побуд. от халаатаа =.

совм.-взаимн. от халаатаа =.

тыаһы үт. т. Оргууй сурулуур тыаһы үтүктэр тыл. ☉ Подражание слабому шуршанию
Суукур-саакыр дайбаабыт Суор суруксут халаатаабыт. П. Дмитриев

халаатаа диэнтэн дьаһ. туһ. [Кыыс — эригэр:] Тойон аҕаҕар торуттарар, Хатын ийэҕэр халаататар, Убайгар одуулатар, Уһурумаҕай оҕо Оҥостуох бэйэҥ буоллаҕа… А. Софронов

аат., түөлбэ. Маҥан хопто. ☉ Белая чайка
Маҥан хайаахтыыр курдук өрүскэ мөхсөөччү туос тыылаах киһи буолуон сөп. Далан
Күөллэрбит кус түспэт, куоҕас бултаабат, хайаахтыыр халаатаабат кураанах уулар буоллулар. «ХС»
Чугастааҕы куурбут хатыҥнарга хоно сытар хайаахтыырдар сөп-сөп айманан ылаллар. «Чолбон»

халаатаа диэнтэн холб. туһ. Дьахталлар оҕолоро наһаа мэниктээтэҕинэ: «Хараанай эмээхсин кыыһыгар дылы илэ абааһы буолаары гынныҥ дуо?» — диэн халаатаһаллар. И. Гоголев
Бу баҕайылар [суордар] халаатаһан түһэн тоҕо сүрдэрэй... С. Никифоров

I
суксуй диэнтэн хамс
көстүү. Хантан эрэ суор суксуруйан кэлэн, хооҕургуу-хооҕургуу үрдүнэн халаатаата. И. Гоголев
II
туохт. Ис-иһигэр уган хоһулаа (хол., икки сону). ☉ Поддевать что-л. меньшего размера под что-л. большего размера (напр., два пальто). Киэҥ халтаҥ сон иһинэн баата истээх сону суксуруйан кэттэ

аат. Хопто (хопто бииһин ууһугар киирсэр көтөр). ☉ Чайка (общее название птиц из семейства чаек)
Үрдүбүтүнэн өтөр-өтөр тыыраахылар өрөҕөлөрө кылбаҥнаан ааһаллар, «тыый» диэн сөҕөллөр-махтайаллар. И. Гоголев
Андылаах Күөл кэтит иэнин үрдүнэн тыыраахылар халаатыы көтөннөр, уу сырдык урсунугар кылбаҥнаһаллар. В. Протодьяконов
[Араҕас хоптолор] үрүҥ хоптотооҕор быдан кыралар, тыыраахытааҕар улаханнар. «ХС»
ср. эвенк. тыракии ‘чайка-«мартышка»’

1. даҕ. Бэтэрээ өттүнээҕи, чугас өттүнээҕи. ☉ Ближний, близлежащий
   Уйбаанчык үрэх толоонун саҕатынан баран истэҕинэ, бэтэрээҥҥи күөлтэн кустар көтөн тиҥинэстилэр, күөлү эргийэ көтөн халаатаан аастылар. В. Протодьяконов
   Бэтэрээҥҥи хайалар анараа өттүлэригэр көҕөрөн көстөр хайалар төбөлөрө, киһи санаатын курдук, күөх тумарыкка киирэн сүтэн, көстүбэт буолуохтарыгар диэри бара тураллара, эчи, эриэккэһин! Г. Колесов
   Бэтэрээҥҥи маарга туруйа турууктуур. Н. Якутскай
2. сыһ. суолт. Туох эмэ буолуон иннинэ, урут. ☉ Раньше, до того. Ытыам бэтэрээҥҥи өттүгэр, куобаҕым көстүбэт буолла
   ♦ Бэтэрээҥҥи бэлэс — оттомо суох, мээнэ тыллаах, толкуйдаабакка, ыараҥнаппакка саҥарааччы; куба лахсыыр саҥалаах киһи. ☉ Болтун, пустомеля, пустослов
   Кыыс аймаҕы кыайа туппут, Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт, Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук. С. Зверев

I
туохт., кэпс. Үксүн кыраны, киһи биирдэ илдьэ барарын, биллэрбэккэ ыл, уор. ☉ Выкрасть, стянуть какую-л. мелочь, которую можно схватить одним движением
Манна биһиги дьоммут уорбаттар. Хата, ити ааһан иһэр ол-бу быртахтар кыбар идэлээхтэр. С. Никифоров
Уопсай дьиэҕэ бэл мин мааныга кэтэр былаачыйабын кыппыттара. «ХС»
Соторутааҕыта пиибэ собуотугар уонна иис баабырыкатыгар утаасабаа кыралаан кыбар дьон тутулуннулар. «Кыым»
◊ Кып гыннар — тугу эмэ, кыраны, сылбырҕатык, сатабыллаахтык сойбот, уор. ☉ Стянуть, стащить (украсть) какую-л. мелочь (проворно, искусно)
Ити кыһыл бытык собулҕаны булбут суор курдук халаатыыр. Түүлээҕи кып гыннаран баран, буору да симэриттэн айыыргыа суоҕа. И. Гоголев
Биһиги ортобутуттан, хайабыт да иһигэр киллэрбэтэх биир киһиргэс, оттомо суох, онуоха эбии кыралаан кып гыннара сылдьарын сөбүлүүр саллаат баара. ВА
Гаврош …… битириинэҕэ сытар лоскуй мыыланы кып гыннаран ылаары, парикмахерскай иһин кэтээбитэ. В. Гюго (тылб.)
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кы-, кыы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: кып-кыараҕас, кып-кыра, кыпкыҥкынас, кып-кыһыл. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся на кы-, кыы-: кып-кыараҕас ‘узенький, слишком узкий’, кып-кыра ‘очень маленький, малюсенький’, кып-кыҥкынас ‘тоненький, очень тонкий (о голосе)’, кыпкыһыл ‘красный-прекрасный’
Оскуолабыт — кыыкынаан аһыллар кып-кыараҕас ааннаах саха балаҕана. А. Бэрияк
Чүөмпэ түгэҕэр муох быыһынан кыпкыра собо оҕолоро, күөнэх, мунду үлүгэр туох да кыһалҕата суох …… дьырыбынаһа сылдьыбыттара. Күндэ
Кини бөлүүн утуйбакка, хараҕа кып-кыһыл буолбут, сирэйэ дарбайа иһэн хаалбыт. Н. Якутскай
Кыталыктар олус үчүгэйдик ыллыыллар, …… саҥалара кып-кыҥкынас буолар. Улуро Адо (тылб.)