м. пацифизм (дааргытык эйэҕэ ьигырар, хайа баҕарар сэриини утарар буржуазной политической сүүрээн).

прил. амараҕа суох.тоҥ сүрэхтээх, дааргы; бездушное отношение дааргы сыһыан.

прил. пассивнай, дааргы, нэс; пассивный человек нэс киһи.

ж. (бездеятельность) пассивней быһыы, дааргы быһыы, нэс быһыы.

с. амараҕа суох быһыы, тоҥ сүрэхтээх буолуу, дааргы быһыы.

прил. 1. (соответствующий норме) сөп, дааргы, сиэрдээх; нормальный вес сөп ыйааһын; нормальная обстановка дааргы быпыы-майгы; 2. (психически здоровый) көннөрү, ама, иирбэтэх; нормальный человек иирбэтэх киһи.

I
туохт., эргэр. Сылайан-элэйэн, айгыстан кэл, бар. ☉ Ехать, идти с трудом, тяжело
Алтан түөстээх Айыы далбарайбын Ахтан-ахтан ахан, Аҥарым эрэ буолан Айаннаан ааран кэллим. П. Ядрихинскай
△ аараа диэн курдук
Сааһыран, хаар да баттаан, мин айаным бытаарар... Арай күн-түүн тоҕо таптаан Аргыс тыал хоспор аарар? С. Тарасов
II
даҕ., үрд. Улуу, сүүнэ; ытык (үксүгэр поэт. эпитет). ☉ Огромный, великий; почтенный, важный, священный (обычно употр. как поэт. эпитет)
Саҥардыы хаампыт кыра оҕотуттан тоҕус уонун туолбут аар кырдьаҕаһыгар тиийэ кэлбиттэр [ыһыахха]. Күннүк Уурастыырап
Үрдүбүтүнэн аар тиит маспыт мутукчата нуоҕайар. Эллэй
Ыһыах түһүлгэтигэр аар сэргэлэр анныларыгар аас тэллэхтэргэ Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа
♦ Аар акаары (дааргы) — тугу да толкуйдаабат, хоҥ мэйии. ☉ Круглый дурак
Алдьанар быабытыгар Аар акаарыны Туруйаны булан Тойон оҥордоххут. С. Васильев
Бу уол өйүнэн соччо аар дааргы буолбатах быһыылааҕа — кэпсэтэрэ син хоп курдуга, сирэйэ-хараҕа даҕаны сытыы соҕуһа. Н. Якутскай
Атын тылы аанньа ахсарбатах, Аар акаары мин буолбатахпын. И. Федосеев
◊ Аар баҕах — 1) эргэр. кэрэх сүөһүтүн баайар, эбэтэр кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитин ыйыыр уһун моойдоох, ойуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, к которому привязывали жертвенную скотину и на который вешали шкуру принесенной в жертву скотины. Ойуун ыйыытынан-кэрдиитинэн дьон тобоҕо тахсаннар бастыҥ түннүк туһунан аар баҕаҕы астылар, унаар саламаны тартылар
Ол кэнниттэн чоккуруос харахтаах, сиикэй тыҥаны туора уоппут курдук кыһыл мэлдьэҥ тумустаах туос элэмэс дьүһүннээх, тоҕус хаардаах атыыр сылгыны аҕалан аар баҕахха умса баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аар баҕаҕы кэрэх ыйыырга туруораллар үһү. «Чолбон»; 2) көсп. сүдү, модун, ытык. ☉ Могучий, священный (о сэргэ, столбах, колоннах)
[Үс сэргэттэн] саамай улаханнара — тоҕус томторҕолоох тоҕус эрбэхтээх аар баҕах сэргэ. СНЕ ӨОДь
Эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Аар баҕах трибунаҕа тахсан, араатардаан сырбатабын. «ХС». Аар тойон аҕа — ытыктаан, сүгүрүйэн, кырдьаҕаһымсытан аҕаны ааттааһын (тард. ф-гар тут-лар, үксүгэр фольк.). ☉ Высокочтимый господин-отец (почтительно-церемонное обращение к родителю — употр. обычно в фольк., притяж. ф.)
Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Ньургун Боотур
Дьэ, Маппыр, Аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Үрүҥ аар тойон көр <Үрүҥ> Айыы Тойон

