сов. 1. что (сделать более плотным) чиҥэт; уплотнить грунт буорун чиҥэт; 2. кого-что разг. (заселить плотнее) сыҕай, сы-ҕайсыһыннар, ык; уплотнить квартиры квар-тиралары сыҕай, квартиралаахтары сыҕайсы-һыннар; 3. что (заполнить работой) чиҥэт, тыҥат; уплотнить рабочий день үлэ күнүн чиҥэт.

даҕ. Чиҥээбэтэх, сахсархай, кэбирэх (хол., буор, кумах). ☉ Рыхлый, неплотный, пористый (напр., земля, грунт)
Ол сир буора көбдөркөй, тыал үрэр аһаҕас хонуута, хайаан да куурбута буолуо. П. Егоров
Дьаам ырбыт атынан өрүс көбдөркөй, бөпбөһүргэс буолбут мууһун устун айаннатан сэппэрэҥнэтэн испитэ. Н. Босиков
Кумах көбдөркөй буолан киһилэри, көлөлөрү тобуктарыгар диэри көмөн кэбиһэрэ. «ХС». Тэҥн. көбдө I
ср. монг. хөвдөрхии (газар) ‘место с рыхлой почвой’

ж. 1. (сооружения, грунта) сааллыы, түһүү; 2. мор. тимирии, олоруу; небольшая осадка судна судно кыра олоруута.

м. 1. (грунта) уу тибэн мунньуута, уунан типтэрэн мунньуу; 2. (золота) сууйан ылыы (хол. көмүһү); 3. геол. тибиргэл биэрэк.

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

1) земля; глина || земляной; глиняный; глинистый; ийэ буор а) место, где человек родился, родина; б) нижний слой грунта; хара буор чернозём; туой буор глина; буор хайа земляная гора, горка; буор иһит глиняная посуда; 2) пыль (земляная); манна буору көтүтүмэ не пыли здесь # буор босхо а) бесплатно; б) совсем дёшево, за бесценок; буор иһээччи беспробудный пьяница; буор маҥалай бран. ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо); буор сирэй бран. бесстыжая (букв. земляная) морда; киһи буора могила.

I 1) земля, земной шар || земной; Сир Күнү тула эргийэр Земля вращается вокруг Солнца; Сир аргыһа спутник Земли; сир-сибиир уст. земля, земной шар; күн сирэ подсолнечный мир; земля людей; күн сирэ көҥүл , айыы сирэ аһаҕас погов. подсолнечный мир обширен, земля создателя открыта (иди, куда хочешь —везде дело найдёшь); 2) земля, почва, грунт; суша || почвенный, грунтовой, земляной, земельный; сир кырса дёрн; сиринэн соһуллар (или оттуур ) до пят, до земли (о длинной одежде); сири хорутуу вспашка земли; сир ийэ мать-земля, земля-кормилица; сир симэҕэ полевой| цветок; сир көстүбэт , тула уу земли не?: видно, кругом вода; сиргэ олор = садиться на землю; 3) земля, территория; колхоз сирэ колхозная земля; 4) место, местность, край; бу сири билэбин эту местность я знаю; бу сиргэ урут сылдьыбытыҥ дуо ? ты бывал раньше в этих краях?; 5) место, пункт; хонук сир место ночёвки; үүтү тутар сир пункт приёма молока; 6) разг. пол; оҕолор сиргэ оонньууллар дети играют на полу; 7) диал. охотничье угодье (закреплённое за каждым охотником-промысловиком); сиргэ таҕыс = отправляться в (своё) охотничье угодье # барар-кэлэр сир суох некуда деваться; күннүк сир расстояние, покрываемое за день; өһүргэниэх сир баппатаҕын нашёл, на что обижаться; сир аайы баар а) везде и всюду есть, имеется; везде и всюду найдётся кто-что-л.; б) посредственный, заурядный; сир аайы суох редкий, редкостный, незаурядный; сир аннынан скрытно, тайно, тайком; сир аһа а) что-л. съедобное (дикорастущее); б) диал. картофель; овощи; сир быта (человек), осведомлённый во всём; сиргэ киирэр диал. ящерица; сиргэ силлиир он ругается, возмущается (разочаровавшись, обманувшись в ком-л.); сиргэ түспүт сэрэбиэй судьба, рок; предопределение; сиринэн-халлаанынан андаҕай = клясться нёбом и землёй (отпираясь от чего-л. или доказывая что-л.); сир кыыла диал. медведь; сир ортото половина пути, середина пути; сир ортотун кэллибит мы прошли половину пути; сир саарбах нечто неопределённое: ни то ни сё; сир суох разг. а) неуместно; ни к месту; б) без основания; манна өһүргэниэххэ сир суох тут нет основания для обиды, тут не на что обижаться; сир түннүгэ умный; философски мыслящий; сиртэн көстүбэккэ сылдьан от стола два вершка (а туда же); сиртэн халлааҥҥа диэри (или тиийэ ) в высшей степени (делать что-л.; букв. от земли до нёба); сиртэн халлааҥҥа диэри махтан = приносить глубокую искреннюю благодарность; сиртэн хостонор баайдар полезные ископаемые; сир уһуга край земли (обычно говорится о непроходимых, бездорожных местах); сир сирэйдээ = позорить, опозорить кого-л.; сир-халлаан икки ардыгар на произвол судьбы, между нёбом и землёй; сир-халлаан икки ардыгар хаал = остаться между нёбом и землёй (т. е. без пристанища, без определённых занятий, вообще в неопределённом положении); сир ыла тур = а) хоть немного сократить расстояние (к-рое предстоит преодолеть); б) предпринять хоть что-л., чтобы выиграть (или добиться чего-л.); үлэ элбэх , бүгүҥҥүттэн сир ыла туруохха работы (предстоит) много, надо хоть что-нибудь сделать уже сегодня.
II : сир гын = момент.-однокр. пронестись, промчаться с шумом; ср. сирк: сирк гын =.

сыһ.
