1) см. далбаар =; 2) плавно двигаться.

далбаар диэнтэн дьаһ
туһ. Ньургуһун уонна Лоокуут, хаһыы баат тыыга олорон ыллаабытынан, устан далбаардан кэлэллэр. Суорун Омоллоон
[Таптыыр кыыһым] Төлөннөөх дьүһүнэ далбаардан, Төбөбүн туймаардар буолбатах. Л. Попов

далбаар 2 диэн курдук
Көтөр уйатыттан көтөн далбаарыйан кэлэн, [уолаттар] иннилэригэр логлос гына олоро түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Кыыллар чумаалааһыннарын бастакы бэлиэтинэн аһылыктарыттан аккаастаныылара, далбаарыйан хаалыылара буолар. КИиЫ

дьаҥыдый диэнтэн хай
аата. [Кыыс] мэктиэтигэр далбаара-таала иһийэн, кинини өлүү ап-хомуһун дьааҥытыгар быраҕан барар ыар хараастыылаах дьуон дьаҥыдыйыыны истэн алдьархайдаах ыарыыттан үрдүк түөһүн харбанаат, иэгэйэн, уҥан налыс гынна. Д. Апросимов
Иһирэх тылым, аман өһүм, дьуон дьаҥыдыйыым итинник. «Кыым»

көр лапчаан
Лабычааннарынан лаһыйан, Айахтарын аппаҥ натан Адаҕа саҕа соболор Араҕас иэннэрэ килэйэр. Болот Боотур
Хараххар балык нарын, чап-чараас лабычааннара сандаарыспытынан тахсаллара эрэ көстөллөр. Н. Заболоцкай
Өрүскэ кыра сии кээн киирэригэр икки балык л а б ычаан нарын хамсата далбааран туралларын көрдө. Н. Габышев

туохт.
1. Кынаккын даллатан аа-дьуо, наҕыллык тэлээрэ көт. ☉ Лететь неторопливо, плавно, распластав крылья
Собоһут кыылым арбайбыт уйатыттан көтөн тахсан, хара кынатыгар уйдаран талбаара көтөн, күөлгэ эргийэр. Н. Неустроев
Кый үрдүккэ көмүс кынаттара кылбаҥнаһа, талбаара көтөр хоптолору …… кэтэҕим көһүйүөр диэри өрө хантайан одуулаһабын. С. Тумат
[Элиэ] хараҥа толбонноох кынаттарын даллатан, аа-дьуо баҕайытык талбаара эргийэрин кэрэхсии көрөбүт. Хомус
△ Аа-дьуо, наҕыллык дьаалаҕынан уһун. ☉ Плыть неторопливо, плавно, по течению
Төгүрүк алааһа — Дьэрэкээн ойуу. Устар талбаара От үрэх оргууй. М. Ефимов
Кубалар …… сүүрүккэ талбаара усталлар. С. Дадаскинов
Өрүс …… мөлбөһүйэ талбаарбыт. Н. Габышев
Тыытын эрдибэккэ эрэ, дьаалатынан сүүрүккэ оҕустаран талбааран испитэ. И. Никифоров
2. Өйгүн сүтэр, уҥан хаал. ☉ Потерять сознание, упасть в обморок
Аҥаарыйа талбаарбыт Сүллүкү ойууну Уолуктай өрө тардан туруорда уонна хонноҕун анныттан ыйыы тутан таһааран барда. Болот Боотур
