сущ
1) көтөҕүү, үөһээ таһаарыы
2) өрө көтөҕүллүү, күүрүү
3) өрө тахсыы, дабайыы

тосту диэн курдук
Худуоһунньук сайдыытыгар эмискэччи уларыйыылар, кэрдиистэн кэрдииһи тостумардык дабайыылар суохтар. «Кыым»

туохт. Үрдээн, туруору буол, оннук буолан көһүн (хол., дабаан туһунан). ☉ Быть, казаться крутым, отвесным (напр., о подъёме в гору)
Дабаана да туруорутуйбукка дылы буолла. А. Кривошапкин (тылб.)
Дабайыы улам туруорутуйан истэ. Ж. Верн (тылб.)

бүт диэнтэн дьаһ
туһ. Өрө дабайыыларын бүтэрэн, сис дьогдьоотун таҥнары атын аппа баһын диэки сыҕарыйан истилэр. Эрилик Эристиин
Өлөксөөс түөрт сыл үөрэнэн, Ленинградка медицинскэй институту бүтэрэн баран, анабылын ылан, дойдутугар, Саха сиригэр, баран испит. А. Бэрияк
Табаарыс начальник, мин пограничнай сулууспаны билбэппин, Байыаннай оскуоланы бүтэрбитим. Н. Якутскай
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Хата, билигин били үрүҥ тойотторо кэлэн тоҕо бассабыыгы эппэтигит диэн, дьэ, бүтэрэллэрэ буолуо. С. Ефремов

м. 1. (по гл. поднять) көтөҕүү, үөһэ таһаарыы; подъём флага былааҕы көтөҕүү; подъём тяжестей ыараханы көтөҕүү; 2. (по гл. подняться) көтөҕүллүү, өрө тахсыы, дабайыы; подъём воды в реке өрүскэ уу көтөҕүллүүтэ; 3. (рост, развитие чего-л.) өрө көтөҕүллүү; подъём культуры культура өрө көтөҕүллүүтэ; 4. (воодушевление) өрө көтөҕүллүү; 5. (побудка) туруоруу, уһугуннарыы; 6. (участок дороги) тахсыы, дабаан; сыыр; крутой подъём туруору дабаан; 7. (часть стопы) сие, атах баҕаһа;# тяжёл на подъём бытаан, ыарахан (киһи); лёгок на подъём элзккэй, чэпчэки (киһи).

побуд. от дабай=.

совм.-взаимн. от дабай=.