1. Эттиккэ тобулу эбэтэр курдаттыы хайаҕас оҥорон. ☉ Насквозь (просверлить, пробурить, продырявить что-л.)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборо-оборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Кэнники суон мас умнаһын дьөлө хаһан [дьон] тыы оҥостор буолбуттара. КФП БАаДИ
2. Ыардык, батары (түһэн сыт - туох эрэ ыарахан ууга, сиргэ тимирбитин этэргэ). ☉ Тяжело, глубоко, вглубь (погружаться в воду, в землю - о чем-л. очень тяжелом, напр., якоре)
Өлүөнэ өрүс өһөҕөр Дьөлө дьуоҕара сытар Дьуос дьаакыр тыҥыраҕын Төлөрүтүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оронуттан туран, муостаҕа түөрт атаҕынан дьөлө дьуоҕарбыт курдук халымааргы, либиэй курдук олоппоско олордо. П. Ойуунускай
3. Оҥойон хаалар гына, олус күүскэ (обор - үксүн убаҕас эттик туһунан). ☉ (Всасывать, втягивать жидкость) так сильно, чтобы образовалась воронка (напр., о водовороте)
Баай ыал баараҕай атыыра Чүөмпэ уутун Дьөлө оборон ылан Көҥүрүтэн эрэрин курдук Көхсүн хаанын көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Массыына, моҕой кыыл курдук түүрүллэ сытан, буочукалаах ууну дьөлө оборон ылан, уот ортотугар кутан курулатар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Дьоҥҥо көстүбэт-биллибэт гына, ханна да барыан баҕарбакка, бу сиртэн арахсыа суох курдук (дьуоҕар, тимир, түс). ☉ Надолго, безвыездно, глубоко, неотлучно (жить, засесть где-л., чтобы не попадаться на глаза, не желая уходить, отлучаться с данного места)
Туматтар куһаҕан ыарыы курдук, дьөлө дьуоҕаран, ааһан, арахсан биэрбэтэхтэриттэн Туоҕа Баатыр ыар санааҕа ылларбыта. Далан
Буланбулан сааһыгар биир үрэх баһыгар дьөлө тимирэн олорбут киһини ытаары гынаҕыт дуо?! Эрилик Эристиин
5. көсп. Уһуннук, өр, тургутардыы, тобулу, сытыытык (көр, одуулаа). ☉ Долго, пристально, упорно, не спуская глаз (смотреть, глядеть на кого-что-л.)
Оттон оҕонньор төбөтүн өндөтөн, дьөлө көрөн туран ордоотоото. Саха фольк. Сыллай ыыс араҕаһынан кырыктаахтык дьөлө одууласта. Амма Аччыгыйа
Сидор Саввич ыардык дьөлө көрбүт киэҥ харахтара сытыы уотунан чаҕылыһа умайбыттар, сүүһүн уонна уоһун тулатынааҕы сурааһыннара сымнаан кэлбиттэр. П. Аввакумов
6. көсп. Улаханнык, күүскэ (хаһыытаа, үөгүлээ). ☉ Громко, звонко, пронзительно (кричать)
Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн, соһуйан дуу, дьөлө кыланан ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу кэмҥэ Анатолий Птицыны, ыраах айантан кэлэн, массыынатын ыскылаат олбуоругар киллэрээтин аҕай кытта төлөпүөҥҥэ дьөлө хаһыытаан ыҥырдылар. П. Аввакумов
Үрдүк кирилиэһинэн үөһэаллара сырсар оҕолору буойталаан, оскуола дириэктэрэ дьөлө сөҥөдүйэ турара. Н. Босиков
◊ Дьөлө ас - 1) туохха эмэ сытыы уһуктааҕы киллэр эбэтэр курдары таһаар. ☉ Проткнуть что-л. чем-л. острым глубоко или насквозь
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит [киһи аата] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин; 2) көсп. имнэн (биллэр соҕустук илиигинэн, тоҕоноххунан ас). ☉ Подать знак кому-л., толкнув рукой, локтем
Онтон үгүстүк буолар быһыынан, туох эрэ дьөлө аспытын курдук, «ханна баарбыный, туох буоллум?» - дии санаабытынан эмискэччи уһуктан кэллим. В. Короленко (тылб.). Дьөлө бар - ортоҕунан эмискэ киэҥ хайаҕастан, аһаҕастан. ☉ Посередине лопнуть, треснуть, разорваться
Одун халлаан улаҕатыттан Үрүҥ былыт өрүкүйэ көтөн кэлэн Ортотунан дьөлө бараатын үүт кэрэ ат Түөһүн тылыгар диэри быкпыта. И. Гоголев
Тыа ортото дьөлө баран Тииттэр ууга охтубуттар. Баал Хабырыыс. Дьөлө баттаа - 1) тугу эмэ үөһэттэн аллара диэки хомулуннара ас. ☉ Продавить, пробить, проломить что-л. сверху
Буулкатын, буспутун билээри, дьөлө баттаан көрдө.  Хаары түгэҕэр дьөлө баттаабакка эрэ, сытыы туйахтарын төбөтүнэн чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтии турбуттар [туртастар]. Амма Аччыгыйа
«Баартыйата суох» диэни ааҕаат, сөмүйэтинэн дьөлө баттыы түстэ. Софр. Данилов; 2) көсп. олус ыар санааҕа ыга баттатан харааста сырыт. ☉ Находиться под гнетом мрачных мыслей
Оччоҕо, көхсүн дьөлө баттаан сылдьар ыар таһаҕаһын түһэриммит курдук, кэҥии, дьэгдьийэ түһэр. Амма Аччыгыйа
Самыраахап, ити ыар санааларын умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэбыара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Дьөлө киир - туохха эмэ хайаҕас оҥорон хаһан иһирдьэ киир. ☉ Делать отверстие, углубление и проникать внутрь чего-л.
