1) имеющий ноги; с... ногами; атаҕа суох безногий; икки атахтаах человек (букв. двуногий); муҥ маһы кэрийбэт , икки атахтааҕы кэрийэр посл. горе ходит не по деревьям, а по людям; 2) имеющий ножки, опору; с... ножками, с... опорой # сүүрэр атахтаах зверь.

союз 1) разд. или; киир эбэтэр таҕыс входи или уходи; 2) разд.-перечисл. или; эбэтэр оскуолаҕа, эбэтэр дьиэҕэр хааллардаҕыҥ ты, вероятно, оставил (это) или в школе, или дома; эбэтэр үлэлээ, эбэтэр сынньан или работай, или отдыхай; 3) присоед. а также, и; бочугурас, хабдьы, куртуйах эбэтэр улар түбэһээччи обычно попадаются рябчик, куропатка, тетерев или глухарь; тоҕо саҥарбаккын, эбэтэр сөбүлэстиҥ дуу ? почему молчишь, или ты согласился?; 4) поясн. или, то есть; икки атах, эбэтэр киһи, сатаабатаҕа суох нет того, чего не умёл бы двуногий, то есть человек.

I. два, две; пара; икки аҥы а) на две части, на две половины; б) в противоположные стороны (разойтись, побежать); иккиттэн биирэ одно из двух; икки харах глаза; икки илии руки; икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы погов. всё равно, что лишиться мяса двух жертвенных животных (соотв. за двумя зайцами погонишься - ни одного не поймаешь); 2. союз соед. и, да (при однородных членах предложения); ийэ икки аҕа икки отец да мать; ытыыр икки күлэр икки аҕас-балыстар погов. смех и плач — родные сестры # икки арда а) промежуток, расстояние (между двумя предметами); куорат уонна дэриэбинэ икки арда расстояние между городом и деревней; б) между; кинилэр икки ардыларыгар между ними; икки ардыларыгар уу тохтубат их водой не разольёшь (букв. между ними вода не просочится); икки атахтаах человек (букв. двуногий); икки атах тэҥэ суох см. киһи : киһи тэҥэ суох ; икки саары икки ардыгар в нерешительности (быть, оставаться); ни туда ни сюда; икки сирэй буол = быть лицемерным, двуличным; иккитэ эрбэҕин эргитиэ = он тебя обведёт вокруг пальца; он будет водить тебя за нос; икки харахпар көстүмэ ! долой с глаз моих!; ити икки ардыгар между тем, тем временем; ол икки ардыгар между тем.

I
төһө ахс. аат.
1. 2 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 2
Иккигэ иккини эптэххэ түөрт буолар. Мин икки ынахтаахпын, биирдэһэ тарбыйахтаах. Күндэ
△ 2 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 2
Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс ном.). «Түөкүн! Разбойник!»- Икки уол икки тылынан суору мөҕөн баран, күлүстүлэр. Амма Аччыгыйа
2. Икки сааһы бэлиэтиир, көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст - 2 года. Сиэним иккитэ буолла
3. Оскуолаҕа куһаҕан билиини бэлиэтиир сыана (сурукка кавычкаҕа ылыллар). ☉ Школьная оценка успеваемости, означающая «неудовлетворительно, плохо»
Уолум «иккини» ылан кэллэ. Биһиги кылааспыт оҕолоро «иккини» ылбат туһугар охсуһаллар.  Бу чиэппэргэ «иккини» ыллаҕына - сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
♦ Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ - эн биһи эрэ истэрбитигэр, атын дьон истибэтигэр эттэххэ. ☉ соотв. между нами говоря
- Оттон, бэйэ ыккардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров
[Аркаас - Сибиэтэҕэ:] Бэйэ иккэрдигэр эттэххэ, булка-аска иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов. Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) - улахан доҕордуулар, куруук бииргэ сылдьаллар. ☉ соотв. водой не разольешь кого-л. (букв. между ними вода не просочится)
Кинилэр икки ардыларыгар уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэннэрэ тиксиһэ да буоллар, эр дьоннор соччо бодоруспаттар. Ол оннугар дьахталлар икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Софр. Данилов
Кинилэр аан бастаан куска, куобахха саалана сылдьан билсэн бараннар, Мишка уол көрүгэр-нарыгар тардыллан, бэрт сотору икки ардыларыгар уу тэстибэт дьоно буолан хаалбыттара. Р. Кулаковскай
Оттон киэһэ буоллар эрэ сүтэн хаалаллар - икки ардыларынан уу тохтубат буолан эрэллэр. В. Панова (тылб.)
