туохт.
1. Дьаалата суох дьаһайардыы, дьарыйардыы олус улаханнык хаһыытаан саҥар. ☉ Повелительно кричать, голосить
[Хатын дьахтар] Халаатыыра элбээтэ, Хаамара хайбаҥнаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Хата өлбөт үөн буолуо!» — эмээхсин өрө халаатаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
«Уулаах түөкүн манна тоҕо таҕыста?!» — Настаа хотун уордайбыт куолаһынан халаатаата. Эрилик Эристиин
△ Киһини соһутар курдук улаханнык саҥар (көтөр туһунан). ☉ Кричать громко, пугая кого-л. (о птицах)
Тойон көтөр Манчаары үрдүнэн үс төгүл халаатаата. И. Гоголев
Эмискэ иннигэр хаас саҥата өрө халаатыы түспүтэ. С. Тумат
Күөл кэтит иэнин үрдүнэн тыыраахылар халаатыы көтөллөр. В. Протодьяконов
2. Үөһэттэн аллара диэки саҥаран-иҥэрэн эбэтэр тыаһаан-ууһаан сурулаан түс (хол., көтөрү, сөмөлүөтү этэргэ). ☉ Устремляться, падать вниз с громким криком или шумом (напр., о птицах, самолётах)
Көтөр аал намтаатар намтаан түһээри халаатаата. И. Гоголев
Нуоралдьыма бу курдук муҥнана сыттаҕына, суор таҥнары халаатаан кэлэн, эргичийбэхтээн баран, таһыгар дабдарыс гына олоро түһэр. Р. Кулаковскай
Одун халлаантан уордаах холорук таҥнары халаатаан түспүтэ. П. Егоров

аат. Уһун синньигэс атахтаах, уһун тумустаах, сиэнэр эттээх кыра хонуу көтөрө. ☉ Кулик полевой (общее название семейства ржанковых)
Онно [Хоро дойдутугар] буолуохтаах барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, тохтообокко чугдаарар туруйа кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Бычылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааһыттар сөкүнү барытын кэрийдилэр. Биир барааҕы кытта чөкчөҥөлөр баалларыттан Васенька биир чөкчөҥөнү өлөрдө. Л. Толстой (тылб.)
◊ Кырбас бараах – саамай кыра бараах. ☉ Белохвостый песчаночник (песочник) (самая маленькая птица семейства ржанковых). Сиэллээх бараах көр эһэ бараах. Таба (тайах) барааҕа – бадарааҥҥа түһэр бараах. ☉ Турухтан большой (птица семейства ржанковых)
Араҥас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүнэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тэҥн. уу барааҕа. Уу барааҕа – уларыйа сылдьар үчүгэй дьүһүннээх бараах. ☉ Турухтан
Манна бааллар: муора хоптолоро, тыыраахылар, уу барааҕын араас көрүҥэ, чөкчөҥөттөн таллан куоҕаска тиийэ. «ХС». Тэҥн. таба (тайах) барааҕа. Хонуу барааҕа – сааскы хатааһын саҕана (ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҕаланыыта) кураанах сиргэ түһэн ааһар бараах. ☉ Ржанка бурокрылая (птица)
Күөх хонуу бэттэх кытыы бадарааныгар халыҥ үөрдээх хонуу барааҕа аймалаһар. И. Гоголев. Ынах барааҕа – дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах. ☉ Хрустан (глупая сивка) (птица). Эһэ бараах – улахан кус курдук бултанар бараах. ☉ Петушок (птица семейства ржанковых)
Хайабытыттан даҕаны эһэ бараах сахсарыйыа суоҕа (өс хоһ.). Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар. И. Гоголев
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС»

I
аат. Улахан адаар муостаах, бороҥ өҥнөөх уһун атахтаах, бөдөҥ тыа кыыла. ☉ Крупный лесной зверь серого окраса, с большими ветвистыми рогами и длинными ногами, лось, сохатый
Күн ортотун саҕана Кыараҕас үрүйэ төбөтүттэн аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Адаар муостаах атыыр тайах, Бөлкөй ыарҕаны силэйэн, Уу иһэ күөл диэки сиэлэр. Л. Попов
Лаҥкыы оҕонньор тайах чоҥкутун курдук толоос улахан атаҕын тус-туспа уурталаан, оргууй алтахтаан кэлбитин көрөн Хобороос дьиэтигэр ньимис гынан хаалла. А. Сыромятникова
◊ Аараҕай тайах (аар тайах) — кырдьаҕас улуу кыыл. ☉ Старый матёрый лось
Аараҕай тайах суладыйбыт Арбах бэһин эркээйи оҥостон (дабайан истим). С. Зверев. Буур тайах — баараҕай атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Ол куруҥ ортотугар Буур тайахтар Буралла сиэлэн иһэллэрин курдук, Буордаах сыгынахтар адаарыспыттар. С. Зверев
Үтүө нуучча киһитэ үөлээннээхпэр Буур тайах Модун муоһун бэлэхтиибин. И. Гоголев. Дуул тайах — дуолан тайах. ☉ Огромный матёрый лось
Туйгун булчут дьон Дуул тайаҕы кытта Тугунан да сырсаннар Тутуспаттара чахчы. П. Тобуруокап. Лөкөй тайах — сиппит атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Лөкөй тайах, уҥуор харбаары, Дьухха буоларын кистээн кэтэһэр. Хамсаабат күлүгэ хайаҕа хараарар. Л. Попов. Ойдоох буурай та- йах — адаархай улахан муостаах тайах. ☉ Лось-самец с ветвистыми рогами