Онуоха көрдөҕүнэ - өлүү үс күлэр модьоҕотун өҥөйө турар эбит, сытар ынах ханнын саҕа хара сымара таас иһигэр бу быа дьөлө киирэн хаалбыт эбит. Ньургун Боотур
Сарайга сүүрэн тахсаммын, кур окко дьөлө киирэн, сытынан кэбиспитим. Амма Аччыгыйа
Били буулдьа түннүк ботуускатын ойо тэппитэ, Сордоҥону сүүскэ саайан, тириитин дьөлө киирбит, ону оҕонньор буулдьа түстэ диэн тиэрэ таралыйа түспүт. М. Шолохов (тылб.). Дьөлө көт - туохха эмэ хайаҕас оҥорон, курдаттыы аас. ☉ Пройти насквозь, сквозь что-л. Ол кэмҥэ [Дабыыт отуттан тахсыытыгар] Дьөгүөрдээннээх отууларын ойоҕоһун Миитэрэй дьөлө көтөн киирэн, суорҕанынан бүрүнэ тардынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Граната] түннүгү дьөлө көтөн дьиэ таһыгар тахсан, олбуор ааныгар турар харабыл саллаат аттыгар тиийэн түспүтэ. Суорун Омоллоон
Өстөөх буулдьата Василий хаҥас эмиийин аллара өттүнэн түһэн баран, уҥа саннын хаптаҕайын алын өттүнэн дьөлө көтөн тахсыбыта. ССС. Дьөлө оҕус - тугу эмэ ортотунан көҥү, тоҕо сырбат, хайаҕас оҥор. ☉ Сильным ударом пробить отверстие, продырявить что-л., пробить что-л. насквозь. [Улуу Кудаҥса обургу] алтан тайаҕынан сири дьөлө охсон баран: «Биитэр өлүөхпүт, биитэр тиллиэхпит, син биир...» П. Ойуунускай. Эллэй, дьиэҕит буруота бэрт диэн, балаҕаннарын үрдүн дьөлө охсон, оһох оҥорон биэрбит. Н. Неустроев. Дьөлө сиэ - умайан, ууллан хайаҕастан. ☉ Прожечь насквозь (огнем)
Табаҕын уота ырбаахытын дьөлө сиэбит.  Маны [мааны киһи кэлбитин] көрөөт, бу дьүһүлэнэ турарыттан кыбыстан, хотон иһигэр көтөн түстэ уонна муус түннүгү сааскы күн уота дьөлө сиэбитинэн көрөн турда. Эрилик Эристиин
Уот көрдүгэннээн дьөлө сиэбитин, холобур, дьааҥылар сирэм айаҕа дииллэр. Багдарыын Сүлбэ. Дьөлө сүүрт - тугу эмэ эмискэ курдаттыы аас (буулдьа туһунан). ☉ Пройти насквозь (о пуле)
[Федор Попов] Уунан тиийбэт уруй үрдээн Бүлүмүөт булууланна, Өстөөх үөһүн дьөлө сүүрдэр Өргөннөөх ойууланна. Эллэй
Мин тиэрэ эргийэн, кинини [маузеры] хаатыттан ороон таһааран ытыахпар диэри итиччэ илиитигэр тутан турар бэстилиэттээх киһи миигин хас-хас сиринэн дьөлө сүүрдэрэ биллибэт. Н. Якутскай. Дьөлө түс - 1) эттиккэ батары киир (уһуктаах кытаанах уһун синньигэс сэп туһунан). ☉ Войти в тело (об остром твердом длинном предмете - обычно употр. в фольк.)
Дьэ били ох Бэрт Хараны быарын хаба ортотунан дьөлө түһэн истэҕинэ, Бэрт Хара ыырааҕын быыһыгар кыбытан «лып» гыннаран ылбыт. Саха сэһ. I
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ. Ньургун Боотур
Өлбүт саллаат үҥүүтүн сулбу тардан ылан, кыыс биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!» - диэн часкыйа түстэ. П. Ойуунускай; 2) туох эрэ сымнаҕаска тимирчи сыт, олор. ☉ Сесть, лечь, продавив что-л., вдавливаясь, погружаясь во что-л. мягкое
[Мүлдьү] оронугар дьөлө түһэр, суорҕанынан саптар, аҥаар эрэ хараҕа көстөр. Суорун Омоллоон
Киил оҕонньор эмискэ ах баран, Айдаар сыҕарытан биэрбит кириэһилэтигэр дьөлө түһэн, саҥата суох дьиппиэрэн олордо. Н. Лугинов
Силлээтэххинэ силиҥ муус буолан хаарга дьөлө түһэр. «ХС»; 3) туохха эмэ хайаҕас оҥорон курдат аас. ☉ Провалиться в дыру; сделав дырку в чем-л., пройти сквозь нее
Арыытыгар тиийэн тахсаары гыммыта, болуот курдук күөгэлдьийэ турар кута дойду буолан биэрдэ. Киһи дьөлө түһэн хаалыыһы. Амма Аччыгыйа; 4) көсп., сөбүлээб. дьонтон сас, бу сиртэн арахсыа суох курдук тутун. ☉ Прятаться от людей, не желать сдвинуться с какого-л. места, провалиться, застрять, засесть
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа
Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
Кии хомурдуоһугар дылы, биир сиргэ дьөлө түһэн саас тухары олорор диэн туох аатай? Далан. Дьөлө тэп - хомулуннарар эбэтэр хайаҕас оҥорор гына атаххынан күүскэ тэп. ☉ Пнуть, пробить ногой дыру, образовать вмятину
Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Кэргэттэригэр да сүрдээх кырыктаах киһи этэ. Баанньа диэн суос-соҕотох уол оҕолооҕо. Эрээлинэй оскуоланы үөрэнэн бүтэрэр дьылыгар көхсүн дьөлө тэбэн кэбиспитэ - сотору сэллик буолан өлбүтэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үктээ - 1) атаххынан ыга баттаан тугу эмэ хомулуннар эбэтэр хайаҕас оҥор. ☉ Продавить ногой что-л. насквозь, образовать вмятину
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм …… иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур
Такымыгар диэри буору Дьөлө үктээт, кыр өстөөҕүн Күүгэннээх өрөҕөтүн Тэлэ аста биир дуул буойун. И. Гоголев; 2) атаххын туох эмэ уһуктаахха, кытаанахха тирэнэн бааһырт. ☉ Проткнуть, поранить ногу, наступив на что-л. острое
Бу курдук хараҕын уутугар суунан иһэн сиргэ сытар хаппыт мутукка атаҕын дьөлө үктээн кэбиспитэ, ыарыыта сүрэҕэр дьырылаабыта. Амма Аччыгыйа. Дьөлө үр - салгын сүүрээнин күүскэ ыытан эттиккэ курдаттыы хайаҕаста оҥор. ☉ Продуть что-л. насквозь
Онуоха кэлэн үктэниэх буолтун кэннэ Айыы Умсуур удаҕан дүҥүрүн дьөлө үрэн кэбистэ да, [абааһы уола] аллара уот сымалаҕа баһынан таҥнары түһэ турда. Ньургун Боотур