Икки атаҕынан куоппут көр атаҕынан куоппут. Кини Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут. П. Аввакумов. Икки атах (атахтаах) фольк. - киһи; киһи аймах. ☉ Человек; человечество (букв. двуногий (с двумя ногами))
«Кини диэтэх уу ньуурун, Уоттаах хараҕын утаран Туруулаһан кэпсэтэр, Дьохсооттоһон мөккүһэр Биһиги сирбитигэр Икки атах суоҕа», - дииллэр. С. Данилов
Үлэ баар ээ, сэгэрдэриэм, икки атахтааҕы абырааччы. «ХС»
Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуоҕай!.. Суорун Омоллоон. Икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук фольк. - икки олус бөдөҥ, саллыылаах көрүҥнээх бөҕөтаҕа дьону (үксүгэр бухатыырдары) хоһуйан этии. ☉ Эпитет, употребляемый по отношению к двум борцам огромного роста, устрашающей наружности, с мощной мускулатурой
Ол кэннэ ньылбы сыгынньахтастылар: ортолоругар эрэ түнэ үс илии халыҥ холобурдаах сыалыйаны кэттилэр да, икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр. Ньургун Боотур. Иккигэ иккини эппит курдук калька - олус үчүгэйдик, ымпыгар-чымпыгар тиийэ (бил, быһаар). ☉ Как дважды два
Устудьуоннар кинини, иккигэ иккини эппит курдук, чуолкайдык билэллэр. Н. Босиков. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) - тугу эмэ гынарга үөрүүнэн сөбүлэһэбин. ☉ Полностью согласен, с радостью поддерживаю (букв. свои обе руки поднимаю (двумя руками согласен))
Мин «Заряны» [теплоход аата] кытта барсарга икки илиибин уунабын. «Кыым»
Чэ, ол эрэн ыйытыыгар хардарыым: бастаан кэллэҕим утаа эбитэ буоллар, бука, икки илиибинэн сөбүлэһиэх, бэркэ табыллыбыт киһинэн ааҕыныах этим. ВВ ЫСЫ. Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт - илии үлэтигэр барыларыттан бастыҥ. ☉ Самый лучший, не имеющий равных (работник)
Ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов. Икки илиилээх - киһини кимин көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх киһи (үксүгэр ууһу этэллэр). ☉ Человек (обычно кузнец), качество работы которого всецело зависит от клиента (букв. с двумя руками)
Ньылбакы уус икки илиилээх.  Икки илиилээх, халбас харата рецензеннэр эмиэ баар буолааччылар. «ХС». Икки илиитинэн түстэ - үлүмнэһэн, өрүһүспүттүү саба түс. ☉ Набрасываться с жадностью на что-л. Ньиэмэс, өс киирбэх, мичээрдээн тииһэ килэҥнээтэ, килиэпкэ икки илиитинэн түстэ. И. Никифоров. Икки иҥиирдээх кэпс. - күүстээх үлэҕэ олус тулуурдаах, сылайбат-сындалыйбат. ☉ Очень выносливый, выдерживающий большую физическую нагрузку (букв. с двумя сухожилиями, двужильный)
- Хатыҥнаахха от тиэйиллибит сыарҕата турар. Ону пиэрмэҕэ илдьэн биэрдэргин? - Улаатыгар оҕолор, бу икки иҥиирдээх оҕону булбут дии, - ийэм эбии күүдэпчилэнэр. Нэртэ. Икки кулгаахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя ушами)
Ону [түүл түһээбиппин] икки кулгаахтаахха кэпсии илигим, дьэ кэпсээтэҕим бу... П. Ойуунускай
Дьэ, икки кулгаахтаах хаһан да истибэтэх сүллэр этиҥэ! «ХС». Икки куобаҕы эккирэт калька - икки араас сыалы-соругу тэҥҥэ толорорго дьулус. ☉ Гоняться за двумя зайцами
Сүрүн үлэтин таһынан үрүҥ көмүстэн ытарҕалары уонна биһилэхтэри кутан кэтэх аанынан ботуччу сыанаҕа атыылыыр идэлэммитэ. Икки куобаҕы эккирэтэн, кини бүгүн суут ыскаамыйатыгар олорор. «Кыым». Икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит түөлбэ. - киһини үчүгэй кэмигэр (атастаһан, доҕордоһон) туһанан баран, куһаҕан буоллаҕына быраҕан кэбиһэр. ☉ Отвернуться от кого-л., оставлять кого-л. за ненадобностью, считая более ненужным (букв. он ударил себя по головкам обоих бедер)
Бу сылы кыайбат кэм устатыгар Нил Нестерович кинини бэйэтин туһатыгар илдьэ сылдьан, ылгын уол оҥостон албаҕалаан аһаан, уйан сирин таба тайанан арыгыга үөрэтэн баран, таһырдьа быраҕан баран, икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит эбит. Н. Босиков. Икки саары икки ардынан (ардыгар) - иэмэ-дьаама биллибэт курдук, быһаарыыта суохтук, саараҥнык, саарбах соҕустук. ☉ В неопределенности, в нерешительности, в неуверенности (быть, оставаться)
Ити курдук Уйбаан ойоҕунаан, соччо этиһэн барбакка, эйэлэһэн үчүгэйдии буолбакка, икки саары икки ардынан, хайдах эрэ үгүс аҥарын саҥата суох балай эмэ өр олордулар. А. Софронов
Мин санаабар, хайаан да туох эмэ буолуохтаах. Бу курдук икки саары икки ардыгар олоруо суохтаахпыт. Болот Боотур
Икки сирэй (сирэйдээх) көр сирэй. Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Икки сирэй эбиккин дии? А. Федоров. Икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук фольк. - кыраһыабай дьахтар уһун синньигэс сыыйыллаҕас хаастарын ойуулаан этии. ☉ Постоянный эпитет народных сказителей, характеризующий брови красивой женщины (букв. как будто два серых горностая по одной линии протянули)
Икки сур кырынааһы Субуруччу туппут курдук Субуллаҕас хаастаах эбит, Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур. Иккитинэн истибэт - истиэн да баҕарбат, адьас буолуммат (хол., көрдөһүүнү). ☉ И слышать не хочет, не допускает даже разговоров о ком-чем-л. (букв. своими двумя (ушами) не слышит)