туохт.
1. Тааһынан бүрүллэн, таастанан хаамарга эрэйдээх буол (барар сир, суол туһунан). ☉ Становиться каменистым (потому труднопроходимым — о дороге, пути)
Дабайыы улам туруорутуйан истэ, сир тааһыран барда. Ж. Верн (тылб.)
2. Таас курдук кытаатан хаал (хол., хатан, тоҥон). ☉ Перейти в твёрдое состояние, отвердеть (напр., от холода, тепла, жары). [Туойдуҥу буор] ардах кэнниттэн ньылбаҥнас буолар, хаттаҕына тааһырар
□ Чалым уу бастакы тымныыга тааһыран чакыччы тоҥуоҕа. Айталын
Болуоссат диэкиттэн күүстээх дэлби тэптэриилэр иһиллэллэр. Онно тааһыра тоҥмут сири үлтүрүтэллэр. «ХС»
△ Кытаатан таас курдук буолан хаал. ☉ Превратиться в камень, окаменеть (об ископаемых древних животных, растениях)
[Мусуойга] динозаврдар икки тааһырбыт сымыыттара баар. И. Федосеев
Бөрөлөөх мааманын кылабыыһатыгар сэргэстэһэ бүүс-бүтүн сиэгэн тыыллан, тааһыра тоҥон сытарын булбуппут. Н. Габышев
3. Хамсаабакка иһийэн хаал (үксүгэр тыынар тыынаах туһунан). ☉ Замереть, казаться безжизненным, неподвижным
Тииҥ тааһыра иһийэн хамсаабакка эрэ олоро түһэн баран, маҥнай көп кутуругунан уҥа-хаҥас дэйбиирдэннэ. С. Маисов
4. Өлүктүйбүт, өспүт курдук буолан көһүн (тэнийбит уус-уран уобарастэҥнэбил). ☉ Превращаться в мёртвое каменное изваяние (распространённое в художественной литературе сравнение)
Үйэлэр бэйэлэрэ Тааһырбыттарын кэриэтэ, Аастыйан, сөҥүдүйэн Тураллар бэркиһэтэ, Салыннара, аатыра Египет пирамидалара. И. Гоголев
Сулустар ыраас халлаантан саккырыы тохтон иһэн, тиэтэйэр туһата суоҕун истэн тааһыран хаалбыттар. Н. Лугинов
Бухатыыр дьон бэртэрэ дабайа сатаан бараннар, аара тохтообуттарын курдуктар бааллар, хап-хара таастар — тааһыран хаалбыт бухатыырдар. А. Сыромятникова
5. Хомуогуран, кытаатан хаал (уоһах, үүт сүөһү синньигэр, ийэ эмиийигэр хааллаҕына, кытаатан, аалан ыарытарын этэргэ). ☉ Твердеть, затвердеть (из-за застоя молока — о вымени животного, груди кормящей женщины)
Төрүүрүн кытта ыамматах ынах уоһаҕа синньигэр хаалан тааһырар, онтон сылтаан үүтэ тардар. ГНИ СҮөТ
Үүт хааллаҕына, ийэ хайаан даҕаны эмиийин ыан эбэтэр оборторон кэбиһиэхтээх. Итинник гыммат ийэлэр үксүн эмиийдэрэ хомуоҕурар, тааһырар. ТЕН ИДь
△ Таас курдук кытаатан ыарыт (ис уоргаҥҥа туус мустан таастыйан ыарытарын этэргэ). ☉ Отложиться во внутренних органах (напр., о камне в почках, в желчном пузыре)
Аана куорат балыыһатыгар эппэрээссийэҕэ киирбитэ уонча хонно. Кини үөһэ тааһыран ыалдьар идэлэммитэ иккис сылыгар барда. «ХС»
6. көсп. Тыйыһыр, дьиппиний; кытаанах, суостаах көрүҥнэн. ☉ Стать суровым, жёстким; иметь каменное лицо
Суйдаммыт, умайбыт сиринэн, Суумматах сирэйэ тааһыра, Суол быыла бөҕөнү бүрүнэн, Пехота төттөрү ааһара. С. Тимофеев
Ыалдьыттар кэпсэтиини кыайан салҕаабакка дьиэ бүттүүн кутурҕаныгар саба баттатан, тааһыран олордулар. М. Доҕордуурап
Хаайыы уонна хаатырга… Тааһыран хаалтым, сиэним кыысчаан, Адьырҕатааҕар дьулаан буолтум. Н. Некрасов (тылб.)

дабай диэнтэн атын. туһ. Хайаны намыһаҕынан дабайыллар, үлэни чэпчэкититтэн саҕалыыллар (өс ном.)