Хотуттан тымныы тыал аҥсыйда, киһини дьөлө үрэн кускуйда. П. Егоров. Дьөлө үүрдэрэн кэл сөбүлээб. - эмискэ, соһуччу баар буолан хаал. ☉ Появиться внезапно, неожиданно
Сардырҕаан хорохоот уола Елисей Бурскай манна хайа эрэ үтүгэнтэн дьөлө үүрдэрэн кэлбит Чинарин диэн дэриэтинньик уһун ускуур тылыгар ама да сөрүөстэн хаалбытын иһин, эдэр киһи көннөрүнүө этэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үүттээ - 1) туохха эмэ хайаҕаста оҥор. ☉ Просверлить в чем-л. дыру, отверстие
Сүүрээн онтон дьулайан Ытыы-соҥуу сыппатаҕа, Хайыр тааһы дьөлө үүттээн Дьулуспута муораҕа. Д. Апросимов
[Тыгын тойон] көрбүтэ - арай быһах уһуга туос тыыны дьөлө үүттээн чороҥолоон эрэр эбит. БИГ ӨҮөС; 2) көсп. хараҥаны, уһун синньигэс балаһанан сытыытык сырдат. ☉ Пронзить темноту ярким лучом, полосой света
Түннүгү дьөлө үүттээн, Көһүннэ дьоҕус үүтээн. Күннүк Уурастыырап
Сулустар, хараҥаны дьөлө үүттээннэр, Сиргэ чугаһаан иһэр курдуктар. И. Эртюков
Им балай хараҥаны Ильич лаампаларын сырдык уоттара дьөлө үүттүүллэр. ПДН ТБКЭ; 3) көсп. сытыытык көр. ☉ Смотреть остро, проницательно, сверлить глазами
Сатаатар, бортмеханик Степан Калмыков өйдөөх-санаалаах сытар буолан, төп-төгүрүк сытыы харахтарынан дьөлө үүттээн эрэр курдук суптурута көрбүтүнэн, тугу эмэ саҥара, сүбэлии сыттаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Кини кырыктаах кыараҕас харахтара ыскамыайкаттан турбут алта оҕону - түөрт уолу, икки кыыһы - дьөлө үүттүүр курдуктара. Н. Островскай (тылб.); 4) көсп. төбөҕөр хатанан хаал (ааспат-арахпат санаа туһунан). ☉ Глубоко засесть в голове (о неотступной мысли)
«Куотуохха! Куотуохха!»- эрэ диэн санаа кини [Сипсики] чэчэгэйин дьөлө үүттээтэ. Л. Попов; 5) геол. аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥор. ☉ Сверлить, бурить скважину, пробивать грунт, породу специальной машиной
Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
Хас да сыл анараа өттүгэр Гренландияҕа мууһу 1390 м диэри дириҥҥэ дьөлө үүттээбиттэрэ. ДьДьДь. Дьөлө үүттээһин геол. - аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥоруу. ☉ Бурение
«Сүрүн үлэбит сири дьөлө үүттээһин, тимир саппааһын үөрэтии»,- диэн баран Николай Иванович Яковлев …… хайа үрдүк арҕаһын көрөн кэбистэ. «ЭК»
Билиҥҥи кэмҥэ геофизиктар уонча тус-туспа структуралары быһаардылар уонна дириҥник дьөлө үүттээһиҥҥэ бэлэмнээтилэр. «Кыым». Дьөлө хас - 1) туохха эмэ умуһахта эбэтэр хайаҕаста оҥор. ☉ Выкопать яму, отверстие
Манчаары Баһылай дьахтары күрэтэн баран тыаҕа сири дьөлө хаһан олорор сурахтааҕа. Амма Аччыгыйа
Иккис кырынааһа атын ороҕунан хаары дьөлө хаһан тахсан барбыт. Болот Боотур
Болугур оҕонньор …… таба тэллэҕин кыбыммытынан хаар толору тибэн кэбиспит хаспаҕын дьөлө хаһан киирэр. Н. Якутскай; 2) көсп. ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын була сатаа. ☉ Упорно выискивать у кого-л. недостатки, подсиживать кого-л.
Олус да дьөлө хаспыт киһилэрэ, - Хаһан аххан. Тойон аймаҕа наар кининэн иирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Микииппэрэп кинээс, ньылбыйа сылдьан, үҥэн дьэ дьөлө хастаран эрэр»,- дии-дии Андриан Корнилов иҥсэлээхтик аһаан кимиритэ олордо. «ХС». Дьөлө ыстан - 1) эмискэ ортотунан чөҥөрүччү аһаҕастан. ☉ Лопнуть, внезапно продырявиться посередине, провалиться
Ороно ортотунан Дьөлө ыстанан түстэ. Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Аһыллан аппас гына түстэ. П. Ойуунускай
Ол эрэйдээх биир да сиринэн хаан тохтор гына хайа барбыт, дьөлө ыстаммыт бааһа суох. Амма Аччыгыйа
Булгунньах арҕаа өттүгэр дьөлө ыстаммыт курдук дириҥ аһаҕастаах. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп., сөбүлээб. хантан да кэлбитэ биллибэккэ эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно появиться (откуда ни возьмись)
Дьирикинэччи көрбүт улахан уол саҥа үөрэнээччи паартатыгар тиийэн кэлэн: «Хайа бу эмиэ туох абааһы уола дьөлө ыстанан кэлэн хаалла?» - диэтэ. Ф. Софронов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн, дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап. Дьөлө ыт - тугу эмэ курдаттыы аас (саа буулдьатын туһунан). ☉ Прострелить кого-что-л. насквозь
Үрдүк халлаан өрөһөтүттэн биир туруйаны дьөлө ытан түһэрдэҕинэ, [былыргы] саха сааһыта ону тойонугар бэрик илдьэрэ. Суорун Омоллоон
Бачах! Кааскабын дьөлө ытан кэбистилэр! Хаарыан кааскам тэһиннэҕин көр. И. Гоголев
Арамаан мүччү көтөн иһэн түөһүн дьөлө ыттаран, сыгынах төрдүгэр охтубут. П. Аввакумов

I
туохт. Сөбүлээмэ, искэр киллэримэ, ахсарыма. ☉ Браковать, отвергать, не принимать
Сирэн-сирэн сиргидэххэ түбэһиэҥ (өс хоһ.). Мэлдьи сирэ сырыттахха, үчүгэй да кэхтэн барыа. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр диэн дьэ искэл-тасхал дьон буоллахтара: сорох күн сирэн, сорох күн хайҕаан. Далан
ср. др.-тюрк. йер ‘пренебрегать, отвергать, питать отвращение’
II
аат.