Бастаан киирбит саалаах киһи саа луоһунан Маайаны түөскэ аспытыгар, Маайа эркиҥҥэ төбөтүнэн анньылла түһэн талбаара сытта. Эрилик Эристиин
3. Саҥарбат буола таалан тур, туймаарбыт курдук буол (ыалдьан, туохтан эмэ уолуйан, наһаа долгуйан). ☉ Оцепенеть, застыть (от резкой боли, чрезмерного волнения, растерянности)
Доҕоруом, саҥарбакка Талбааран тур аттыбар, Таптал бу талба чааска Дьоннору көрдөөн булар. И. Гоголев
Халдьаайы үрдүттэн саалаах дьон таҥнары сырсан киирэн эрэллэрэ, онтон кини кутталыгар талбаарбыт этэ. Эрилик Эристиин
Ыалдьар атаҕын туттубутунан, ах баран, талбааран олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык дэҥҥэ иһиллэр дьоллоох дуорааны көтүтэн, үргүтэн кэбиһиэм диэн сэрэммитим, тыынарын кылгатан …… дөйбүт курдук талбааран турда. Т. Сметанин
△ Кыайан хамсаабат буол, мөдөөтүрэн, бөҕүөрэн хаал (балык туһунан). ☉ Становиться вялым, малоподвижным, цепенеть, коченеть (о рыбе)
Ууну кытта күөл сааскы талбаарбыт балыга барыта оборуллан тахсан мууска тохтубут. Далан
Арай, биир улахан күөлтэн өрүскэ кыра сиикээн киирэригэр икки балык лабычааннарын хамсата, талбааран туралларын көрдө. Н. Габышев
Дьорохой балык уу кытыытыгар талбааран сытар. «ХС»
4. көсп. Им-дьим буол, чуумпур, иһий (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
Дэриэбинэ иннинээҕи быстах-быстах төгүрүк, ньолбуһах арыылар, хойуу күөх иирэ халыҥ көп суорҕанынан бүрүнэн талбаара нуктууллар. Н. Габышев
Кытыл талахтара хамсаабакка талбааран тураллара. С. Дадаскинов
Талбааран, таалан, иһийэн Таптыыр чараҥмыт өр күүппүт. Көрүүй, саҕахха куустуһан Тэтиҥнээх титирик үүммүт. НАГ АБС
5. поэт. Сүрэхтиин-быардыын ууллан, манньыйа дуоһуй. ☉ Наслаждаться, блаженствовать, нежиться
Кинини кууһаммын Талбааран сыттарбын!!! П. Ойуунускай
Тыыннаахтыы тырымныы сандааран Сарсыарда саҥа күн тахсыыта, Тапталга таттаран, талбааран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Тула үөрүү таһымныыр, Сүрэх түөскэ талбаарар — Дууһа сырдыы долгуйар Сарсыардата сандаарар. «ХС»
ср. кирг. далбаар ‘устать; выбиться из сил’

