдэстэрэ буолар. ЩМФ ККЭБС
♦ Күлүүһэ суох үпкэ киирбит — күрүөтэ суох окко киирбит диэн курдук (көр күрүө)
◊ Күлүүс тыл — норуот эмчитэ киһиэхэ уонна айылҕаҕа сабыдыаллыыр, дьайар кистэлэҥ күүстээх хас да таһымнаах иччилээх тыла. ☉ Магическое, насыщенное энергетикой слово как прием, используемый народными целителями при лечении больного, а также при несчастных случаях, стихийных бедствиях, ключевое слово
Түөллүгэни, сааныгы, Төбөлөөҕүкииннээҕи Эндэппэккэ суох гынар Эрэдэһин күлүүс тыла. Күннүк Уурастыырап
Ыарыыны эмтииргэр күлүүс тыллааххын. ПНИ ЭД
Уоту күлүүс тылынан да тохтотобун. ПНИ АДХ. Күлүүс тыла — күлүүһү арыйарга уонна хатыырга аналлаах, кыра тимир оҥоһук. ☉ Ключ от замка
Айан дьонун киэнин аттарын сыгынньахтаан, ындыыларын ампаарга угуҥ, ампаар аанын хатаан, күлүүс тылын киллэрэн тойонноругар туттарыҥ. Саха фольк. Көстөкүүн ойоҕун сиэбиттэн күлүүһүн тылын ылан, дьааһыгын аһан мөһөөх харчытын ылан, Баһылай Охонооһойоптооххо хаартылыы барда. Күндэ
Арамааскы, кини илиитин өрө ууннаран туран, түрмэ күлүүһүн тылын сиэбиттэн сулбу тардан ылла. М. Доҕордуурап
Күлүүс хаайыыта көр хаайыы. Арба даҕаны, били, биһиги бухгалтербыт Чалаар Байбал үс сыл күлүүс хаайыытыгар түбэспит. Н. Босиков
Субу киһини — кубаҕай, уһун сөмүйэтинэн бүк түһэн олорор киһи оройун дугдуруйбута — туох да үгүс эрэйэ суох күлүүс хаайыытыгар утаарыахха. В. Титов
Сыҥаах күлүүһэ көр сыҥаах. Дьааһыйарбар Мин сыҥааҕым күлүүһэ Тахса сыһан, ардыгар Төннөрүм [кулууптан]. И. Гоголев
[Моҕой кыыл] хаан кыһыл айаҕын, сыҥааҕын күлүүһэ ыллыар диэри атан …… кутуругун куймаҥнатан ылла. Д. Апросимов. Ыаҕас күлүүс — ыарахан ыйааһыннаах, томороон быһыылаах улахан күлүүс (былыр саха уустара тимиртэн, чугуунтан таптайан оҥороллоро). ☉ Массивный, громоздкий замок (в старину якутские кузнецы ковали его из железа или чугуна)
[Күкүр Уус:] Көрүҥ эрэ, бу ыадар бэйэлээх ыаҕас күлүүһү! Суорун Омоллоон
Ыаҕас күлүүһүнэн түрмэ ыксары хатаммыт. «ХС»

даҕ.
1. Тү с - б а с м а й г ы л а а х , д ь оһуннаах, түспэ (киһини этэргэ). ☉ Солидный, важный (о человеке)
Бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи аатын эрэ лопбааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
Бары нүһэр, боччумнаах дьон үлэ-хамнас, бэлиитикэ, аан дойду олоҕун туһунан түс-бас кэпсэтэ иһэллэр. Р. Кулаковскай
Жора, бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи, аа-дьуо лэҥкэллэн туран, аатын эрэ лоп бааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
2. Боччумнаах; дьиппиэн, кытаанах (т ы л ы , санааны этэргэ). ☉ Серьёзный, убедительный, веский (напр., о б а р г ументе, доводе); резкий, жёсткий (напр., о с л о в е )
Мачча уолчаан эбээннии ырыаны муннунан киҥинэйэр уонна эдэркээн бэйэтэ, дириҥ нүһэр санаалары саныыр. И. Гоголев
Бу айымньыга ыар, нүһэр тылларынан этиллибит ийэ дой дуну көмүскүүр, аҕа көлүөнэ үгэһин сал гыыр бөҕө санаа, …… эрэл барыта бааллар. Н. Тобуруокап
3. кэпс. Сөҥ, улахан, чиҥ (саҥаны, куолаһы этэргэ). ☉ Громкий (о голосе), уверенный, убедительный, весомый (о тоне речи, манере говорить)
Эрэлбит эрэ кини этэ, — диэн нүһэр тыллар онтон-мантан иһиллибиттэрэ. А. Сыромятникова
Кини [Маратик] куолаһын Өрүүсэ хаһан да эн дэппэт. Бүтэй соҕус уонна нүһэр. А. Сыромятникова
Кини сүрдээх нүһэр куоластаах, ис-киирбэхтик киһини тардар гына ыллыыр киһи буолан биэрбитэ. И. Бочкарёв
4. Бүтэҥи ньиргиэрдээх, улахан (тыас туһунан). ☉ Гулкий, громкий, напоминающий отдалённые громовые раскаты (о звуке)
Нүһэр ыар этиҥн эр Нүҥсүй эн этэннэр… Уйгулаах самыыр курулуур. Күннүк Уурастыырап
Тиит охтор нүһэр тыаһа сири нүҥсүйэн ылар. М. Доҕордуурап
Сүллэр этиҥ сиргэ түһүтэлиирин курдук нүһэр тыас тиҥилэхтээмэхтээн ылар. НС ХСБС
5. көсп. Киэҥ-куоҥ, баараҕай. ☉ З н а ч ительный, большой, просторный
Нүһэр тайҕа им-дьим буолла. И. Гоголев
Өлүөнэ нүһэр кэрэ биэрэктэрин чаҕылыйа си риэдийбит, наскыйа налыйбыт …… чээл күөх хочолоро эбиитин киэргэтэллэр. И. Данилов
6. көсп. Ыарахан, ыар, эрэйдээх (олох, дьылҕа). ☉ Тяжёлый, обременённый чем-л., трудный (напр., о жизни, судьбе)
Сут-кураан таҥнары сатыылыыр Суос таах нүһэр сылларыгар, Өлбөт мэҥэни уймахтыыр Өрөгөй аргыстаах бухатыыр. С. Тарасов
[Эрилик Эристиин] Олох нүһэр дьылҕатын, О л о х ы а р м ү һ ү лгэнин… Эн манна тулуйбутуҥ. Л. П опов. Ол хоту дойду хаҕыс хонноҕор ааспыт сыллар Кирилл Марковичка олох умнуллубат нүһэр оскуолата буолбуттара. Н. Лугинов
ср. монг. нүсэр ‘тяжёлый, громоздкий, грузный; громоздкость, грузность, неуклюжесть’