1. Көстөр аан дойду алын эйгэтэ бүтүннүүтэ (халлаантан арааран этэргэ). ☉ Часть видимого мира, среда обитания людей, земля (в отличие от неба)
Сир үрдэ киэҥ — Үлэлиирбит курдук үлэлиэхпит, Үрүҥнэри кытта мөккүһүөхпүт. П. Ойуунускай
Таптаа, бу сир оҕото, Таптаа сири, халлааны! С. Данилов
[Ваня:] Бу сири, бу күнү миэхэ эн эрэ киэргэтэҕин. С. Ефремов
2. Дьон уонна кыыллар олохсуйан сылдьар, үөскүүр эйгэлэрэ (ууттан арааран этэргэ); хонуу. ☉ Суша (противоположность водному пространству)
[Туруйаҕа:] — Көтөрүҥ да үчүгэй, дьүһүҥҥүнэн даҕаны бэркин; бэйэҥ кураанах даҕаны сиргэ түһэр көтөр буоллаҕыҥ, үөнү-көйүүрү даҕаны сиигин. Саха фольк. Кураанах сирдэр — материктар уонна арыылар — Сир ньуурун бүтүннүүтүн сүүрбэ тоҕус бырыһыанын ылаллар. КВА МГ
Дьэ сиринэн, уунан тимир көлө эрэ элбээтэ. Кустук
3. Ол эйгэ үрүт араҥата, сабыыта, буор. ☉ Верхний слой коры планеты Земля, почва, грунт
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Титирэстээбит илиилэринэн сири харбыалыы-харбыалыы, кэбиһиилээх отугар сыылынна. Амма Аччыгыйа
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Ол эйгэ ньуура. ☉ Поверхность, плоскость земли
Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, этэ бүтүннүү көстө сылдьар. Эрилик Эристиин
«Олор эрэ, Семён Ильич, манна», — Иванов сири таптайбахтаата. Амма Аччыгыйа
Сиэгэн өр соҕус тииккэ хатаастан турбахтаан баран, сиргэ кэлэн, «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
5. Ол эйгэттэн дьон туһанар быстаҕа (учаастак, территория). ☉ Территория, участок земли, находящийся во владении, пользовании людей (напр., пашня)
Бурдук сириттэн улардар көттүлэр. С. Данилов
Урукку үчүгэй сирдэрбин барытын былдьаан ыллылар. Н. Якутскай
Баай биир күрүө сириттэн Биэс уоннуу-алта уоннуу сыарҕа от кэлэр. Эрилик Эристиин
6. Туох эмэ буолар эбэтэр баар оруна, миэстэ. ☉ Место, на котором что-л. находится, обнаруживается; место, где происходит что-л. Тостубут сиринэн киниэхэ [хатыҥҥа] токур-макыр, туора салаалар үүнэн тахсаллар. Далан
Эһэ кинини хас да сиринэн бааһырпыта. Суорун Омоллоон
Куораттан тэйиччи сөмөлүөт түһэр сирэ оҥоһуллубут. И. Данилов
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
7. Территориялаах туспа дойду; сирдойду. ☉ Отдельная территориальная единица; местность
Эн иннигинэ омук сиригэр сылдьыбытым, тоойуом! Софр. Данилов
Ньиэмэс сирин, дойдутун Сэрии тиэрэр, Сор-муҥ, эрэй уйатын Силлиэ көтүтэр. Т. Сметанин
[Сандаарка:] «Хаастаах» диэн сиргэ үлэҕэ таҕыс диир. С. Ефремов
«Өйдүүбүн, мин эмиэ хайалаах хоту сиргэ үөскээбитим», — диибин мин. Н. Заболоцкай
8. астр. Күн систиэмэтигэр Күнтэн үсүһүнэн тэйиччи сылдьар, дьон үөскээнууһаан олорор планетата. ☉ Третья от Солнца, обитаемая людьми планета Земля
Сир уонна Күн маҥнайгы аргыстара — биһиэннэрэ. И. Данилов
Сир — модун кыахтаах, барҕа баайдаах кэрэттэн кэрэ планета. Айылҕаны х. Учуонайдар Сир кээмэйдэрин ааҕан таһаарбыттара. КЗА АҮө
9. Дьон олохсуйбатах, дьиэтэ-уота суох, тыа-толоон сир. ☉ Незаселённая местность без построек (лес, тайга, поле и т. д.)
Быйыл биир бастыҥ атыырым сиргэ өлөн хаалла. В. Протодьяконов
Сиргэ төрөөн хаалбыт ынаҕы булан иһэбин. Н. Заболоцкай
От тиэйэрбитигэр сиргэ хоно сылдьабыт. «ХС»
10. кэпс. Дьиэ муостата. ☉ Пол (в доме, в помещении)
Ааныс соһуйда, миинньигин сиргэ ыһыктан кэбистэ. А. Сыромятникова
Хос иһигэр киллэрэн, Сиргэ олорор сундуук дьааһык үрдүгэр: «Манна олоруҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Дьиэҕэ, сиринэн кытта тэлгэнэн, киһи бөҕө утуйа сытара. «ХС»
11. Уста кээмэйин өйдөбүллэрин, ону бэлиэтиир ахсаан ааттары кытта дьүөрэлэстэҕинэ ырааҕы бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словами со значением меры длины и с именами числительными с тем же значением обозначает расстояние
Төһө сирий? Үс килэмиэтир. Амма Аччыгыйа
Көс кэриҥэ сири бардыбыт быһыылаах. М. Доҕордуурап
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
[Маня:] Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов
Мин [сурук тутан] үөрүүбүттэн атахтарым сири билбэт буолбуттара. Г. Колесов
Барыах-кэлиэх (барыах) сирин булбата көр бар. Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин
Катя киирэр, сүрдээхтик куттаммыт. Ханна да барыах сирин булбат. С. Ефремов
Ийэ сир — ийэ дойду диэн курдук (көр дойду). Ийэ сирим урсуна Сибэккинэн долгуйар. Эллэй
Үрүҥнэри Үлтүрүтэн Ийэ сирбититтэн Сиппийбиппит. А. Абаҕыыныскай
Илгэлээх ардах Ийэ сир хаппыт иэнин ибиирдэ. И. Егоров. Сир аннынан — бэрт кистэлинэн, кистээн кэпсииллэринэн. ☉ По секрету
Бу нэһилиэкпит сууттара куһаҕан сууттар буоллулар диэн сир аннынан сэһэн тарҕанар. Күндэ
Сотору сэрии буолуо диэн сир аннынан сурах дэлэйбитэ сүрдээх. «ХС»