даҕ.
1. Аһыныгаһа суох, аһынары билбэт, муус сүрэхтээх (киһини этэргэ). ☉ Безжалостный, жестокосердный, бессердечный (о человеке). Дьоннор тыйыс да буолар эбиттэр!
□ «Аата, тоҕо сүрэй!» — диэн Ылдьаа дьон санаата тыйыһыттан, аһыныгаһа суоҕуттан сөҕө олордо. Н. Заболоцкай
△ Тоҥуй, хаҕыс, тымныы (хол., сыһыан). ☉ Холодный, неприязненный (напр., об отношении к кому-л.)
Баһылай тыйыс сыһыантан соһуйан, оройго бэрдэрбиттии ходьох гынан далбааран ылла. У. Ойуур
Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. «ХС»
2. Кытаанах, хаҕыс, санаабытын уларыппат (киһи санаатын, майгытын туһунан этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый, непоколебимый (о характере человека)
[Мэхээлэ:] Аҕаа, мин эйигин ити курдук тыйыс, кытаанах буолуо дии санаабат этим ээ. А. Софронов
Тыйыс саха саҥарбата, Тымныытык мичээрдээтэ, Тииһин эрэ хабырынаат, Хааннааҕынан силлээтэ. И. Гоголев
— Ааттаммат кыыл дуо? — диэн истэ-истэ, уҥуохтара салҕалаабыт дьоннор, билигин адьырҕа кыыл кистэлэҥнээх күүһүн утары барар биир тыйыс санааны ылыммыттара тас да бодолоруттан биллэр этэ. Л. Попов
△ Кытаанах, дьэбир (киһи тас көрүҥүн этэргэ). ☉ Строгий, суровый (о внешности человека)
[Ньургустай удаҕан — Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурга:] О-ой, дуҕа-ар, хааныҥ-сииниҥ тоҕо тыйыһай, хараҕыҥ-сырайыҥ тоҕо хатыылааҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Кырдьаҕастар кини тыйыс сэбэрэтиттэн толлон эмиэ саҥарбатылар. И. Гоголев
Кини тыйыс сэбэрэтин Хараҕа сырдатара, Олоҕун уордаах иэйиитин Сүрэҕэ сымнатара. С. Данилов
3. Кытаанах, ыар, суоһумар (хол., дьылҕа, оҥоһуу). ☉ Жестокий, безжалостный, беспощадный (напр., судьба, рок)
Уол оҕо оҥоһуута Тыйыс буолар куолута. С. Тарасов
[Кубалар] Кыһыйаннар, айманаллар — Көппөт тыйыс аналтан, Уонна кистээн ытаһаллар, Уолҕамчы, ыар санааттан. И. Федосеев
Кырдьар сааһыгар маннык тыйыс дьылҕа көһүтэрин өйүгэр да оҕустарбатах буолуохтаах. Сэмээр Баһылай
△ Элбэх эрэйдээх, сордоох-муҥнаах (үйэ, кэм туһунан этэргэ). ☉ Несчастный, полный страданий; суровый, бедственный, гибельный (о времени, эпохе)
Сиритэ ытыллыбыт Бойобуой знамябыт, Чэбдик тыалга тэлибирээ, Эн биһиэхэ кэпсээ, кэпсээ Буорах аһыы сыттаах дуолан, Тыйыс ааспыт кэм туһунан. И. Гоголев
Ол тыйыс кэмнэргэ ол оҕотук кыысчаан Дьон муҥун, эрэйин чэпчэтэри сатыыра. М. Ефимов
Олоххо табыллыбатах, Ылдьаа курдук, батталга-хараҥаҕа самнары баттатан, хаарытибиини кэстэрэ сатаабыт былыргы тыйыс, күтүр үйэҕэ кэмнээх эбитэ буолуо дуо? Н. Заболоцкай
4. Олорорго кытаанах, ыарахан усулуобуйалаах (килиимэт туһунан этэргэ). ☉ Суровый, неблагоприятный для жизни (о климатических условиях)
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хотугу сири, ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйатыгар сүөһү кыстыгын тэрийии ураты боччумнаах миэстэни ылар. ТВН ФБНь
Саха өрөспүүбүлүкэтин тыйыс айылҕатыгар, тоҥ буоругар эҥин эгэлгэ отонноох култууралары үүннэриэххэ сөп. ЧМА МУХСҮү
5. Кытаанах, чиҥ, бөҕө (хол., тирии туһунан этэргэ). ☉ Прочный, плотный, крепкий (напр., о коже)
[Ньургун Боотур] үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы кэтэн кэбистэ, алта хос дьапталҕа сарыы тыйыһын мунньан оҥорбут сону, дыгдатчы кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
Сарыы тыйыһыттан, саары килбэлдьигэһиттэн бэйэбэр сөрү-сөп сону, ыстааны, этэрбэһи кэтэрим. Болот Боотур
Буолуоҕа тугу да тулуппат кыахтаах, Буолуоҕа барыны сатыыр маастар; Ханнык да хатан киниэхэ самныаҕа, Тыйыс да ыстаал сымныаҕа. С. Зверев
ср. алт. тыгыш ‘тесный, тугой, плотный, крепкий’