Кини хаартылыырын ойоҕо бэркэ буойа, ытыыытыы көрдөһө сатыыра да, эрэ иккитинэн истибэт этэ. А. Софронов. Иккиттэн биирбит <буолуо> - икки утарсыылаах киһиттэн биирбит хотуо, кыайыа. ☉ Победителем будет один из нас (двоих)
Дьэ, иккиттэн биирбит! Эбэтэр кини уурайдын, эбэтэр мин. И. Никифоров. Иккиттэн биирэ - эбэтэр үчүгэй, эбэтэр куһаҕан буолуо; эбэтэр барытын ситиһиэм, эбэтэр төрүт мэлийиэм. ☉ соотв. либо пан, либо пропал
«Очукуо» [хаарты оонньуута] итинник ээ - бүтэһик хаартыгын: «Иккиттэн биирэ», - диэн баран ылаҕын. «ХС». Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө көр эрбэх. Икки уот икки ардыгар - икки утарыта күүстэр икки ардыларыгар, икки өттүттэн куттал суоһуур түбэлтэтигэр (түбэс); хайа да диэки буолуоххун билбэт кыбыстыылаах балаһыанньаҕа (түбэс). ☉ соотв. между двух огней (находиться, быть)
Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
Мохоо төһө да икки уот икки ардыгар кыбылыннар, биир да тылы быһа ыһыктыбакка сөллөйө сытыйан олордо. «ХС». Икки хаамыылаах сиргэ - чугас баҕайы, бэрт чугас. ☉ Совсем близко, недалеко, в двух шагах
Хоп-хойуу, ньалака түү кэриэтэ сымнаҕас хаар түһэн үллүктүүр. Иннигэр икки хаамыылаах сиргэ туох баарын кыайан арааран көрбөккүн. Софр. Данилов. Икки хараҥаҕа - сарсыарда букатын эрдэттэн, халлаан сырдыан инниттэн киэһэ хойукка, хараҥа буолуор диэри. ☉ С самого раннего утра до позднего вечера, от темна до темна
Кыайыы туһа дии-дии икки хараҥаҕа харбыалаһарбыт. С. Никифоров
Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки хараҥаҕа. Фронт туһугар күүстээх үлэ оргуйар. Оҕонньоттор, эмээхситтэр, сэриигэ барбатах ыарыһахтар икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Адам сир хоруппута, үүнүү ыһан икки хараҥаны ыпсаран үлэлээбитэ. «Чолбон»
Кинилэри сүһүөхтэригэр туруораары Софья эмээхсин төһөлөөх икки хараҥаны силлэһиннэрбитэ буолуой?! «Кыым»
Икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри көр икки харанаҕа. «Мантан инньэ бэйэни харыстаннахха, үчүгэйдик эмтэннэххэ сатанар», - диэн санаалар өйүгэр охсуталаан аастылар да, хаһан да хара тыаны икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри кэтэ сылдьан, ону тутуһуо баара дуо. «ХС». Икки харахпар көстүмэ - киэр буол, көрүөхпүн да баҕарбаппын. ☉ Вон!, прочь отсюда!; с глаз долой
Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев
Чэ, итиэннэ икки харахпар көстүмэ, киэр буол. Н. Якутскай. Икки харахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя глазами)
Ылалларын [уоралларын] икки харахтаахха көрдөрүөхтэрэ диэтэҕиҥ дуу?! М. Попов
Өрүс илин өттүгэр төһө эмэ күлүмүрдэс күн түһэн олорорун курдук, икки харахтаах көрбөтөх дьиктитэ буолла. «ХС»
Иһигэр икки муостаах киирбит көр ис IV. Охсоору гынна диэбиттии, Кулаак кэннинэн чинэрийдэ, Ол-бу диэн үөҕэн имиттим, Икки муостаах испэр киирдэ. Баал Хабырыыс. Сир-халлаан икки ардыгар - 1) туох да көрүүтэхарайыы-та суох, ким да өйөбүлэ, көмөтө суох (кими эмэ ханна эмэ хааллар). ☉ соотв. на произвол судьбы (оставлять кого-л.); между небом и землей (находиться)
[Кырдьаҕас:] «Ахсааным айыы дойдутугар сиппэтэҕинэ, таҥара сирхаллаан икки ардыгар хаалларыа», - диэн илдьит ыыталаабыта. А. Сыромятникова
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «ХС»; 2) дьиэтэуота суох, иэмэ-дьаама биллибэт балаһыанньаҕа (хааллар). ☉ Без жилья, без пристанища, в неопределенном положении (оставлять кого-л.)
Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», - диэн махтаныаххын билиминэҕин, эн... Амма Аччыгыйа
<Икки> хараҕа туолар көр хараҕа туолар. Иҥсэлээх иинин буоругар икки хараҕа туолар (өс хоһ.). <Икки> хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) көр хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн). <Икки> хараҕын уутунан суунар көр хараҕын уутунан суунар. Ити соҕотох уолгун эрдэттэн аһыйан, икки хараҕыҥ уутунан сууннуҥ дуо? И. Гоголев
<Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт буолла көр хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Икки хараҕым үүтэ көстүбэт буолан кэллим эбээт. Н. Босиков
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна... Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
<Икки> ытыһа уот аһыйан хаалла көр ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла. «Тур, атаһыҥ Манчаары кэллим», - диэбитим. Инньэ диэн бүтүөм икки ардыгар батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ
◊ Икки арда - биир сиртэн атын сир ырааҕа; икки туох (ким) эмэ бэйэ бэйэлэриттэн ырааҕа. ☉ Пространство, разделяющее два пункта; расстояние между кем-чем-л.
Кырдьык, ити икки эрээт икки арда быдан кыараҕас. Үлэлииргэ моһуоктуо. П. Егоров
Икки маяк икки арда биэс килэмиэтир. ВНЯ М-5
Москва уонна Минскэй икки арда төһөнүй? ВНЯ М-5. Икки өлүүлээх (сыллаах) үүнээйи көр үүнээйи. Икки өттүгэр - туох, ким эмэ уҥа, хаҥас өттүгэр (хол., тугу эмэ уур). ☉ По обе стороны; справа и слева от кого-чего-л.
Дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитин бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Суолларын икки өттүгэр субу-субу бөһүөлэктэр. Күннүк Уурастыырап
Икки састааптаах этии көр этии. Икки туочука көр туочука. Ааптар тылларын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука турар. ЕНВ СТ. Икки тылланыы - киһи икки тылы билиитэ, туһаныыта. ☉ Двуязычие
Икки тылланыы билиҥҥи олох ирдэбилэ буолла.  Норуоттар - олоххо хардарыта сибээстэһиилэрин саамай боччумнаах түмүгүнэн икки тылланыы сайдыыта буолар. «ХС»
тюрк. еки, ики, икки
II
ситим т. Этии биир уустаах чилиэннэрин пааралаан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и, да)
Сир халлаан икки, Силлиэ ытыйбытын курдук, Титирии ньиргийэ тураллар. П. Ойуунускай
Ньукулай, Мэхээлэ икки кэпсэтэ-кэпсэтэ киирэллэр. А. Софронов
Биирдэ Күтэр Чыычаах икки кыттыспыттар. Суорун Омоллоон
△ Үгүстүк хатыланан туттуллар (оччоҕо биир уустаах чилиэннэр ыккардыларыгар соппутуой турбат). ☉ Может повторяться несколько раз (при этом запятая между однородными членами не ставится)
Ыт эмиһэ икки Кэччэгэй баай икки син биир. Саха фольк. Маайа икки Бүөтүр икки аны кинилэр дьылҕалара атын дьон илиилэригэр түбэһэрин биллилэр уонна онтон куттаналлара улаатта. Эрилик Эристиин
Кириисэ ааһан иһэн, Тимэппий иккини Өрүүскэ иккини көрөн саараан туран баран, мас быыһыгар саһан туран иһиллиир. Күндэ

1. аат.
2. Тыынар тыыннаах үктэнэн хаамар, сыҕарыйар лабаата. ☉ Нога, ноги
   Харытыана хамначчыт эрэйдээх, үүт-үкчү бэски курдук биэтэҥнээн, атаҕа ибирдээн, уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
   Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ... икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҕа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
   Кыыла аҥаар босхо атаҕынан киһини сиритэ-хайыта сынньар. М. Чооруоһап
   Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
3. Дьиэ тэрилэ, тутуу эҥин сиртэн өндөччү турарыгар аналлаах тирэх. ☉ Ножка чего-л. (мебели, строения и т. п.)
   Ити устатыгар мөлтөөтөр мөлтөөн иһэр уот сырдыга дьиэ эркиниттэн, сыҥаһаттан, остуол атаҕыттан хастанан оһох диэки сыҕаллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   [Сеня] быаны аһаҕаска уган таҥнары субуйбахтаан ылан, төрдүс кириэс атаҕар баайда. Эрилик Эристиин
   Төгүрүк остуол оһох иннигэр үс атаҕын туора кэбиспит, ол таһыгар торбос ыстааннаах үс кыра уол ыалдьыттары соһуйбуттуу көрөн тураллар. М. Доҕордуурап
4. Уу хонууга эбэтэр хонуу тыаҕа синньээн тахсар уһуга, муннуга. ☉ Водное пространство, вдавшееся в сушу, или суживающаяся часть равнины, поляны
   Бэттэх, күөл атаҕын арҕаа баһыгар, оттонор кэҥэс ходуһа баар. «ХС»
   Тииттэр быыстарынан элэҥниир сырдык диэки туора хааман тахсыбыта, кинилэр ырааһыйаларын хотугу атаҕа эбит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ куһаҕан, туһаныллыбат өттө. ☉ Плохая, негодная часть чего-л.. Мас куһаҕан өттө, атаҕа эрэ хаалбыт
6. даҕ. Мөлтөх, куһаҕан, улахан көдьүүһэ суох. ☉ Неважный, плохой, не приносящий большой пользы. Барбах дьон бастаатылар, Атах дьон ортулар, Кэтэххэ сылдьааччы Кэтэҕэриин кэллэ, Оһох төрдүгэр олохтоох Уот иннигэр көһүннэ. Саха фольк.
   тюрк. адак, азак, айак
   ♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор — 1) кими эмэ улаатыннар, киһи-хара оҥор, үчүгэй буоларыгар көмөлөс. ☉ Вырастить, вывести в люди, сделать самостоятельным кого-л.
   Инньэ гынан атаххар туруордум, үөрэхтээх киһи оҥордум. С. Ефремов
   [Элбэх оҕолоох ыал] маны тэҥэ урууларын — тулаайах хаалбыт Ганя уолу иитэн атаҕар туруорбуттара. «Кыым»
   △ Туох эмэ кыаҕырарыгар, күүһүрэригэр көмөлөс. ☉ Помочь окрепнуть, встать кому-л. на ноги
   Куһаҕан салалтаттан холкуос үлэтэ улаханнык тоҕунна, саҥа тэриллибит холкуоһу атаҕар туруоруохха диэн холкуостаахтар бука бары кытаанах соругу ылыннылар. Күндэ
   Агитационнай үлэни Атаҕар туруоруохха, Актыыптар дьылҕаларын Ааныттан тупсарыахха, Маассаны кытта сибээһи Бары өттүнэн өйүөххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай; 2) аймаа, сүүрт-көтүт; киэҥник тэрийэн ыыт, күүһүрт. ☉ Заставлять кого-л. активно действовать, принимать деятельное участие в чем-л.