Онтон сотору сир аннынан кэпсээн тарҕанар: «Ньукулааскыны дириэктэр үүрдэрбит». «ХС». Сир (сирэ) баппатаҕын кэпс. — олоҕо, төрүөтэ суохтан араас буолары сүөргүлээн этии. ☉ Выражает неодобрение говорящим эмоциональной реакции другого человека, проявляемой без повода, без причины
[Омуннаах Уйбаан:] Туохтан быаргын тарбаатыҥ? Аата, күлүөх сир баппатаҕа. Н. Неустроев
Өһүргэниэх сирэ баппатаҕын! Мин эйигин уорарга уһуйар үһүбүн дуо? И. Гоголев
[Барахсаанап:] Эчи кыыһырыах сир баппатаҕын. Бардын ээ. С. Ефремов
Сир быта көр быт. «“Сир быта” дэһэллэр бу Коля курдук киһини — Уолан хаадьылаабыта. — Кини барытын истэ-билэ сылдьар». Далан
Киһиргээмэ, улахан суруйааччыларга сыстыма, эн, сир быта, туундара чаҥырҕаһа, кутуйаҕа. Н. Габышев
Сэриинэн куттуур талаанньыт Сир бытын ким ытыктыай? Дьуон Дьаҥылы. Сиргэ силлээ — сыыһыа суохха сыыспыккыттан эбэтэр туох эмэ көһүппэтэҕин курдук төттөрү, тутах буолан тахсыбытыттан наһаа кэлэй. ☉ Чувствовать глубокое разочарование от досадной оплошности, от чего-л. несбывшегося
Оттон мин куоракка французскай эти сиэн бараммын сиргэ силлээн турабын. Далан
Бэйэтин мөлтөҕүттэн бэйэтэ кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин
Сөдүөттээх баран хаалбыттар. Ньукулай сиргэ силлээтэ. Н. Босиков. Сиргэ тиийэ дьүдьэй кэпс. — харахха быраҕыллар гына олус ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно исхудать, отощать (так, чтобы бросалось в глаза)
Арай хомсомуоллар модьуйууларынан Таня «Сырдык суол» холкуоска тахсан баран, үлэтин кыайымына, сиргэ тиийэ дьүдьэйбит үһү. М. Доҕордуурап
Хайа, үчүгэй эбиккин буолбат дуо? Оттон били Суонньа хотууска сиргэ тиийэ дьүдьэйдэ диэх курдук эппитэ дии. «ХС». Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ фольк. — (киһи) төрүт дьылҕата, туохха анаммыта. ☉ Судьба, рок, предназначение (человека)
[Сөдүөччүйэ:] Хата, доҕоор, биһигини Ойох-эр буолан олоруҥ диэн …… Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин. П. Ойуунускай
Махтанабын маннык тыйыс Сиргэ түспүт сэрэбиэйбэр, Кини тыынын, тымныы ыйын Сылытар сыаллаах мөккүөрбэр. С. Данилов. Сиргэ хаал — туох да туһата, көдьүүһэ суох хаал. ☉ Оставаться без пользы, без толку (о чём-л.)
Мин тылым ыарахан буолуохтаах, мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
[Иван Иванович:] Дьэ кыһыылаах дьыала. Итиччэ киһи эрэйэ, итиччэ ас таах сиргэ хаалан хаалара. С. Ефремов. Сиргэ эрэ тимирбэтэ — кыбыстан, саатан саһар, турар сириттэн сүтүөҕүн баҕарар. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Аккыырай саатыгар сиргэ эрэ тимирбэтэ. П. Ойуунускай
Аҕалаах ийэтин кэпсэтиилэрин кэмигэр Тэппэй сиргэ эрэ тимирбэккэ олорбута. Далан
Сеня сиргэ эрэ тимирбэтэ. «ХС». Сири (эрэ) бааһырдан — киһи курдук тугу да кыайан оҥорор кыаҕа суох эрээри тыыннаах эрэ буолан (сырыт). ☉ Влачить жалкое существование (будучи немощным, нездоровым)
Мин да киһи төһө өр сир үрдүн бааһырда сылдьыахтыы аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
[Сандаарка:] Ол тулаайах, аҥаардас эрэйдээх таах сири эрэ бааһырда сырыттаҕым эбээт. С. Ефремов
Билигин да аны биир уонча сыл сири бааһырдар санаалаахпын. В. Васильев. Сир ийэ поэт. — сири тыыннаах буолар төрдө диэн ытыгылаан, убаастаан ааттааһын. ☉ Мать-земля, земля-кормилица
Сир ийэ үрдүнэн силлиэлээх холорук Силлиэрэн-боллоорон ытыллан таҕыста. П. Ойуунускай
Сир ийэ, Иэнигийэ, Утуйар, Уоскуйар. Күннүк Уурастыырап. Сир өппөт — 1) ыраах сылдьыбат эбэтэр уһун сири кыайан хороппот. ☉ Далеко не ходит, слабый ходок
Урукку өттүгэр оройуонум кииниттэн хаһан да сир өтө илигим. Г. Колесов
Аанньа утуйбакка, аһаабакка сэниэтэ да эстэн, соччолоох сири өппөт гына олус бытааннык баран испитэ. Д. Таас
Ханна баран сир өтүөм баарай, дьиэбиттэн иһэбин. Р. Кулаковскай; 2) туох да улаханы, күттүөннээҕи ситиспэт, ырааппат, эбиллибэт. ☉ Многого не достигнет, не добьётся; далеко не пойдёт
Булчуттар сигилибит Таас үйэ дьонноруттан Сир өтө илик эбит. И. Гоголев
[Даача тутааччы] Килэрийдэ-молоруйда, Үлэлиир-үлэлиир, сир өппөт. С. Тимофеев
Уоруйах киһи сир өппөт, байбат диэн баар. «ХС». Сир саар- бах — хайатыгар да сөп буолбат, табыллыбат курдук. ☉ Сомнительный, ни то ни сё
Арай Супту Түһэр диэн сир саарбах, харса хабыра суох, киһиргэс киһини сити дьону кытта барыс диэбитэ. В. Титов
Биһиги бөһүөлэктэн ыраах, сүүрбэ биэс көстөөх сиргэ олорон үлэлиибит. Манныкка сир саарбах, киһи тугу да оҥорор кыаҕа суох. «Кыым»
Сир сиксигэ көр сиксик. Сир сиксигин кэрийэн Силлиэ ытаан ааһара. С. Руфов
Билигин биһиги дьоммут халлааҥҥа ханнык даҕаны көтөр сананан көрбөтөх үрдүгэр кыырайа көтөллөр, сир сиксигин барыы кэрийэллэр. Н. Габышев. Сир сирэйиттэн сот — суох гын, өлөр-өһөр. ☉ Стереть с лица земли
Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Бассабыыктар баһылаатылар. Саха омук үтүөтүн, баайдары сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. «ХС». Сир суох кэпс. — 1) табыгаһа суох, сөбө суох, олуона. ☉ Не соответствует обстановке, неуместно, не к месту
Кыыс сирэйэ итий, сүрэҕэ мөҕүл гына түспүтэ да, аккаастаныах сир суох буолта. Суорун Омоллоон; 2) туох да төрүөтэ, биричиинэтэ суох (хол., тугу эмэ гынарга, хайдах эмэ буоларга). ☉ Нет основания, нет повода для чего-л. «Хайдах атаҕастаныамый! Атаҕастанарга сир суох», — диэбит барыллыа. Саха фольк. Сир түннүгэ кэпс. — өйдөөх, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, бөлүһүөк киһи. ☉ Человек большого ума, обладающий обширными знаниями, мудрец
Бииктэр биэссэр «куоракка киирэн үрдүк үөрэхтээх, сир түннүгэ, судаарыскай дьоҥҥо батталы-хабаланы утары охсуһарга үөрэттэрэн тахсар үһү» дииллэр. Амма Аччыгыйа
Сир түннүгэ эмээхсин өйдөөх тылын-өһүн, бараммат сэһэнин истээри киниэхэ быыстала суох ыалдьыттар сылдьаллар. И. Гоголев
Дьэ, сир түннүгэ кырдьаҕас, былыргыны-аныгыны олорчутун биэс тарбаҕыныы билэр. Р. Баҕатаайыскай. Сиртэн көстүбэккэ (быкпакка) сылдьан кэпс. — ситэ илик оҕо киһини, оҕону бачча кыратыттан оннук-маннык буолар диэн сэмэлээн этии. ☉ Выражение осуждения ребёнка, подростка за непристойные выходки, неподобающие малолетним
[Маарыйа:] Былаас, уолгун буой! Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
[Лэкиэс:] Аныгы оҕолорго сиртэн көстө иликтэриттэн дьөксө эр, ойох наада. С. Ефремов
Көр, Быттааны уола хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) — муҥура суох, наһаа. ☉ В высшей степени (букв. от земли до небес)
Доҕуурап эмээхсиҥҥэ сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанна уонна Бадалааһап сүппүтүн кэпсээтэ. И. Никифоров
Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобут ыарахан кэмигэр …… көмөлөспүккэр, биһиги, ийэлээх аҕата, сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС». Сир уларый — атын сиргэ бар, көс. ☉ Переменить место жительства, переехать на другое место
Бачча сыстан үлэлээн иһэҥҥин сир уларыйбатыҥ ордук диэн сүбэлиибин. И. Сысолятин
— Ол ханна сүгүннүҥ, хотуой? — диэн Сэмэн туора түһүстэ. — Сүктүбэтэҕим да иһин, сир уларыйабын. С. Федотов
Быстыахтара дуо, эмиэ тыын былдьаһыгынан сир уларыйдылар. И. Данилов. Сир уһуга — олус түгэх, кытыы сир. ☉ Край света. Сир быстар уһугар, хоту дойдуга, Сайаҕас уолчаан олоорто. С. Данилов
Сир уһугар баран эрэр киһи эбиккин дии. Н. Босиков
Өскөтүн наада буоллаҕына Сибииргэ, сир уһугар барсыам, ол туһугар санааҕын хамсатыма. «Кыым». Сир <сирдэ> ыла тур — аргыстаргыттан эрдэлээн суолгуттан көҕүрэт эбэтэр сүүйүүлээх буолар гына тугу эмэ урутунан оҥор. ☉ Сокращать расстояние предстоящего пути, тронувшись раньше своих спутников, или для того, чтобы быть в выигрыше в чём-л., опережать других
«Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
Мин сатыы киһи дьиэ диэки сыҕарыйа, сир ыла туруо этим. Н. Заболоцкай
[Чолбон Түмээһэ] күүһүнэн мөлтөх эрээри, охсуһууга-этиһиигэ иннинэн, «сир ылан» урут охсон «чап» гыннарар үгэстээх. «ХС»
◊ Дойду сирэ түөлбэ. — Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннар олохтоохторо ааттыыллар). ☉ Центральная Якутия (так говорят жители северных районов)
Дойду сирин кыыһа аһара иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. И. Готовцев. Кэбиһиилээх отторбут дойду сирин курдук бөдөҥ буолбатахтар, ол да буоллар от төһө кэмчиний да, соччонон күндү. «Кыым»
Көстөөх сир көр көстөөх. [Муора] Күүстээх баала, Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн Көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк Көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Алмаастаах куораттар көстөөх сиртэн күлүмүрдэһэн көстөллөр. А. Фёдоров
[Соноҕос] Көнөтүк, холкутук айаннаа, Көстөөх сирдэри уҥуордаа. С. Васильев. Күннүк сир — күн устата айаннаныллар сир. ☉ Расстояние, покрываемое за день
Үс күннүк сиртэн ыла Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
Мин иннибэр сатыы күннүк Сиртэн Сиинэм көһүннэ. С. Данилов
[Аал уот] Үөлэстэн тахсар торҕо буруотун Үс күннүк сиртэн бар дьоммут көрдүн! И. Егоров
Күн сирэ (анна) кэпс., көр күн. Бу күн сиригэр биирдэ төрөөнүөскээн ааһар эрэйдээх да буолар эбит. П. Ойуунускай
Мин дьоллоохпун даҕаны. Бу үрүҥ күн сиригэр. С. Васильев. Дьуон Дьаҥылы айар командировкаҕа Аллайыахаҕа сылдьан …… күн сириттэн маппыта. «ХС»
Сир аргыһа көр аргыс. Бу суруйа олордохпуна Дьиэм үрдүнэн сандааран Сир аргыһа сыыйылынна. И. Гоголев
Судаарыстыба элбэх үптээх буоллаҕына, …… Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Сир аһа көр ас III. Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Бүлүү кооператордара сир аһын хомуйууга ордук оскуола үөрэнээччилэрин үгүстүк туһаналлар. Дьону үөр. Сир аһын хомуйуу кэмэ бүттэ. «ЭК»