Ойдоох буурай тайахтан Орулуос куһугар дылытын, Кыһыл эһэ адьырҕатыттан Кыыкы балыгар дылытын [бултуурум]. С. Зверев
Тайах (таба) — бараах диэн курдук. Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар, араҕас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүттэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тайах боллору- га — тайах үөһээ сыа уоһа (күндү минньигэс аһылык). ☉ Верхняя жирная губа лося (редкое лакомство)
Уулуу турар тайах боллоругун Сиирэ хабар сиэмэх сордоҥноох Уһун сордоох эһэм олоҕун Иитимньитэ ити сордоҥноох. В. Миронов. Үөҥэс тайах — үс-түөрт саастаах тайах. ☉ Молодой трёх-четырёхгодовалый лось
Аан дойду иччитэ бу үс инибиигэ анаан, кинилэр сүүрүктэрин билээри, үстээх үөҥэс тайаҕы дьиэлэрин таһыгар аҕалан кэбиһэр. Саха ост. I. Эмньик тайах — биир сааһыгар сылдьар тайах оҕото. ☉ Лосёнок первого года жизни
Эргийэ хаамар ийэ дойдум иччитэ, Эт-сыа аһылыктаах, Эмньик тайах көлөлөөх, Элбэх кыыл иитиэхтээх Ытык Эдьилээн Куо эдьиийим, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
ср. монг. токи ‘лось’, кет. кай ‘лось’
II
аат. Аҥаар илиигэ тутан, хаамарга тирэнэр мас. ☉ Палка для опоры при ходьбе, трость, посох
Коловоротов аҕылаан киирэн иһэн тайаҕын мүччү тутан талыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Тайахха өйөнөн эбэтэр сыарҕаҕа тиэллэн киирбит дьоннор биир ый буолан баран үтүөрэн, туох да көмөтө суох хааман тахсаллар. И. Данилов
♦ Аттаах ойбоно, сатыы тайаҕа түөлбэ. — киһиэхэ барытыгар туһалыыр, абыраллаах (саҥа ыалы алгыыр алгыска тут-лар). ☉ Сердобольный, отзывчивый, всегда готовый помочь другим (букв. прорубь для конного, посох для пешего — употр. в благопожеланиях молодожёнам)
Сатыы тайаҕа, Аттаах ойбоно, Аччыктаабыты аһатар Эһиги буолаарыҥ! С. Зверев. Аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ыл- быт — былыргы иҥсэлээх баайдар тустарынан. ☉ У конного — плеть, у пешего посох отнял (о жадных ненасытных баях)
[Ньукулай:] Ити Байбал оҕонньор суохтан соролоон, дьадаҥыттан саралаан сатыыттан тайаҕын, аттаахтан кымньыытын ылан муспут баайын, үбүн ылан сиэн туһанаарыгын …… күтүөт оҕо буолан олорор сырайгын бар дьон көрбөттөр ээ! А. Софронов. Тайах-баттах бар — эһин-быһын (дьадайан, иэдээҥҥэ түбэһэн). ☉ Пойти по миру (обнищав, попав в беду). Тайахха киир — тайаҕынан сылдьар сааскар тиий (бүдүгүрэ кырый). ☉ Стать престарелым (букв. входить в посох)
Бу дойдуга, эмсэх эмэр оҕо буолан үөскээн, тайахха киирэр оҕонньор буолуохпар диэри, мин биир санааны биһирээбитим. Суорун Омоллоон. Тайахха тэптэр — 1) улаханнык ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан баран аматыйан, тайахтанан хаамар буол. ☉ Ходить, передвигаться, опираясь на палку, с помощью палки после тяжёлой болезни
Саҥардыы тайахха тэптэрэн иһэн, эт, миин иһэн, тымныы чохоон сиэн, эмискэ бэргээн өлбүт сурахтааҕа. А. Софронов
Мааппа эмээхсин тайаҕар тэптэрэн туран, оронугар тиийэн, саҥата-иҥэтэ суох улаҕа диэки хайыһан сыппыта. Күндэ; 2) бүдүгүрэ кырдьан тайаҕынан сылдьар буол. ☉ Ходить с помощью палки в старческом возрасте
[Нүһэр Дархан:] Элбэх эһэни хам баттаабыт Дүлүҥ сохсо бэл эмэҕирэн Иитиллибэт буолар, мин эмиэ кырдьан Тайахха тэптэрэрим чугаһаата. И. Гоголев
Кырдьыга, кырдьыам турар… Мас тайахха тэптэриэм. С. Тарасов
◊ Абааһы тайаҕа көр абааһы
Абааһы тайаҕа эрбэһин сараҕар төбөтүн илиитин таһынан булгу сөрөөн ылар. Амма Аччыгыйа. Маҥас тайаҕа — хатыылаах эрбэһин от. ☉ Чертополох. Тайах абаҕата — маһы сиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек
Тайах мас көр та- йах II. Түптүр Хара киирэн кэлэр, ыаҕас тоҥолохтонуулаах, тайах мастаах. Суорун Омоллоон
Таптал диэн, бадаҕа Тайах мас кэриэтэ. И. Федосеев. Тайахтаах сулус — күһүн киэһэ илин саҕахха көстөр мэндэҥэ сулуһа. ☉ Орион
Былыргы хараҥа сахалар халлааҥҥа уонча сулуһу чопчу ыйаллара, онон ыйдараллара — Үргэли, Тоҥус араҥаһын, Халлаан сиигин, Чолбону, Тайахтаах сулуһу, Үс мэндэги сулуһу — мин итилэри да араартаабаппын. Н. Габышев
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. тайах ‘палка, посох, трость’