   Улахан кулуба оннооҕор ытыс саҕа ыйаах кэллэҕинэ ыксыыр, толорторо охсоору бүтүн улууһу атаҕар туруорар. Болот Боотур; 3) үтүөрт. ☉ Вылечивать, избавлять от болезни
   Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. Махталлаах кыыс, үчүгэйкээн кыыс. В. Протодьяконов. Атаҕар үҥк — улаханнык ааттаһан, сүгүрүйэн туран тугу эмэни көрдөс. ☉ Кланяться в ноги, сильно прося о чем-л. (букв. молиться его ногам)
   Кимтэн талаанбылдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, дьон кыратык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
   Хор, бу оҕоҥ миигин атаҕар үҥтэрээри кэлбит эбит дии. Суорун Омоллоон
   Мин, эн курдук, Унньуула Уйбаан уолун атаҕар үҥүөм суоҕа. Р. Кулаковскай. Атаҕа сири билбэт буолла — 1) олус улаханнык үөрдэ. ☉ Сильно обрадоваться чему-л., быть на седьмом небе; не чуять ног под собой
   Уол үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэт буолла. Болот Боотур
   Дьэ, табаарыс Мэхээлэ, үөрүүбэр атаҕым сири билбэт буола сылдьар. Оҕом манна баар буолуоҕа диэн кэлбитим. С. Ефремов
   Бүөтүр атаҕа сири билбэт буола үөрэн, уу баһан таһааран, куобаҕын буһаран, ытынаан үллэстэн мииннэри-оттору сиэн, дуоһуччу утуйан турда. Р. Кулаковскай; 2) олус улаханнык куттан, уолуйа куттан. ☉ Находиться в сильном страхе
   «Тохтоо!»— диэн кэнниттэн ким эрэ саҥата хаһыытаан баран, ытан хаалбыта. Дабыыт сүүрбүтүн кубулуппатаҕа, кэннин да хайыһан көрбөтөҕө. Кини атаҕа сири билбэт. Д. Таас. Атаҕым үктэниэ суоҕа — аны төрүт сылдьыам суоҕа (үксүгэр өһүргэнэн этии). ☉ Нога моя не ступит, ноги моей больше не будет
   Үчүгэй аҕайдык кэһэтэ иликкитинэ, ити кылааска мин атаҕым үктэниэ суоҕа. Софр. Данилов. Атаҕынан куоппут — тэскилээбит, түргэнник куоппут (туох эмэ улахан кутталтан). ☉ Дать стрекача, обратиться в бегство (от какой-л. опасности)
   Арыычча бэйэтин былдьата сыста. Атаҕынан куотта. Суорун Омоллоон
   Икки сыл аастар да, өтөрүнэн атаҕынан куотуох да, сууккасокуоҥҥа түбэһиэх да чинчи Туоскуҥҥа суоҕа. Софр. Данилов
   Манна биирдэ оннук дьылга биир эдэр дириэктэр бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Атаҕынан куоттар — тугунан эрэ куттаан, түргэнник куотарын ситис. ☉ Испугав, обратить кого-л. в бегство
   Геллерт дружинниктара демонстраннары үүртэлии сатаабыттарын бэйэлэрин үлтү үөҕэн, иһиирэн, атахтарынан куоттарбыттар. П. Филиппов. Атаҕынан эргэ барбыт эргэр. — сүктэн барбакка, тугу да ылбакка, күрээн эргэ тахсыбыт. ☉ Убежать из родного дома и тайком выйти замуж (без приданого, благословения родителей)
   Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова. Атаҕын да укпат — олох сылдьыбат, киирэн да тахсыбат. ☉ Совсем не ходит, не бывает; ни ногой
   Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуох этэ. Р. Кулаковскай. Атаҕын иминэн — көрбөккө, атаҕынан бигээн. ☉ Вслепую, ощупью (идти, ходить)
   Айылҕа ити кубулҕатын кытта мөккүспүттүү, Кириһээн хабыс-хараҥаҕа атаҕын иминэн баран истэ. Д. Таас
   Көстөкүүн уола сирдээбэт буолтун кэннэ бэйэтин өйүнэн, атаҕын иминэн чугас эргин сылдьара үһү. Н. Босиков
   Дөйөр улахан дьулаан тыас кулгааҕар барчалана түстэ, хараҕын симмитинэн атаҕын иминэн ыстанна. А. Сыромятникова. Атаҕын суолун хаалларбыт кэпс. — ким эмэ сылдьыбыт, хоммут бэлиэтэ, туоһута хаалбыт. ☉ Оставлять следы пребывания, оставлять признаки пребывания. Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн — тыаһаабакка, бэркэ сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, на цыпочках
   Кыргыттар атахтарын төбөтүнэн үктэнэн, таһырдьа таҕыстылар. М. Доҕордуурап
   [Сэмэн] ол сыттаҕына, Сиидэрэп оргууй аҕай туран, атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, быыс хаҥас өттүгэр барда. Күндэ. Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр — барар суолгун бэрт мөлтөхтүк, борутан эрэ көр. ☉ Еле, едва видеть дорогу
   [Аҕам] хараҕынан ыалдьан сытар. Арыычча атаҕын тумсун сирдэтэр буолан баран кэпсэтиэм диир. А. Софронов. Атаҕын тэҥнээ — өлөр. ☉ Убивать кого-л. (букв. ноги его подравнивать). Ол күтүр өстөөҕү бэйэтин курдук бандьыыт атаҕын тэҥнээбитэ. Атаҕын тэҥнээбит — өлбүт (үксүгэр күлэн, эҕэлээхтик эбэтэр сэтэрээн этэргэ тут-лар). ☉ Протянуть ноги (чаще всего употр. с чувством злорадства, ехидства)
   Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини [Макаары] сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ — киэр буол, миэхэ төрүт сылдьыма. ☉ Вон, прочь отсюда, убирайся; больше не ходи сюда
   Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыттан ылларбыт — моһуокка түбэспит, моһуокка ылларбыт. ☉ Он попал в затруднительное положение (букв. дать схватить себя за ногу)
   Арай мин ахсааҥҥа атахпыттан ыллардым, ботаника уруогар ботугуруур эрэ буолан хааллым. «Кыым»
   Аны ол сылдьаммын Алҕас тыллаһаммын, Атахпыттан ылларыам, Арааска барыам. П. Тобуруокап. Атах анныттан алдьархай — алдьархай буолара чугас баар (атах анныгар). ☉ Беда из-за ничтожного повода
   Атаҕын анныттан Алдьархай ааҥныырын Арааран билбэтэх Алаа харах мэкчиргэ, Тугу оҥоруон булбакка, Тула эргийбит. Р. Баҕатаайыскай
   Айаххыт күүгэнэ бүтүөр диэри Айдаарбыккыт иһин, Атаххыт анныттан Алдьархай тахсыаҕын Адьас көрбөтөххүт, Атаскааннарыам! П. Тобуруокап. Атах балай — мээнэ, сирэй хоту, чопчу сыаласоруга суох, бэйдиэ (бар). ☉ (Идти) куда глаза глядят, без цели, наугад
   Баһырҕас диэн ыта, икки-үс хонукка тоҥ балаҕаны кэтии сытан баран, ыксаан, иччилэрин сүтэрэн, атах балай барда. А. Софронов
   Ойон тура эккирээтим да, мин мээнэ атах балай, тыа устун, дьиэм диэки буолаарай диэн, сүүрэн истим. Н. Неустроев
   Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар, сорохторун айанньыттар, булчуттар булан мэй гыммыттар. Күннүк Уурастыырап. Атах кээһэ тур кэпс. — барыахтаах сириҥ диэки эрдэттэн бара тур. ☉ Заранее отправиться туда, куда должен идти; хоть немного сократить расстояние, которое предстоит преодолеть
   Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. Атах мээнэ көр атах балай. Сүөдэр, байааттаҥныы-байааттаҥныы, бириискэ бөһүөлэгин уулуссатын устун, атах мээнэ сукуҥнаан иһэр. Н. Якутскай
   Оннооҕор улахан дьон муннахтарына атах мээнэ хаамаллар, олороллорун, утуйалларын умналлар диэччилэр. С. Новиков. Уол муҥнаах атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. «ХС». Атах синньигэстии түөлбэ — бэйэтин аннынан санаан, сэнээн. ☉ Считая кого-л. ниже, хуже, недостойнее себя
   Тойоммут — бэдэрээтчит Кыбытыы Кынаачай — үс сүөһү үүрээччиттэн ала-чуо, атах синньигэстии, мин үрдүбэр түспүтэ. «ХС». Тэҥн. күрүө намыһахтыы. Атах соболоҥо — 1) сорукка эбэтэр сырыыга сылдьыбыт эрэй төлөбүрэ. ☉ Вознаграждение за услугу в качестве рассыльного или за расходы какой-л. поездки
   Атаххыт соболоҥун тугу иэстэһэҕит? СГФ СКТ
   [Сэмэниискэ Сэмиэнэп:] Атаххыт соболоҥор арыыйдатын бэйэҕитигэр харанныгыт ини. «ХС»
   Аҕыйах ыалга кыыран атаҕын соболоҥун төлөтөн төннүбүтэ. «ХС»; 2) эргэр. кэргэн тахсар кыыс сыбаайбаҕа сылдьыбыт аймахтарыгар кэргэн ылар киһи эбэтэр кини төрөппүттэрэ биэрэр бэлэхтэрэ. ☉ Подарки жениха или его родителей родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; 3) эргэр. ыалдьыттаабыттарыгар махтанан, дьиэлээх киһи ыалдьыкка биэрэр бэлэҕэ. ☉ Подарок хозяина гостю в благодарность за посещение. Атах тардыс — сатыы барыахтаах сиргэр көлөнөн, техниканан айаннаан сырыыгын түргэтэт уонна чэпчэт (үксүгэр айан суолун сороҕун эбэтэр хам-түм). ☉ Расстояние, которое предстоит пройти пешком, преодолевать на каком-л. транспорте, давая ногам отдохнуть (обычно часть пути)
   «Билбэт буоллаҕа дии, атаҕын тардыстаары гынаахтаабыта буолуо, ыксаан иһэр киһи», — диэтэ оҕонньор, билбэт буолан, дэҥнэтэ сыспыт киһини аһынар быһыынан. Амма Аччыгыйа
   Икки табабын бу Хабырыллаҕа биэрэбин, айанныырыгар, атах тардыстыа. Болот Боотур
   Түөрт уон арыыны сирэйдиир күннээх буоллахпытына, хоту дойду быһый атахтаах хараҥаччыларын — тамайа сиэлэр табаны атыылаһан атах тардыстыа этибит. Н. Босиков. Атах тириитэ баранна кэпс. — элбэхтик хааман, улаханнык эрэйдэннэ. ☉ Оставаться без ног; сильно уставать, доходить до полного изнеможения от продолжительной ходьбы (букв. не осталось кожи на ногах). Ынахтарын көрдөөн, атаҕын тириитэ баранна. Атах тэпсэн олорон — 1) тиэтэйбэккэ, дьоһуннаан, наҕылыччы, эйэлээхтик (кэпсэт). ☉ Спокойно, неторопливо, мирно (беседовать)
   Икки улуус кулубалара, атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
   Арай били атах тэпсэн олорон күнү быһа кэпсэтэллэрэ уурайда. НС ОК
   Атах тэпсэн олорон былыргыны-хойуккуну ыатарыы диэн кэлиэ дуо, суох буоллаҕа дии. Далан; 2) тэҥҥэ, тэҥнээҕин курдук. ☉ Наравне, как равный
   Үрэкиин үрдүк аатыгар, үтүө сураҕар кэтэх тардыһан олорон кэпсэтээри, атах тэпсэн олорон аахсаары, ох курдук оҥостон киирдим. Болот Боотур
