дьүһ. туохт. Уһаан, унньулуйан көһүн. ☉ Быть, казаться вытянутым, удлинённым
Уһун оттоох дагдаҥнас кутанан тулаламмыт уһун күөл килэгир таас ньуурун ахса биллибэт көмүс хатырыктаахтарынан дьирибинэтэ оонньоон ньолбоорор. П. Аввакумов

туохт., кэпс. Илиигин-атаххын босхо ыытан ыһыллаҥнаан хамсан, сүүр. ☉ Гнаться за кемчем-л., бежать, произвольно болтая руками и неловко вскидывая ноги
Солбурҕаҕа дагдаҥнаспыт суордуу тойоттор [тутуллубут кыһылы] тула көтөн сабыдахтастылар. М. Доҕордуурап
Өрүүнэ, кини кэнниттэн сабыдахтаһан кэлэн, оттоох сыарҕаҕа тобуктуурун кытта, Кириһээн буоһатын ыытан кэбистэ. И. Сысолятин

I
туохт. Ханна эмэ, туохха эмэ баҕаран тардыс (хол., ханна эмэ бара, кэлэ сатаа). ☉ Очень сильно желать чего-л., стремиться, тянуться к чему-л., куда-л. (напр., из села в город)
Ыччат, ордук орто оскуоланы бүтэрбит ыччат, тыаттан куоракка, киин сиргэ дьулуһарын бэйэҥ да билэр инигин. Софр. Данилов
Эҥээннэрин тыаһа таһыгыраан, тыыннара бурҕачыйан, иһэхтэрин хаара ыһыахтанан, адаар муостаах көлөлөр иннилэрин хоту тэтимнээхтик дьулуһаллар. В. Протодьяконов
Халдьаайыттан киирэр кыра үрүйэлэр уулара халдьыгыраччы сүүрэрэ, хайа аннынааҕы хотооллор диэки дьулуһара. И. Никифоров
II
даҕ., поэт. Олус көнө, уһун синньигэс. ☉ Прямой, стройный, длинный, тонкий
Үрдүк дьулус бэйэтэ [Глафира] эмиэ имиллэҥнии хаампыта. Л. Попов
Чурумчулаах дьулус тыылар Тумсулара маска бааллан, Дагдаҥнаһа, үөһэ тыына, Нухарыйа нуурайдылар. М. Тимофеев
Уһун, дьулус ол хатыҥҥа Оргууй хааман тиийэбин. «ХС»

1. аат.
2. Мутукчалаах мас умнаһын, лабааларын таһа, хаҕа. ☉ Наружный покров ствола, стебля хвойных деревьев, древесная кора
   Бэс ыйыгар эр дьон тыаҕа тахсаннар, куруҥ маһы кэрдэллэр, кыһын оттуллуохтаах үөл мастары моойдууллар, хатырык хастыыллар. И. Аргунов
   Биһиги эрабыт бастакы үйэтигэр кытайдар кумааҕыны айбыттара; кумааҕыны өрбөхтөн, хатырыктан уонна бамбуктан оҥороллоро. КФП БАаДИ
   Мас хатырыгыттан ревматизмы, моҕой тигиитин утары эмтэри оҥороллор, бытарытыллыбыт хатырыгы бааска куталлар. ДьДьДь
3. Балык этин бүтүннүү сабар, бытархай төгүрүктүҥү сыстыһа сытар чараас кытаанах хаҕа. ☉ Чешуя
   Сыгынньах харытыгар собо хатырыга килбэчийэр. И. Гоголев
   Кыаһай оҕонньор балыгын солуурга буһара уурбута, тыыннаах соболор хатырыктара дьуккуруйбут ыарыытыгар мөхсөннөр, уот өһүөр дылы ууну чалбааттаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
   Балык улаатан истэҕин аайы хатырыктара эмиэ улааталлар, онон кинилэринэн көрөн балык сааһын быһаарыахха сөп. ББЕ З
4. даҕ. суолт. Мас хатырыгынан оҥоһуллубут, бүрүллүбүт. ☉ Сделанный из древесной коры, покрытый ею. Хатырык ураһа
   □ Тиийэн көрбүтүм — оҕонньорум хатырык отуутун онно эрэ харааран хаалбыт. Н. Неустроев
   Самнайбыт хатырык хоспох аттыгар, аҕата балыктаан кэлэрин кэтэһэн, …… аҕыстаах уол Уоһук олорор. Н. Якутскай
   Биһиги үгэхпитигэр баар үүт уурар умуһах икки хатырык сабыылаах этэ. Н. Босиков
   ♦ Көмүс хатырыктаах көр көмүс II
   Сахам сирин мин таптаан ыллыыбын: Көмүс хатырыктааҕы үөрдүүрүн, Уоттаах саһылынан далбаатыырын, Кыһыл көмүһүнэн күлүмнүүрүн. П. Тулааһынап
   Уһун оттоох дагдаҥнас кутанан тулаламмыт уһун күөл килэгир таас ньуурун ахса биллибэт көмүс хатырыктаахтарынан дьирибинэтэ оонньотон ньолбоорор. П. Аввакумов
   Мас хатырыгын курдук көр мас. Ойоҕоскор хатырыкта угун көр ойоҕос. «Бука сарсын ойоҕоскутугар хатырык угуннаххытына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин хаадьы-күлүү аҥаардаах сэрэтэлээтэ. Н. Босиков
   <Хатырык тириилэн,> этирик түөстэн көр түөс II. Кини ырыатыгар Өргөннөөх кыра-дьадаҥы дьонноро устан ааспыт урукку бириэмэҕэ …… хараҥа батталга хам тэпсиллэн хатыҥыр бэйэлэнэн, хатырык тириилэнэн, этирик түөстэнэн, чэрдээх илиилэнэн …… сылдьыбыттара …… ахтыллан, субу баар курдук көстүтэлээн ааста. Эрилик Эристиин. Хатырык угун — ойоҕоскор хатырыкта угун диэн курдук (көр ойоҕос). Бүөччэ …… үчүгэйдик хоонньугар хатырыкта уктан баран кэлэ оҕустун, баҕар, декаҥҥа киирэрбитин баттаһыахпыт. Суол т.
   ◊ Хатырык (таҥалай) куйах көр куйах
   Модьу киһиэхэ хатырык куйах кэтэрдэллэр эбит. Мөлтөх киһиэхэ тирэх куйах. Саха сэһ. I. Хатырыкхомурдуоһа (үөнэ) көр хатырыксыт
   др.-тюрк., тюрк. хадыз, казырык