туохт.
1. Хараҥа өҥнөөх буол, хара буолан көһүн. ☉ Темнеть, чернеть
Тэйиччи соҕус кырдал үрдүгэр хоруобуйата суох улахан ампаар дьиэ хараарда. Н. Габышев
Наахара хараҥа ойуур иһинэн баран иһэн, туох эрэ харааран турарын көрдө. Т. Сметанин
Ыарыылаах хортуоппуйу хайа быстахха иһигэр биһилэхтии төгүрүччү дьураалаах буолар. Кэлин онтон бэргээн, тарҕанан хортуоппуй иһэ хараарар, сытыйан барар. ФНС ОАҮүС
2. Киртийэн хараҥа (хара) өҥнөөх буол, киргэ биһилин, кирдээх буол. ☉ Запачкаться, загрязниться
Ырбаахы килэрийэ хараарбыт саҕатын көрөн баран санаарҕаан олорбохтоото. И. Гоголев
[Алааппыйа:] Ити мас көтөҕөн киирдим да, илиим хараарбата (олорон табах тардар). А. Сыромятникова
Илии кэриҥэ кирдээх, уот төлөнүгар тордонон илии кэриҥэ хараарбыт биэс-түөрт киһи аһыыр алтан чаанньыгын ылла [отчут]. «Чолбон»
3. кэпс. Уутуй, ууллан хаал, суох буол (хаар туһунан этэргэ). ☉ Таять, исчезать, чернеть (о снеге)
Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
Халдьаайы сирэйэ харааран, халыҥ хаар хара уу буолан халдьыгырыы уһунна. М. Доҕордуурап
Саас этэ. Хаар ууллан, сир харааран, күөх от саҥардыы бытыгыраан эрэрэ. «Чолбон»
♦ Аата хараарыа — аатын киртит диэн курдук (көр аат I)
Дьахтары сынньар, мөҕөр умнуллуоҕа, сүтүөҕэ. Биир эмэ оннук киһи баар буоллаҕына — иирбит ыт курдук туора көрүллүөҕэ, аата хараарыаҕа, сирэйэ киртийиэҕэ, онтон атын буолуор сатаммат. П. Ойуунускай
Чуо мин туспар кыһалларынааҕар оскуола аата хараарыа диэн айманара ордук улахан быһыылаах. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар — айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) диэн курдук (көр айах I). Күтэр Уйбаан буоллаҕына бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Бэлэһэ хараарар (кытарар) (көр бэлэс). — Айыы, күтүрү ол мин туох диэн сымыйалыам буоллаҕай? — Төһө да мэлдьэһэн, бэлэһиҥ хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап. Көхсө хараарда — утатан ыксаата. ☉ Испытывать сильное желание пить, жажду
Иһэргэ ыраас уу суоҕа, аспыт саппааһа бүппүтэ. Аччыктаан аҥаарбыт буолбута, утатан көхсүбүт хараарбыта. И. Сосин
«Бүгүҥҥү күннээххэ утатан көхсүм хараарда», — ыалдьыт дьахтар итии чэйи ыйырбахтыы иһэн, хараҕын быһыта симмэхтии олордо. М. Доҕордуурап
Мин бааһыран сытарбын билэбин. Уу иһиэхпин олус баҕарбыппын. Утатан көхсүм хараарбыт. «Чолбон»
Күлүгэ хараарбыт көр күлүк. Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа… Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэм суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов
«Күн ыраахтааҕыны, айыы тойон таҥараны олус умнума эрэ. Тылгын уһатабын диэн күлүгүҥ хараараарай?» — кинээс кыыһыран барда. М. Доҕордуурап
Күнэ хараарда көр күн. Хаһан эрэ кыһалҕаҕа ылларан, күнэ харааран сылдьар устудьуон уолчаан куруук, Семён Романович преподавателин дьиэтиттэн уларыйан тахсыбыта. Н. Лугинов
Сибилигин аҕай тырымныы дайар аҕам, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. М. Доҕордуурап
Умайар уот куйааска тамаҕыҥ кууран, бэлэһиҥ хатан, күнүҥ харааран турдаҕына, ууга тэҥнээх тугу булуоҥуй?! П. Аввакумов
Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Куотан иһэр фрицтэр Хойуостана түстүлэр, Тэскилээн эрэр немецтэр Тилэхтэрэ хараарда. С. Васильев
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илииилиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
«Чэ-чэ. Бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тыына хараарда — 1) көхсө хараарда диэн курдук. Биитэр эн хатыҥыҥ былаҕа Сут дьылтан тыына хараарар Дьадаҥы биир ала ынаҕар Абырал буолта буолаарай? Эллэй
Тот киһи маннык күннэргэ дууһалыын, санаалыын сырдыыр, оттон аччык киһи тыына-быара ордук хараарбыкка дылы буолар. «ХС»; 2) өллө, тыына быһынна. ☉ соотв. отдать богу душу
Отонун төлө тутта, Оронугар оҕутта, Хамсаабакка хам барда, Хаарыан тыына хараарда. В. Чиряев. Субу айыы — кэрэ кыыс доҕоро өллөҕүнэ кини [Куралай Кустук] эмиэ тыына хараарыах курдук, туостуу кубарыйа көҕөрөн, доҕорун одуулуу-кэтии, далбааран тураахтаата. Д. Апросимов
Хараара иирбит — хараарчы иирбит диэн курдук (көр хараарчы II). [Мэхээс оҕонньор:] Хараара иирбиппин… Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, мата сыстым дии. П. Ойуунускай
Уруһуйунан хараара иирэн истибэтэх да, суруйбатах да тиэмэтэ элбэх буолан таҕыста. Н. Босиков
Хаана хараарбыт — хаана (хаана-сиинэ) ыараата диэн курдук (көр хаан). Аҕам сүрдээҕин кыыһырбыт Хаана хараара уларыйбыт. Саха фольк. [Тыыхан] Уруккута-уруккутунан эрээри хаана хараарбыт, сылайбыт-элэйбит көрүҥнээх. Н. Босиков
Киһини өлөрбүт киһини хаана-сиинэ ыараабыт, хараарбыт киһи дииллэр. КОК