   Кини, кимиэхэ да биллэ-көстө илик көннөрү уолчаан, эдэр хомуньуус, хайдах Ленин курдук улууттан улуу, сүдүттэн сүдү киһини кытта биир кэбиниэккэ атах тэпсэн олорон үлэлиэҕэй? «ХС». Атах угус кэпс. — тэҥҥэ сүүр, иэл-тиэл буол. ☉ Соперничать в беге на равных
   Ити [үс эргииргэ сүүрүү кэнниттэн тута] баттаһа барбыт ОПХ Кэнчээритигэр икки эргииргэ биир да ат атах уксубата. «Кыым». Атахха биллэр — түргэнник куот, тэскилээ. ☉ Улепетывать, давать стрекача (букв. давать знать ноге)
   Кэбигирэй Миитэрэй ойоҕо саҥарарын истэ сатаан баран, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, таһырдьа тахсан барда, атахха биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Ыаллар оҕолоро Хобороос-Хабырыыһы ыраахтан көрөөт, атахха биллэрэллэр. И. Гоголев
   Атыыр туртас куттал суоһаатар эрэ, ийэ туртаһы, тугуту быраҕан туран, ким-хайа иннинэ бэйэтэ атахха биллэрэр. И. Федосеев. Атаххар (сүһүөххэр) тур — 1) улаханнык, сыта ыалдьан баран үтүөр, өрүтүн. ☉ Поправиться, встать на ноги после долгой тяжелой болезни
   Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
   Били знаменосецпыт ый кэриҥинэн үтүөрэн, атаҕар турбута. С. Никифоров; 2) бэйэҕин кыанар-иитинэр киһи буол. ☉ Приобрести самостоятельность, выйти в люди
   Оҕолоро, дьэ, атахтарыгар тураннар, дьэ, саҥардыы кыанар-иитинэр буолан эрдэхтэринэ, хаһан да кыайан көппөт дьэбэрэтигэр умса тэпсиллээри сордонон эрдэҕэ. П. Ойуунускай
   Биһиги, эрдэ тулаайах хааламмыт, бэрт эрэйинэн атахпытыгар турдубут. Р. Кулаковскай; 3) кыаҕыр, күүһүр. ☉ Окрепнуть, разбогатеть
   Эрэнэбин, Азия атаҕар турдаҕына, эмэхсийбит капитал хоолдьуга үс бүк барыаҕа. Суорун Омоллоон
   Холкуостар атахтарыгар тураннар, үлэлэрэ баран истэҕинэ, холкуостар олохторо үчүгэйин, бытархай олорор олох куһаҕанын билэн-көрөн иһиэҥ. Күндэ; 4) өрө күүр, долгуй, күүскүн түмүн. ☉ Взбудоражиться, взволноваться; мобилизоваться. Ойуур баһаарын умуруораары нэһилиэк дьоно бары атахтарыгар турдулар. Атаххын да быктарыма — аны манна сылдьыма, чугаһаама. ☉ Прочь отсюда; больше не ходи сюда
   Инньэ гымматаҕына [ньымааттаспатаҕына] нуучча уонна олохтоох атыыһыттар манна аны атаххын да быктарыма диэн кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ буоллаҕа дии. С. Курилов (тылб.)
   Атаххын да угума көр атаххын да быктарыма. Ол оҕолор аны бассабыык буолбуттара. Мантан ыла ойуун дьиэтигэр атахтарын да угуохтара суоҕа. Болот Боотур. Икки атах — киһи, дьон, киһи аймах. ☉ Человек, род человеческий (букв. двуногий)
   Сүөдэрдээх ыкса күһүн буолуор диэри икки атахтаахха көстүбэттэр. Н. Якутскай. Өлөксөй оҕонньор оҕуһун Күүстээх Уйбаан уол кыайбытын, икки атахха иҥиирдээх дьоннор баалларын сөҕөллөр-махтайаллар. И. Бочкарев. Икки атаххынан куот — куот, куотан бар. ☉ Обратиться в бегство (букв. убегать двумя ногами)
   Кини [Хабыыча] Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, «үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут». П. Аввакумов. Түөрт атах буол — түөрт лабааҕынан сиргэ тайан. ☉ Встать на четвереньки
   Бурхалей атын эргилиннэри тардан киһитин диэки хайыспыта, саллаат, саҥардыы төрөөбүт кулун чэрчилээри туран үнүөхтүүрүн курдук түөрт атах буолан, көрө-көрө сытан барда. Эрилик Эристиин
   Ийэ ис киирбэх Болоту төлө тутан кэбиспитэ, киһитэ, түөрт атах буолаат, бастыҥ орон анныгар сылыпыс гынан хаалла. Н. Заболоцкай
   Ол да буоллар, Никешин биһиги бэрт сэрэҕинэн, үксүн сыыллан, арыт түөрт атах буолан аттаан эргэ шахтаҕа чугаһаабыппыт. Н. Якутскай. Тэппит атаҕын кубулуппат — бастаан хайдах сүүрбүтэй да, ол тэтимин сүтэрбэт. ☉ Бежать с начала до конца в одном темпе
   Туолума төрдүттэн Мырылаҕа, үһүөйэх биэрэстэ сиргэ, Роман, үөрбүт-көппүт уол, тэппит атаҕын кубулуппакка тиийдэ. Ф. Софронов
   Дуня, көлөһүнүн ырбаахытын сиэҕинэн туора садьыйасадьыйа, тэппит атаҕын кубулуппакка истэ. КН ТДь
   Ыт атаҕын тут көр ыт. Күөспүтүн өрүммүт икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ, быһата, ыт атаҕын туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Эт атаҕынан — сатыы, сатыы хааман. ☉ Пешком, без помощи каких-л. средств передвижения
   Көлө диэн суох, көрбөтөхпүт да быданнаата, эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
   ◊ Атах бөтөҕөтө — киһи сототун суон быччыҥа (этэ). ☉ Икры ног. Бэҕэһээ күнү быһа хааман, атаҕым бөтөҕөтө ыалдьыбыт.