Сир баайа көр баай II. Сир баайын көрдүү сылдьар биир кыракый геологическай этэрээт Алдан өрүс салаата Чоомполоо үрэх тардыытыгар тохтообут. ПАК АаТХ
Сири-дойдуну билэр киһи быһыытынан, сир баайын көрдүүр эспэдииссийэҕэ сирдьитинэн барсаҕын. «Кыым». Сир кыыла түөлбэ. — эһэ. ☉ Медведь. Сирим кыыла сигидийбит Сидьиҥ сииктээх дойду Сиик үрэхтэрин, Сис тыаларын, Силистээх тииттэрин Сиҥнэрэн тураннар Сиэмэ бөҕөнү Сиэйэлкэлээн ыспыттара. Саха фольк. Сир мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
Хаччыгынаан тыын киллэринэн …… сир мундутун курдук мөҕүллэҥнээн, истиэнэҕэ умсары өйөммүт күөх кырааскалаах баалынай анныгар киирэн саспыта буолла. Эрилик Эристиин. Сир ортото — 1) барыллыахтаах, айаннаныллыахтаах сир аҥаара. ☉ Половина пути, середина пути
Ол баран истэҕинэ — сир ортотун холобурдаах сиргэ тиийбитин кэннэ, кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
Наҕыл саамай бэтэрээ уһук ыалыгар диэри сир ортотун эрэ барбыттар. Амма Аччыгыйа; 2) туох эмэ саҕаламмыт тиһэҕэр тиэрдиллибэтэҕэ, ортолообута. ☉ Незавершённый, доведённый лишь до середины (о начатом деле)
[Мэхээлэ:] Ити курдук үөрэнэ-үөрэнэ сир ортотуттан хаалан истэхпит. А. Софронов
Тугу оҥорбуппутун муҥур ситиһии курдук санаахтыыбыт. Онтубут дьиҥинэн хаһан баҕарар сир ортото буолуо. В. Яковлев
Дайычча саҕаламмыты сир ортотуттан хаалларары, бытаардары бука былыргыттан сөбүлээбэт. «ХС». Сир саара — сир (планета быһыытынан). ☉ Земной шар. Сир саарын хаартатын сирийэ көрүҥ, — Кини кэтит иэнин эргийэ көтүҥ… А. Абаҕыыныскай
Сир саарын нэһилиэнньэтин хойуутун быһаарарга олорооччулар ахсааннарын кураанах сир иэнигэр түҥэтиллэр. МНА ФГ. Сир сиигэ — буорга мустан сылдьар оҥоойу курдук дьүһүннээх олус кыра көтөр үөн. ☉ Мелкое насекомое (похожее на мошку), обитающее на почве
(Абааһыларын этэ-хаана) араас сир сиигин үөнэ буолан аллараа дойдуга чуубугуруу-чуубугуруу саккырыы тоҕунна. Ньургун Боотур
Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I. Сир симэҕэ — 1) хонуу сибэккитэ, сибэкки. ☉ Полевой цветок
Бэйи, бу сир симэхтэриттэн гербарийбар биирдии эксэмпилээрдэ ылан уган иһиим. Суорун Омоллоон
Сир дьиктитик сипсийэр, Сир симэҕэ чэчир тылынан. С. Данилов; 2) хонууга сайын эрдэ тыллар кыра сэбирдэхтэрдээх күөх сибэкки. ☉ Незабудка
Кыргыттар …… хайаларын эрэ сир симэҕэ ойуулаах күөх солко былаатын тоһуйа охсон, куттаран ыллылар. Амма Аччыгыйа
Туох ааҕан ситиэҕэй [алаас] Ньургуһунун, сардаанатын… Чуораан от, сир симэҕэ Чугдаар дьоллоох ырыалаахтар. М. Тимофеев. Сир сылгыта — сыһытыллыбатах, айааһамматах сылгы. ☉ Дикая лошадь
Кэрэ кыыстарын …… Сир сылгытын курдук симиэн, Таҥара табатын курдук таҥыннаран …… тоһуйдулар. Д. Говоров
Сир сылгыта ырыганнаабытын «дьында» эҥин диэччилэр. НПИ ССЫа. Сир тымыра — сир анныттан тахсар уу сүүрээнэ, дьүүктэ. ☉ Источник воды, ключ, родник
Сырдык үрүччэ …… Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Сайын биһиги өрүстэрбит ардахтан уонна сир тымырыттан ууланаллар. КЗА АҮө. Сир тымырын уута чырылыы сүүрэр. С. Аксаков (тылб.). Сир хамсааһына — сир дириҥ түгэҕэр эмискэ буолар быһытталаныылар, сыҕарыйыылар түмүктэригэр үөскүүр сир ньуурун түллэҥнээһинэ, күөгэҥнээһинэ. ☉ Землетрясение
1966 сыллаахха сир хамсааһына Ташкент үгүс олохтоохторун дьиэтэ суох хаалларбыта. СГПТ
Сир хамсааһынын кэнниттэн тулалаан турар сир киһи билбэт гына уларыйбыта. КВА МГ
Түүнүн дойду соҕурууҥҥу оройуоннарыгар сир хамсааһына буолла. «Кыым». Сир хайаҕаһа түөлбэ. — эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
«Сир хайаҕаһа» диэн тугуй дии сыһан баран, бүтэйдии сэрэйэн эһэ арҕаҕа буоллаҕа диэн, ыйыппатым. Н. Босиков
Бүгүн сир хайаҕаһын таба хаамтым. Иччилээх быһыылаах. Н. Босиков. Сир хараҕа — куөл саамай дириҥ, чүөмпэ өттө. ☉ Самая глубокая часть озера, омут
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС»
Оргулу [сир аата] былыргылар «сир хараҕа» диэн ааттыыр этилэр. Оройугар улахан төгүрүк күөллээх. «ББ». Сир чукчата түөлбэ. — чучунаа. ☉ Дикий, одичавший человек
Кини …… чучунаалар тустарынан үһүйээн кэпсээни билэр, олору манна «сир чукчалара» диэн ааттыыллар эбит. Н. Заболоцкай. Сир ыта — бөрө, саһыл икки ардынан дьүһүннээх сиэмэх кыыл. ☉ Шакал. Тыа сирэ — тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорор улуустар уопсай ааттара. ☉ Сельская местность
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Кини [П.А. Ойуунускай] тыа сиригэр, Тааттаҕа, тахсан дакылааттыырын мин истэрим. Суорун Омоллоон
Ити кэмҥэ холкуос үлэтин, тыа сирин сайдыытын туһунан хоһооннору суруйарым. В. Протодьяконов
др.-тюрк., тюрк. йер, йир, чер