туохт.
1. Кэмиҥ кэлэн искэр баар оҕоҕор күн сирин көрдөр, оҕолон (дьахтар, ийэ кыыл туһунан). ☉ Производить на свет младенца, детёныша, давать жизнь младенцу, детёнышу, рожать (о женщине, самке животного)
[Ханньалба:] Оҕото суох эмиэ куһаҕан, элбэх оҕолоох эмиэ куһаҕан. Мин эн Кээчэҕин ордоро саныыбын, оттон мин Боккуойам бокуойа суох сыл ахсын төрүүр. П. Ойуунускай
Күкүргэ төрөөн сыыстаран даҕаны буолуо, Өксүүнньэ …… өйө суох уонча хонукка сыппыта. Л. Попов
Ынах үгүс өттө муус устар уонна ыам ыйыгар төрүүр. ГМФ ССССС
2. Ийэҥ иһигэр үөскээн баран, кини иһиттэн тахсан күн сирин көр. ☉ Появляться на свет в результате родов, родиться (о человеке, животном)
Уол оҕо төрөөтөҕүнэ мин ааппын биэрээриҥ. Саха фольк. Уон аҕыс оҕо төрөөн сорохторо орпутуттан Митя улаханнара этэ. Суорун Омоллоон
Кэнчээри элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Л. Попов
Саҥардыы төрөөбүт ньирэй маҥыраан мэккириир. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. көсп. Туохтан эмэ утумнанан таҕыс, үөскээ (туох эмэ саҥаны, сонуну этэргэ). ☉ Появляться, возникать, рождаться (о чём-л. новом)
Мөҕүмэ, мөҕүмэ — көҥүллүк төрөөтүн Мин ырыам, хоһоонум, Мин уордаах хотунуом! С. Данилов
«Кырдьык мөккүөртэн төрүүр», — диэн олус сөпкө эппиттэр быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
Ол күнтэн имэҥнээх тылга сөрөппүтүм, ол күн хоһоонньут төрөөбүтүм. П. Тулааһынап
4. көсп. Халлааҥҥа көстүбэт буола сүтэн баран көстөн кэл, саҥалыы үүнэн бар (ый туһунан). ☉ Появляться, наблюдаться вновь на небе после исчезновения (о новолунии)
Ол күн көрбүт Көмүс туонатыгар, Ый төрөөбүт Ытык дабайыытыгар, Көмүс бэйэбин көлүнэҥҥин, Миҥэ бэйэбин миинэҥҥин Көтөн күпсүйэр үһүгүн, Нохойдоон! С. Зверев
Олунньу төрүт да тымныы буолар чинчилээҕэ: олус өргөстөөх ый төрөөбүтэ. Болот Боотур
♦ Аҕа курдук аҕаттан (төрөөбүтүм, айыллыбытым) көр аҕа
Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Ньургун Боотур
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт көр адаҕа. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, Арбаҕаһын бүрүммүтүнэн үөскээбит, Арсыын туора тиистээх Арсын Дуолай. Күннүк Уурастыырап
Аны төрүүргэ көр аны. Мин эһиэхэ аны төрүүрбэр да этиэм суоҕа. Кыһыллар эһигини син биир имири сотуохтара. Д. Токоосоп
Ийэ курдук ийэттэн (төрөөбүтүм, айыллыбытым) көр ийэ. Мин бу Саха киһи көрөр Сардаҥалаах маҥан халлаанын Үрүт өттүгэр төрүөбүтүм-үөскээбитим, Аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, Ийэ курдук ийэттэн төрүөбүтүм. Ньургун Боотур
Иккис төрөөбүт дойдута көр иккис. Онтон ыла Саха сирэ кини иккис төрөөбүт дойдутунан буолбута. «ХС»
Иккиһин (иккистээн) төрөөбүт саҕа (курдук) санаа көр иккиһин. Барарбар, кырдьыга, эргийэн кэлиэм дии санаабатаҕым. Онон, быһата бу хат төрөөбүт курдук сананан кэлэн олоробун. Суорун Омоллоон
Маайа [силиэстийэттэн босхолонон] иккиһин төрөөбүт тэҥэ санаммыта. «ХС»
Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) көр киһи I. Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Көрөн төрөө көр көр I. Уоллара олох аҕатын көрөн төрөөбүт оҕо, умса бырах, тиэрэ бырах — үүт-үкчү. Мас төрөөн — мас курдук 2 диэн курдук (көр мас). «Тугу санаммытый?» — диэтэ Слепцов …… кэм да сирэйэ мас төрөөн олорон. К. Симонов (тылб.)
Өл да төрөө көр өл I. Өл да төрөө, [тааҥканы] үлтүрүтүөххэ наада. Н. Туобулаахап
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Төннөн төрөөбүт — төннүбүт төрүөх диэн курдук (көр төрүөх). Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) көр оҕо. [Тойбохой:] Төрүүр оҕону манна төлкөлүөм Иистэр сүөһүнү манна күрүөлүөм. И. Данилов
◊ Төрөөбүт дойду көр дойду
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Төрөппүт ийэтин кэриэтэ: Сүрэҕин ытатан, ыллатан, Норуот кырдьыгар үөрэтэр. С. Данилов
Кини дьиэтигэр аһыы олорон, төрөөбүт дойдутугар кэлэн эйэлээх, сынньалаҥ олоххо олорор киһи быһыытынан, толору дьоллоохтук сананна. М. Доҕордуурап. Төрөөбүт дьон көр дьон. Төрөөбүт таптыыр дьонноро Ньургуһуну эргэ биэриэхтэрин саныыллар. Ханна, кимиэхэ?.. Лоокуттан атын киһиэхэ… Дьүөгэ Ааныстыырап. Төрөөбүт күн көр күн. Нина саныыр: «Төрөөбүт күн — үөрүү, дьол дииллэр. Ким билэр. Сороххо баҕас төрөөбүт күн ордук элбэх үлэлээх, түбүктээх, сүпсүктээх, ыксаллаах…» Н. Габышев
ср. др.-тюрк. төрэт ‘создавать, творить’, төрү ‘рожать’, тув. төрэ ‘родись’, төрүүр ‘родить’, каракалп. дөреу ‘возникнуть’