   □ Александр атаҕын бөтөҕөтүгэр табыллыбыт. М. Доҕордуурап. Атах быата — буута, атах баайыыта, бакаайы (акка). ☉ Путы, связки ног (у лошади). Атах быатын аҕал эрэ. Атах көхсө — атах тарбахтартан бэрбээкэйгэ диэри үөһэ өттө. ☉ Верхняя часть стопы ног. Атаҕым көхсө ыалдьар. Атах оонньуута — саха национальнай оонньууларын (кылыы, ыстаҥа, куобах) уопсай аата. ☉ Якутские национальные спортивные игры, состоящие из трех видов: прыжки на одной ноге, прыжки в длину на каждой ноге попеременно, прыжки обеими ногами одновременно
   Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
   Бастаан атах оонньуутуттан саҕалаатылар, онтон түмүгэр тиийэн оһуокайдаатылар. В. Протодьяконов
   Атах орон көр орон. Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
   Ыкса киэһэ атах ороҥҥо, эбэм оронугар, быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаһан мылаллан турда. Амма Аччыгыйа. Атах сыгынньах — атах таҥаһа суох. ☉ Босой, босиком
   «Кэбиһиҥ доҕоттор!» — Тогойкин ойон турда. Атах сыгынньах эбит, өрө тэпсэҥэлии түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьиэҕэ биир да киһи суох, арай биир атаҕа дэлби хатырбыт атах сыгынньах куһаҕан таҥастаах уол олорор. Күндэ
   Сэмэнчик бу дэриэбинэ уулуссатын бэрт үчүгэйдик билэрэ, сайынын атах сыгынньах, кыһынын уллуҥа тэстибит хаатыҥканан мээрэйдээбит ахан сирэ. Н. Якутскай. Атах тааһа — киһи сототун уҥуоҕун алын баһа, бөлтөйөр сирэ. ☉ Лодыжка. Миитэрэй атаҕын тааһын эчэппит. Атах таҥаһа — киһи атаҕар кэтэр туга эмэ (хол., түүппүлэ, бачыыҥка, унтуу этэрбэс, саппыкы о. д. а.). ☉ Обувь
   Атах таҥаһа ыга тутуо, аалыа суохтаах, кэппит кэннэ атах кыратык хамсыыр буолуохтаах. ТЕН ИДь. Атах тарт — ырааппатын диэн баһын быатын ат илин атаҕар кылгас гына баай. ☉ Привязывать недоуздок к ногам коня, чтобы он далеко не ушел
   Аттарыттан түһэн, атах тардан, ыыталаан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
   [Аты] арыт эмиэ саһыа, ыраатан эрэйдиэ диэн атах тардан эбэтэр адаҕалаан ыыталлар. «ХС». Атах тэбис — 1) оҕо оонньуута: икки буолан утарыта турсан баран, уҥа-хаҥас атахтарын олбу-солбу иннин диэки быраҕаттаан, ис өттүлэринэн таҕайсаллар. ☉ Название детской игры: два участника, стоя друг против друга, попеременно выбрасывают вперед то правую, то левую ногу и внутренней стороной ноги касаются ног напарника
   Туобуйа төһө да ырааҕын иһин, ыала-дьоно төһө да аҕыйаҕын иһин, кэм, үс-түөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   [Муҥхаһыттар] ирээри өрүтэ эккирииллэр, арыт чөмөхтөһө түһээт, атах тэпсэ оонньууллар. И. Гоголев
   Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. «ХС»; 2) саха национальнай үҥкүүтүн хамсаныытын көрүҥэ. ☉ Элемент якутского национального танца
   Маскарааттар иккилии буола-буола атах тэпсэн, онтон чохчоохойдоон уонна үҥкүүлээн тибийэн киирэн барбыттара. Д. Таас. Атах хаптаҕайа — атах сиргэ үктэнэр алын хаптаҕай өттө, уллуҥах. ☉ Стопа, подошва ног, плюсна
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин. Атах эт — өлөрүллүбүт сүөһү биир миэстэтэ, бүтүн биир атаҕа. ☉ Одно место (одна нога — четвертая часть туши забитой скотины)
   Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
   Бөтөс [ыт аата] ыйытыыта суох тугу да тыытыа суоҕа. Оннооҕор мэник-тэник, оҕо сылдьан чаампыга уурбут атах эппитин тыыппата. «ХС»
   Ураты ытыктанар ыалдьыт кэллэҕинэ, саҥа атах эт алдьатыллар, күннэтэ аһаммат солун ас тардыллар. М. Чооруоһап. Бөҕө атах көр модьу атах. Мин маннааҕы ойуурга бөҕө атаҕы көрдүм
   □ Сэттэ тыылаах киһини Саанан өтөн өҥүргүүр, Бөҕө атах киһилии Күлэр, аҥыр мөҥүрүүр. С. Данилов. Бурдук атаҕа — бурдугу ыраастаатахха хаалар куһаҕана, тобоҕо. ☉ Отходы, остатки после очистки зерна
   Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буолла. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
   Холобур, күһүн бурдук быһылыннаҕына киһилэрэ хайыыүйэ ыраах сытар бааһыналарга тиийэн бурдук атаҕын кууллаабыт буола охсор үһү. Үлэ үө. Тэҥн. мэкиинэ. Испиискэ атаҕа — испиискэ тоһоҕоһун сиэрэтэ суох өттө. ☉ Конец спички, противоположный ее головке
   Сиэбин туттан көрбүтэ испиискэтэ суох. Аҕыйах, икки-үс испиискэ атаҕа эрэ сылдьара, сотото суоҕа. Н. Босиков. Модьу атах — мэкчиргэтээҕэр быдан улахан мэкчиргэ бииһэ (үксүн куобаҕынан аһылыктанар). ☉ Филин
   Били үнүр куттаабыт кыыла, куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
   Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр, ньааҕыныыр. Күндэ. Тэҥн. куобах кыырда. Сибэкки атаҕа — сибэкки силиһин уонна сэбирдэҕин икки ардынааҕы синньигэс умнас. ☉ Цветоножка. Сибэккилэр умнаска сибэкки атаҕа диэн ааттанааччы синньигэс умнасчаанынан хатаналлар. КВА Б. Сыарҕа атаҕа — хатыҥ мастан оҥоһуллубут сыҥаахха олордуллар, баттыгынан баттаныллар уонна ылахтарынан туттарыллар сыарҕа биир сүрүн чааһа. ☉ Полозья саней
   Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