туохт.
1. Түргэнник төттөрү-таары бар-кэл, элэгэлдьий. ☉ Носиться, двигаться, сновать туда-сюда
Били нуучча кыыһа антах өттүнэн көстөн ааһар, оҕолордуун элэҥниир, куукунаҕа киирэр-тахсар. У. Нуолур
Томторуктаах, өрүөлээх ньирэйдэр туора-маары ойуоккалаһаллара, ынахтара ыҥырана-ыҥырана сырсан хороҕолдьуһаллара биир кэм элэҥнээн олорор буолааччы. П. Аввакумов
[Эмээхсин] кыыһын дьиэ үлэтигэр бөрүкү сыһыарбат, бэйэтэ эргиччи элэҥниирин сөбүлүүр, сууйан-сотон, ыраастаан тахсар. И. Никифоров
2. Түргэнник хамсанан, (хараххар) сүтэ-сүтэ көстөн кэл, баар буола-буола суох буолан хаал. ☉ Мелькать перед глазами то появляясь, то исчезая
Ый былыт быыһынан элэҥнээн, Мэлийэмэлийэ, күөрэйдэ. Күннүк Уурастыырап
Эрбии эмиэ элэҥнээн Иэйэ-туойа килбэҥнээтэ. С. Васильев
Уолчаан ымсыылаахтык аһаан, күөрчэхтээх лэппиэскэҕэ ньуоската сотору-сотору элэҥнээтэ. М. Доҕордуурап
Кыһыл былааттаах, күөх ырбаахылаах Даарыйа хара бараан илиитэ элэҥниир, муҥха хотоҕосторо ууга дагдаҥнаһаллар, тимирэ-тимирэ күөрэйэллэр. Тулхадыйбат д.
3. Туох эмэ быыһынан элээрэн аас (туох эмэ нэһиилэ көстөр омоонун, торумун этэргэ). ☉ Мелькать, проноситься между какими-л. предметами слабой тенью (о нечётком силуэте кого-л.)
Оҕонньор, имигэс баҕайытык туран ойуур түгэҕин диэки хаамта, мас быыһынан элэҥнээн сүтэн хаалла. И. Гоголев
Соня тымныы тумарыгын бүрүнэн, омооно эрэ көстөн, элэҥнээн иһэрэ. М. Доҕордуурап
Мастар быыстарынан сараадыйан түспүт ый сырдыгар оҕонньор күлүгэ сүтэ-сүтэ элэҥнээн эрэрин уол көрө хаалла. П. Филиппов
4. көсп. Түргэн-түргэнник солбуллан ис (хол., бииртэн биир хартыына; санаа туһунан). ☉ Проноситься, быстро сменяя друг друга (напр., о воспоминаниях)
Ааспыт араас хартыыналар кини өйүгэр тиһик-тиһик элэҥнээн бардылар. Амма Аччыгыйа
Кини иннигэр төрөөбүт Сахатын сирин эгэлгэ кэрэ хартыыналара элэҥнээн ааспыттара. П. Филиппов
Кэрэмэс [киһи аата] кырдьаҕас төбөтүгэр, оо, араас санаа элэҥниир. Миитэрэй Наумов
△ Биллибэккэ ааһа оҕус (күн-дьыл, кэм-кэрдии туһунан). ☉ Пронестись, пройти незаметно (о времени, прожитых годах)
Онтон ылата элбэх сыллар Элэҥнии устан аастылар. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук сөкүүндэ Сүүрэн-көтөн элэҥниир, Сүрэх хаанын сүүрүгэ Сүүрүгүрэр кинилиин. П. Тобуруокап
Этэҥҥэ буоллахха, күн-дьыл элэҥнээн ааһара түргэнэ сүрдээх. Айысхаана
ср. хак. иленъне ‘шататься, качаться из стороны в сторону; мелькать’, кирг. элеҥде ‘озираться; опасливо осматриваться, быстро вращая головой; суетиться’