1. аат., эргэр.
2. Хаптаһынтан оҥоһуллубут суоруна олоҕо. ☉ Мукомольный стол (четырехугольная подставка из досок, на к-рую устанавливается жернов)
   [Хачыгыр] дүлүҥ олох маһыгар ыттан, даардатыгар сыгынньах иһинэн анньыллан туран бурдугун тардан барда. Эрилик Эристиин
   Баҕарарым туус маҥан Туллук курдук буолуохпун, Бурдук тардар даардаттан Бурдук уоран суунуохпун. Н. Босиков
3. Бугул тиэйэр сайыҥҥы сыарҕа адарайа. ☉ Дощатый настил на летних санях для перевозки копен. Оҕонньор сыарҕаҕа даарда оҥордо
4. даҕ. суолт.
5. Модьу, томороон оҥоһуулаах. ☉ Громоздкий, массивный, грубый
   Даарда орон дьаралҕаннаах (өс ном.). Тоҥ [киһи аата] даарда суха сүгэн кэлэр. Суорун Омоллоон
   Даарда тэлиэгэҕэ толору тиэллибит таһаҕастарыттан, тэриллэриттэн көрдөххө, бу ыраах суолга хомуммут дьон быһыылааҕа. Ойуку
6. фольк. Улахан, сүүнэ; муҥутуур күүстээх. ☉ Огромный; всесильный, могучий. Далай иһигэр даарда уоруйах баар үһү (тааб.: быһыт). Быыра сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым, Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк.
   ◊ Даарда балык көр дааргы балык. [Тойон Дьаҕарыма] Даарда балык Бытыгын түүтэ бүрүөлээх Ньир муос саатын Иэмэх курдук Эҥэччи тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
   [Бу дойду] Бил балык биттэхтээх, Сырыбын балык сындыыстаах, Ала даарда балык атахтаах. «ХС». Даарда көҕөн түөлбэ. - уйус. ☉ Утка-касатка.

I
1.
кырбаа диэнтэн холб. туһ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар (өс хоһ.). Көлүйэ күөл уҥуор-маҥаар тураннар ураҕастаах дьон кырбаһа тураллар үһү (тааб.: кыламан). [Уолаттар] Сарылыы-сарылыы Сабырҕатыстылар, Кылана-кылана Кырбастылар. С. Данилов
2. кэпс. Тугу эмэ харса суох, түбэһиэх кырбаа, охсуолаа, сабаа. ☉ Отчаянно бить, колотить по чему-л.; биться о поверхность чего-л.
Дьукаах дьахтара «иирээки уолгар» диэбитин өйдөөтөр эрэ, …… сыгынньаҕын таһырдьа ойон тахсан, абатыгар, күрүө баҕаналарын, тииттэри кытта кырбаһар. Болот Боотур
Соҕурууттан тыаллаах күн буолан, өрүс күүстээх долгуннара таас биэрэги кытта кырбаһаллар. И. Никифоров
3. көсп. Тугу эмэ кытта бүөбэйдэс. ☉ Возиться с чем-л.. Кыыс дьахтар кытыйатын-хамыйаҕын кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.)
II
1. аат. Эттэммит эт бөдөҥ куһуога. ☉ Крупный кусок нарубленного мяса
Сыалаах кырбас кырбаныылаах …… Сэтинньи ыйым [үүммүт]. Саха нар. ыр. I
Дьиэлээхтэр кырбаһынан эти өлүүлэнэн быһан сииллэр. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., көсп. Сааһынан эбэтэр уҥуоҕунан олус кыра. ☉ Малый по росту или по возрасту, малорослый, малолетний
[Оҕолору] үөрэниэх айылааҕын аны күһүн оскуола интэринээтэ ыллаҕына сатанар ини… — Оттон кыра, кырбас өттүн? С. Федотов
Николай Кривошапкин кырбас кыра бэйэтэ, дуул бухатыыр курдук кыынньан-кыйаханан турбута. «ХС»
◊ Кырбас бараах көр бараах
Хас чоҥоруйбут чөкчөҥө, кыабарыйбыт кырбас бараах …… барыта бу киэҥ дэлэгэй уйгуну тус бэйэтигэр ылыммыт. Амма Аччыгыйа
Ыраах көппөт, адьас дааргы Павлинтан баҕас ордугун Эһэ кырбас бараахтарга Этэр-кэпсиир курдуга. М. Тимофеев. Кырбас эт — сэниэ ыал күөстэнэр этэ (күөскэ төһө кэргэннээҕинэн хас да кырбас эт киирэр). ☉ Кусок рубленого мяса (порция на одного человека). Бэйэлэрэ эмиэ үстүү кырбас эти үөрбэлэригэр үөлэн сииллэр. Саха фольк.